Iberiana – იბერია გუშინ, დღეს, ხვალ

სოჭი, აფხაზეთი, სამაჩაბლო, დვალეთი, ჰერეთი, მესხეთი, ჯავახეთი, ტაო-კლარჯეთი იყო და მუდამ იქნება საქართველო!!!

• ბითაძე- აფხაზთა ანთროპოლოგიური მონაცემები

• აფხაზეთი –  Abkhazia

 

ლია ბითაძე

აბხაზების ანთროპოლოგიური ისტორია

თბილისი, 2008

VI თავი

ანთროპოლოგიური მონაცემები აფხაზთა ეთნოგენეზის საკითხისათვის
(დასკვნის მაგიერ)

ამა თუ იმ ერის ეთნოგენეზის კვლევაში საკუთარი წვლილი შეაქვს მეცნიერების მრავალ დარგს, რადგან ეთნოსი რთული და მრავალწახნაგოვანი ფენომენია. აუცილებელია მისი ყველა იმ ძირითადი მახასიათებლის კვლევა, როგორიც არის ენა, კულტურა და ა.შ. ეთნოსის შემადგენელ თითოეულ ინგრედიენტს წარმოშობისადა ჩამოყალიბების თავისი დამოუკიდებელი გზა აქვს. ეს გზები მიზეზობრივად ერთმანეთთან არ არიან დაკავშირებული და ამიტომ მათი სრული დამთხვევა შეუძლებელია.

ეთნოგენეტიკური კვლევის ამოცანა არის არა მარტო ეთნიკური პროცესების დინამიკის კვლევა ჩამოყალიბებული ეთნიკური ერთეულის ჩარჩოებში, არამედ უპირველეს ყოვლისა, საწყისის (სუბსტრატი) და ყველა იმ ეთნიკური კომპონენტის გამოვლენა, რომელმაც მიიღო მონაწილეობა მის ჩამოყალიბებაში. რა თქმა უნდა, საწყისი პროცესები და მოვლენები ძველი ეპოქებიდან მომდინარეობენ. საქართველოსა და კავკასიის მოსახლეობისათვის ანთროპოლოგიური მონაცემების კუთხით ასეთ საწყის ეპოქად ენეოლით-ბრინჯაოს ხანა უნდა მივიჩნიოთ, ყოველ შემთხვევაში დღეს მაინც, სანამ არა გვაქვს უფრო ადრეული ეპოქების სოლიდური მასალა.

ანთროპოლოგიური მასალის კომპლექსური კვლევა, როცა არსებობს სათანადო მონაცემები (პალეოანთროპოლოგიური, კრანიოლოგიური, სომატოლოგიური), პრაქტიკულად გვიჩვენებს ეთნიკური ჯგუფის ძვლოვან ნაშთებში ჩაბეჭდილ მთელ ისტორიას. ამ მასალაზე კარგად ჩანს უძველესი და თანამედროვე მოსახლეობის მემკვიდრეობითობა, უძველესი ერთობლიობა და მისი კვალი, რომელიც უკვე დაკარგულია ისტორიულ, ეთნოლოგიურ, ლინგვისტურ წყაროებსა და მონაცემებში. ამავე დროს, ხალხთა კულტურული და ენობრივი ნათესაობა ხშირად არ შეესაბამებოდა მათ წარმომავლობით ნათესაობას და საერთო გენოფონდს, რადგან ენა და კულტურა შეიძლება გავრცელდეს მათი მატარებლის გარეშე, ხოლო ანთროპოლოგიურ ტიპს ყოველთვის თან ახლავს ენისა და კულტურის გავრცელება (Дебец, Левин, Трофимова, 1972). ზოგჯერ ანთროპოლოგიური მონაცემები აფიქსირებენ გავრცელებული ანთროპოლოგიური ტიპის სტაბილურობას და მემკვიდრეობითობას, ხოლო არქეოლოგები აღნიშნავენ კულტურის ცვლილებას. ამის მიზეზი, შესაძლოა, იყოს მოსახლეობის შერევა, რომელიც ერთი და იგივე ანთროპოლოგიური ტიპის მატარებელი გახლდათ. მითუმეტეს, ტერიტორიულად დაახლოებული ადგილობრივი ჯგუფების ურთიერთობის შედეგად წარმოქმნილი ეთნიკური ერთობლიობა ანთროპოლოგიურად [277] რჩება ამ ტერიტორიისათვის დამახასიათებელი ცვალებადობის ფარგლებში (Бунак, 1974).

ანთროპოლოგიურად აფხაზები ერთ-ერთი კარგად შესწავლილი ეთნიკური ჯგუფია კავკასიაში. შესწავლილია მათი სომატოლოგია (Бунак,1946; Джанберидзе, 1956; 1963; Абдушелишвили, 1964; Воронов и др., 1987; Квициния, 2007; ბითაძე, 2007; ბითაძე და სხვა, 2008), კრანიოლოგია (Богданов, 1879; აბდუშელიშვილი, 1955; Абдушелишвили, 1964; Алексеев, 1974), სისხლის გენეტიკური მარკერები (Воронов, 1983; Robert E. Ferrell at al, 1985; Воронов и др. 1987), დერმატოგლიფიკა (Ладария, 1975, Хить, 1980; Хить, Асланишвили, 1986), ოდონტოლოგია (Кочиев, 1971; Ващаева, 1982, Кашибадзе, 1988; 2006, Аксянова, 1987), ფიზიკური განვითარება (Квициния, 1982; Миклашевская и др. 1982; Миклашевская, 1985). მიუხედავად აფხაზების თითქმის ყველა
თანამედროვე ანთროპოლოგიური მიმართულებით შესწავლისა, საკითხები, რომლებიც ეხება მათი ანთროპოლოგიური ტიპისადმი კუთვნილებას და წარმომავლობას, დღემდე სადისკუსიო რჩება.

ვ. ბუნაკი აფხაზების ანთროპოლოგიურ ტიპს განიხილავდა კავკასიური რასის ქვედა-რიონული ტიპის ლოკალურ ვარიანტად (Бунак, 1946).

ქართველი ანთროპოლოგები აფხაზების ფიზიკური ტიპის თავისებურებების მიუხედავად, მათ კოლხური ტიპის შავიზღვისპირულ ვარიანტში განიხილავდნენ (აბდუშელიშვილი, 1955; Абдушелишвили, 1964, Джанберидзе, 1956; 1963). ამრიგად, ანთროპოლოგიურ წყაროებში გამოთქმულია სხვადასხვა მოსაზრება, როგორც აფხაზების მორფოლოგიური ტიპის რასობრივ სისტემატიკაში კუთვნილებასთან, ისე ეთნოგენეზთან დაკავშირებით.

აფხაზების შავიზღვისპირულ ვარიანტში გაერთიანება განპირობებულია ნიშანთა იმ კომპლექსით, რომელიც ადიღურ ტიპს და კოლხურ ტიპს ერთმანეთისაგან ადიფერენცირებს. ადიღურ ტიპში გაერთიანებულ ჯგუფებს (Абдушелишвили, 1964,с. 69) ახასიათებთ: ცხვირის წვეტი ჰორიზონტალური ან აწეული, ვიწრო თვალის ჭრილი, თვალის ზედა ქუთუთოს მაღალი პროცენტი, შავი თვალების დაბალი, ხოლო ღია ფერის თვალების საშუალოზე მაღალი პროცენტი, ცხვირის ხრტილოვანი პროფილი სწორი, ძვლოვანი პროფილი სუსტად გამოხატული, თავის გრძივი დიამეტრი საშუალო ან საშუალოზე მაღალი, თავის მაჩვენებელი დაბალი, სახის ფიზიონომიური სიმაღლე საშუალო ან საშუალოზე მაღალი, ვიწრო შუბლი, წვერის სუსტი ზრდა, თმების ღია ფერი.

კოლხური ტიპის ძირითადი დამახასიათებელი ნიშნებია: ვიწრო სახე, ღია თვალის ფერის მაღალი პროცენტი, ღია თმები, ჰორიზონტალური ან აწეული ცხვირის [278] წვეტი, ცხვირის უნაგირი მაღალი, მაღალი ცხვირის განივი პროფილი, დაბალი ცხვირის სიმაღლე, სქელი ტუჩები და მკერდზე თმოვანი საფარველის განვითარება, სხეულის სიმაღლე საშუალოზე მაღალი.

ამ ორი დახასიათებიდან ნათლად ჩანს, რომ ადიღურ და კოლხურ ტიპებს შორის ზოგიერთი ნიშნების (ცხვირის წვეტის მდებარეობა, თვალებისა და თმების პიგმენტაცია) გამოხატულება ერთია. მ. აბდუშელიშვილი (რომელმაც კოლხური ტიპი გამოყო) კოლხურ ტიპს ორ შავიზღვისპირულ და დასავლურქართულ ვარიანტად ყოფს. მათ შორის განსხვავება აღნიშნება თავის მაჩვენებლის (მაღალია დასავლურქართულ ვარიანტში), სახის სიმაღლის (მაღალია დასავლურქართულ ვარიანტში), ტუჩების სისქის (მაღალია შავიზღვისპირულ ვარიანტში), თვალის ნაპრალის სიგანის
(დიდია დასავლურქართულ ვარიანტში), ცხვირის განივი პროფილის (დაბალია შავიზღვისპირულ ვარიანტში), ცხვირის ხრტილოვანი პროფილის (მაღალია გამოდრეკილი ფორმები დასავლურქართულ ვარიანტში), ცხვირის წვეტის მდებარეობის (სწორი ან დაშვებული) მიხედვით და ა.შ. განსხვავებათა მიმართულება ამ ვარიანტებს შორის ისინი სხვადასხვა ტიპისადმი მსგავსებასთან მიყავს. კოლხური ტიპის შავიზღვისპირული ვარიანტი ადიღურ ტიპთან მეტ მსგავსებას ავლენს, ხოლო დასავლურქართული – იბერიულთან (Абдушелишвили, 1964.,с.67). რათქმა უნდა, ნებისმიერი კლასიფიკაცია სქემაა და ყველა ეთნიკური ჯგუფის ნიშნები ერთნაირი კონცენტრაციით და ნიშანთა შეფარდებით არ ხასიათდება. ეს სავსებით ლოგიკური და კანონზომიერია, რადგან ადამიანთა პოპულაციები, ისევე როგორც ნებისმიერი სხვა ბიოლოგიური სახეობა, ხასიათდება მორფოლოგიური პოლიმორფიზმით და ტრანსგრესიით.
ტიპების გავრცელება არ არის დისკრეტული, მათ შორის არსებობს გარდამავალი ვარიანტები, რომლებიც გარკვეული ალბათობით მეტად ერთი ტიპისადმი იხრებიან. ზოგადად, კავკასიის მოსახლეობა გარკვეულ დონეზე ძალიან ახლო მორფოლოგიური იერით ხასიათდება, რისი დასაბამი ადრეულ ეპოქებიდან მომდინარეობს. სხვადასხვა ისტორიულ, გენეტიკურ თუ ეკოლოგიურ პირობებთან შემდგომმა ადაპტაციამ მოახდინა მორფოლოგიური ტიპის დიფერენციაცია. მიუხედავად მოსახლეობის განსხვავებულობისა, ა. ჯავახიშვილის მიერ აღნიშნული “კავკასიური მოდგმა” (Джавахишвили, 1923), რომელსაც დღეს “лица кавказской национальности”-ს უწოდებენ, არსებობს. ამ გამონათქვამის ავტორები ყველა ეთნიკურ ჯგუფს ყოველგვარი დაყოფის გარეშე მოიხსენიებენ და უნებლიედ კავკასიელთა ერთობლიობას აღნიშნავენ, თუმცა მათში დაყოფის, დაპირისპირების მეორე უფრო მძლავრი ტენდენცია
ჭარბობს. სამწუხაროდ, კავკასიელები არ, ან ვერ ეწინააღმდეგებიან ამგვარ მოვლენებს და თავად ზარალდებიან. [279]

ვ. ალექსეევი ადიღებს, აბაზებს, აფხაზებს და ყაბარდოელებს, ისევე როგორც აჭარლების უმეტეს ნაწილს, პონტოურ პოპულაციათა ჯგუფში განიხილავდა (Алексеев, 1974).

პ. კვიწინია უარყოფს აფხაზების კოლხურ ტიპში გაერთიანებას და თვლის უფრო მართებულად აფხაზების ბალკანო-კავკასიური რასის ადიღურ ტიპის ლოკალურ ანთროპოლოგიურ ვარიანტში გამოყოფას (Квициния, 2007). აფხაზების მორფოლოგიური ვარიანტის ჩამოყალიბება, მისი აზრით, განხორციელდა იმავე ტერიტორიაზე, რომელსაც დღეს აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა იკავებს, ხოლო ასეთი დასკვნის საფუძველს აძლევს შედარებითი მორფოლოგიური და პალეოანთროპოლოგიური მასალა. თუმცა ციტირებული ნაშრომის პირველსავე გვერდზე ვკითხულობთ, რომ გარდა აფხაზების თანამედროვე სერიისა, რომელიც არაერთგზის იყო შესწავლილი სხვადასხვა ავტორთა მიერ, “Другие какие-либо серии черепов из Абхазии в антропологическом изучении абхазов до сих пор не рассматривались” (Квициния,2007, с. 39). რაც შეეხება შედარებით მორფოლოგიურ ანალიზს, ნაშრომში ასეთი ცდის კვალიც არ ჩანს და ნაშრომის უდიდესი ნაწილი 1987 წელს გამოქვეყნებულის იდენტურია (Воронов и др, 1987). ქართველი ანთროპოლოგების (Абдушелишвили, 1964, Джанберидзе,1963) შეხედულებების უარსაყოფად პ. კვიწინია აღნიშნავს, რომ “Последующими антропологтческими и генетическими исследованиями (Алексеев, 1974; Хить, 1983; Воронов, 1974) эта точка зрения (ე.ი. აფხაზების ქართველებთან ერთად წინააზიური რასის კოლხური ტიპის ლოკალური ვარიანტისადმი კუთვნილება) была серьёзно покалеблена” (Квициния,2007,с.41).

აფხაზების ეთნოგენეზისის საკითხი განსაკუთრებულ ინტერესს იწვევს რამდენიმე ფაქტორის გამო. თანამედროვე აფხაზების ენა იბერიულ-კავკასიურ ენათა აფხაზურ-ადიღურ ჯგუფს მიეკუთვნება, ხოლო მრავალსაუკუნოვანი ისტორიული თანაცხოვრება, მჭიდრო კულტურულ-პოლიტიკური და ეკონომიკური კავშირები მათ საქართველოსთან და ქართველებთან აკავშირებთ. ამიტომ აფხაზთა მორფოლოგიური ტიპის თავისებურების გარკვევა უპრიანია დასავლეთ კავკასიაში განსახლებული თანამედროვე ეთნიკური ჯგუფების ფონზე.

აფხაზების ეთნოგენეზისი ანთროპოლოგიურ მონაცემებზე დაყრდნობით განხილულია სულ რამდენიმე ნაშრომში. პირველი, ვინც საკითხი შეისწავლა, იყო გ.ჯანბერიძე (1963). მისი აზრით, ანთროპოლოგიური მონაცემები მოწმობენ აფხაზების ისტორიულ კავშირებს მეტწილად ქართულ ეთნიკურ სამყაროსთან, ვიდრე ადიღურთან და აფხაზების ეთნოგენეზისს განიხილავდა როგორც ერთ-ერთი ქართველური ჯგუფის ადიღურ ენაზე გადასვლას (Джанберидзе, 1963). [280]

ვ. ალექსეევის აზრით “Вхождение абхазов в состав народов адыгской языковой семьи осуществилось, по-видимому, сравнительно поздно и во всяком случае представляет собой вторичное явление в их этнической истории. Но краниологические материалы по абхазам не дают возможности окончательно решить этот вопрос, так как такие материалы отсутствуют по западным этнографическим группам грузинского народа-мегрелам и имеретинцам” (Алексеев, 1974 с. 194). ციტატიდან კარგად ჩანს, რომ უახლოესი მონაცემების თანახმად ძველი შეხედულებები “შერყეული” არ არის.

გ. ჰიტმა მონოგრაფიაში “Дерматоглифика народов СССР ” (1983) კავკასიის 49 პოპულაციას შორის შეისწავლა აფხაზების დერმატოგლიფიკური თავისებურება და განსაზღვრა მათი ადგილი პონტოურ ტიპში მხოლოდ ხუთი (Dl10,Ic,t, Hy, Σ DMt) ტაქსონომიურად დიდი ღირებულების და ერთი, რომელსაც აქვს შეზღუდული ტაქსონომიური
ღირებულება (Th/I), ნიშნის საფუძველზე. ჩვენი აზრით, გ.ჰიტის ნაშრომში მოყვანილი მონაცემები (ცხრ. 36-37, გვ. 109) სულაც არ მიუთითებს აფხაზების მეტ მსგავსებას ხელების ანაბეჭდების ექვსი ძირითადი ნიშნის მიხედვით პონტოურ ტიპთან. ცალკეულ პოპულაციებს შორის გამოთვლილი დისტანციების მიხედვით აღმოვაჩინეთ რამდენიმე ძალიან მცირე დისტანციები: სვანებსა და ქურთებს, მოხევეებსა და ყუმუხებს, ყარაჩაელებსა და ტალიშებს, სომხებსა და ბალყარელებს, მთიულებსა და ასირიელებს შორის. აფხაზები ამ დენდროგრამაზე (ნახ.#22, გვ. 101) მცირე დისტანციებით ყაბარდოელებთან და გურულებთან ერთიანდებიან.
თავის მხრივ, ოსების, ჩეჩნების, უდების, მთიულებისა და ასირიელების მეორე სუბკლასტერი უერთდება აფხაზურ სუბკლასტერს საშუალო დისტანციის დონეზე. ამდენად, მხოლოდ 6 ნიშნის მიხედვით, რომელიც, ავტორის აზრით, კარგად ადიფერენცირებს, როგორც დიდ რასებს, ისე ანთროპოლოგიურ ტიპებს და ვარიანტებს, ზოგჯერ იძლევა ასეთ შედეგებს.

 ი. ლადარია, რომელსაც არ უთითებენ აფხაზი კოლეგები, აფხაზების დერმატოგლიფიკური აღწერილობითი ნიშნების განხილვისას აღნიშნავს, რომ “აფხაზურ-ადიღურ ხალხებს შორის დიდი მსგავსება არ ვლინდება” (Ладария, 1975, с.126). ნაშრომში ასევე აღნიშნულია, რომ შესწავლილი ჯგუფების დერმატოგლიფიკური ნიშნები ფართოდ ვარირებენ; დასავლეთ კავკასიის ყოველი პოპულაცია ხასიათდება ნიშანთა შეფარდების თავისებურებით; აფხაზების
სამ ტერიტორიალურ ჯგუფს შორის განსხვავებები ნიშანთა ჯამის მიხედვით დაახლოებით ერთნაირია; ოჩამჩირისა და გაგრის აფხაზებს აშორებს მეტი დისტანციები; აფხაზების გაერთიანებული ჯგუფი ნიშანთა კომპლექსით ყველაზე ახლოს აჭარლებთან და ყველაზე დაშორებული სვანებისგან არიან.

აქვე უნდა აღვნიშნოთ (Воронов и др, 1987) კიდევ ერთი ნაშრომი, რომელშიც განხილულია აფხაზების გენეტიკური დახასიათება ბევრად მეტი მარკერის მიხედვით, ვიდრე ჩვენს ნაშრომშია. შესწავლილია: სისხლის ჯგუფები-ABO, MNSS, Rhesus (გაშლილი), K, Duffy, Kidd, Lewis, P; შრატის ცილები – Hh, Tf, Gc, Cp, Al; ერითროციტარული ფერმენტები – AHI, ADA, ACP, ESD, GPT, GLO-1, LDH, PGM, PHI, PGDM მხოლოდ ოჩამჩირის (თხინა, ჭლოუ, მოქვი, გვადა, ჯგერდა, ათარა) და გუდაუთის (ააცი, დურიფში, კალდახვარა) რაიონების სოფლებში. ამ ნაშრომის ძირითადი მიზანი იყო გენეტიკური თავისებურების კავშირის გარკვევა პოპულაციებში, რომლებიც გამოირჩევიან დღეგრძელობის მაღალი პროცენტით, ასევე ყოველი შესწავლილი სისტემის ერთგვაროვნების განსაზღვრა. ყოველ წყვილ პოპულაციას შორის გამოთვლილი გენეტიკური დისტანციების საფუძველზე გამოთქმული ოყო მოსაზრება, რომ “Всё это даёт основание считать, что Абжуйская и Бзыбская Абхазии стоят на грани субпопуляционного разделения. Несомненно, что популяции Абжуйских абхазов в Очамчирском районе сама по себе высоко однородна” (Воронов и др, 1987, с. 134). ხაზგასმით აღნიშნავენ ოჩამჩირის აფხაზების შიდაპოპულაციურ ერთგვაროვნებას. გენეტიკური ურთიერთდამოკიდებულება აფხაზებსა და დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობას შორის ნაშრომში არ განხილულა. მხოლოდ მოახდინეს აფხაზების ცალკეული გენეტიკური სისტემის ალელების კონცენტრაციის შედარება ევროპისა და აზიის პოპულაციებთან.

ჩვენი ნაშრომის მიზანი სულ სხვაა, რადგან ვიკვლევთ აფხაზების ადგილს კავკასიის ანთროპოლოგიურ რუკაზე მონაცემთა ფართო სპექტრის და თანამედროვე სტატისტიკური აპარატის გამოყენებით. ნაშრომის პირველი ნაწილის ამოცანაა იმის გარკვევა, თუ რამდენად ერთგვაროვანნი არიან აფხაზები, მითუმეტეს თუ გავითვალისწინებთ ისტორიულ წყაროებს, რომელთა თანახმად, თანამედროვე აფხაზეთის ტერიტორიაზე, ერთის მხრივ, განსახლებული იყო მრავალი ტომი, რომლებიც საერთოა დასავლეთ საქართველოში განსახლებული ქართველების თანამედროვე ეთნოგრაფიული ჯგუფებისათვის და, მეორეს მხრივ, ცნობილია ჩრდილოეთ კავკასიელების არაერთგზის ჩამოსახლების ფაქტი აფხაზეთში. ალბათ ამიტომაც, თანამედროვე აფხაზებში გავრცელებულია როგორც ქართული გვარები, ასევე ჩრდილოკავკასიური.

აფხაზების თანამედროვე კრანიოლოგიური სერიის შიდაპოპულაციური ანალიზი მიუთითებს უმეტეს ნიშანთა მაღალ ცვალებადობას, რაც საშუალოდან სტანდარტული გადახრის მაჩვენებლებში აისახა. თანამედროვე სტატისტიკურ მეთოდებზე დაყრდნობით. აფხაზების ბრაქიკეფალია მეტადაა დაკავშირებული საშუალო გრძივ და მცირე განივ დიამეტრებთან. ძირითადი კომპონენტების ანალიზის თანახმად, აფხაზების თავისებურებას ასახავს მცირე სახის ფუძის სიგრძე, ქალას გრძივი დიამეტრი, სახის ზედა სიგანე და საშუალო ყვრიმალთაშორის დიამეტრები. აფხაზები,
ისევე როგორც ქართველები, ის ჯგუფია, რომელსაც სახის ძლიერი პროფილირება ახასიათებს. აჭარლებთან შედარებით ისინი ნაკლებად პოლიმორფული არიან. კომპონენტურმა, ასევე დისკრიმენტულმა ანალიზმა აჩვენა, რომ აფხაზები და აჭარლები მეტად გვანან ერთმანეთს და უმნიშვნელოდ განსხვავდებიან სამეგრელოს მოსახლეობისაგან (შესაძლოა, მეგრელების სერიის მცირერიცხოვნობის გამო).

თანამედროვე აფხაზების ანთროპოლოგიურ თავისებურებას სხვადასხვა სისტემების – სომატოლოგიის (კეფალომეტრული და კეფალოსკოპური ნიშნები), დერმატოგლიფიკის (აღწერილობითი და რაოდენობრივი ნიშნები), სისხლის იზოანტიგენების (ABO, Resus, MN, P, Keel, Duffy), კრანიოლოგიის (25 ძირითადი ნიშანი და 9 ინდექსი) – შესწავლის საფუძველზე, განვიხილავთ, როგორც პოლიმორფულ ჯგუფს, რომლის შიდაპოპულაციური და პოპულაციებს შორის ცვალებადობა არ გამოდის ეთნიკური ჯგუფისათვის დამახასიათებელი ფარგლებიდან (ბითაძე, ლალიაშვილი, ჯაშაშვილი, 2008).

ამ პირველი ამოცანით გადაიჭრა ერთი მნიშვნელოვანი საკითხი. მიუხედავად ძალზედ განსხვავებული გვარებისა (ფორმით მეგრული, ლაზური და ადიღე-ჩერქეზულია), აფხაზებში არ შეინიშნება შიდა დიფერენცირულობა. ჩრდილოკავკასიელების გადმოსახლების (ძირითადად XVI-XVII საუკუნეებში) შედეგად მოხდა მოსახლეობის შერწყმა (ასიმილაცია) იმდენად ორგანულად, რომ მოსულისა და დამხვედრის თავისებურება, თვითმყოფადობა გაქრა. შესაძლოა, ანთროპოლოგიურად არადიფერენცირულობის მიზეზი კავკასიის აბორიგენი მოსახლეობის საერთო სუბსტრატია, რომელიც ყოველ შემთხვევაში საერთო იყო ძვ.წ. III ათასწლეულში მაინც (Абдушелишвили, 1964).

რაც შეეხება აფხაზების მორფოლოგიურ ტიპს (თვითგამორკვევისა და პოლიტიკის გარეშე), წინამდებარე ნაშრომის II-V თავებში ჩატარებული ანალიზისას ნათლად გამოჩნდა მათი ადგილი კავკასიის ხალხთა ანთროპოლოგიურ სისტემატიკაში ქართველებთან ერთად.
უნდა აღინიშნოს, რომ მორფოლოგიური დისტანციები ძალზედ დაბალია, რაც ამ მოსახლეობის ახლო მორფოლოგიურ მსგავსებაზე მიუთითებს. დისტანციები 0.01 – 0.21 – ის ფარგლებში ვარირებს.

აფხაზები (ოჩამჩირე, გუდაუთა, გაგრა) ძალიან ახლო მორფოლოგიურ დისტანციებს ავლენენ, როგორც ქართველების სხვადასხვა ეთნოგრაფიულ ჯფუფებთან, ასევე ჩრდილოკავკასიელებთან და ამასთან ხაზგასასმელია, რომ ეს დისტანციები ქართველებთან მიმართებაში ორჯერ ნაკლებია. აფხაზების ტერიტორიული ჯგუფების უახლოესთა პოპულაციების წრე განსხვავებულია. ოჩამჩირის აფხაზებისათვის ეს წრე დასავლეთ კავკასიის 25, გუდაუთის აფხაზებისათვის-12, ხოლო გაგრის აფხაზებისათვის_14 პოპულაციას შეადგენს. აღსანიშნავია, რომ მსგავსება სამივე აფხაზურ ჯგუფს აკავშირებს ჩოხატაურის გურულებთან და ვანის იმერლებთან. გარდა ამ ჯგუფებისა, ოჩამჩირისა და გუდაუთის აფხაზების უახლოესთა შორის სენაკის მეგრელები და ბალსქვემო სვანები არიან; ოჩამჩირე-გაგრის აფხაზების საერთო უახლოესთა წრეში გალის და ჩხორწყუს მეგრელები, ოზურგეთის გურულები, ხულოსა და ქედის აჭარლები, ამბროლაურის რაჭველები ერთიანდებიან; გუდაუთა-გაგრის აფხაზებისათვიხ ასეთი ჯგუფები არიან: ზუგდიდის მეგრელები, ხელვაჩაურის ლაზები, ქობულეთის აჭარლები.

მნიშვნელოვანია ის ფაქტი, რომ მხოლოდ ოჩამჩირის აფხაზების უახლოესთა შორის აღმოჩნდენენ ჩრდილოკავკასიელების უმეტესი პოპულაცია (შაფსუღები, აბაძეხები, ტაპანტის აბაზები, ყაბარდოელები, ჩერქეზები), მაგრამ ქართველურ ჯგუფებთან შედარებით ორჯერ დიდი დისტანციებით. გუდაუთის აფხაზების ამ უახლოესთა წრეში (ასევე ორჯერ მეტი დისტანციით) მხოლოდ ბალყარელები არიან, ხოლო გაგრის აფხაზებს იგივე დონე ადიღე-აბაძეხებთან და ჩერქეზებთან მორფოლოგიური ნიშნების განაწილების საერთო ელემენტები აკავშირებთ.

ამავე ჯგუფების სომატოლოგიური ნიშნების კომპონენტური ანალიზით ირკვევა, რომ აფხაზების სამივე პოპულაცია ყველა კომპონენტთა ველში ყოველთვის ქართველების ეთნოგრაფიული ჯგუფების უშუალო საიხლოვეშია განლაგებული (იხ. წინამდებარე ნაშრომის მესამე თავი, ნახ. 4-6).

აღწერილობითი დერმატოგლიფიკური ნიშნები აფხაზებს და დასავლეთკავკასიის მოსახლეობას შორის ავლენს ასევე მეტ მსგავსებას ქართველებთან. აფხაზების ცალკეული პოპულაციები ქართველების ზოგიერთ ეთნოგრაფიულ ჯგუფებთან ძალიან მაღალ მსგავსებას (0,9979-0,9989) ავლენენ. ეს წრე საკმაოდ დიდია: ოზურგეთისა და ჩხოროწყუს გურულები, ზუგდიდის მეგრელები, ბაღდათის იმერლები, ლენტეხის ქვემო სვანები, ბათუმისა და ხულოს აჭარლები, მთის რაჭველები, ლეჩხუმლები (იხ.თავი IV, ცხრ.#19, ნახ.#2, 3). აფხაზებთან ერთ ენაზე მოლაპარაკე ადიღური ჯგუფები ასეთი დონის მსგავსებას არ ავლენენ (0,9110-0,9384). ზოგიერთ ქართულ ჯგუფთან მათ მეტი მსგავსება აკავშირებს ვიდრე საშუალო მსგავსება აფხაზთა სამ პოპულაციას შორის. მსგავსების გამოთვლილი საშუალო კოეფიციენტები და გენეტიკური დისტანციები აფხაზებისა და ქართველების ცალკეულ ეთნოგრაფიულ ჯგუფებს შორის და აფხაზებსა და ჩრდილოეთ კავკასიელებს შორის [284] შემდეგ სურათს ქმნის. საშუალო აფხაზური მსგავსების კოეფიციენტი r=0,9979, ხოლო გენეტიკური დისტანცია d=0,0021 უდრის. აფხაზებსა და გურულებს შორის იგივე მაჩვენებლები r=0,9977, d=0,0023; მეგრელებთან და ლეჩხუმლებთან რ=0,9965, d=0,0035; სვანებთან r=0,9963, დ=0,0037; აჭარლებთან r=0,9962, d=0,0038; იმერლებთან რ=0,9959, დ=0,0041; რაჭველებთან რ=0,9951, დ=0,0049; ლაზებთან რ=0,9931, დ=0,0069. საშუალოდ ქართველებთან აკავშირებთ რ=0,9955, დ=0,0045 მსგავსების დონე.

მსგავსების კოეფიციენტები ჩრდილოკავკასიურ ჯგუფებსა და აფხაზებს შორის უფრო დაბალი, ხოლო გენეტიკერი დისტანციები უფრო მაღალია, რაც ნათლად ჩანს აფხაზების მაჩვენებლების მიმართებაში აბაზებთან რ=0,9275, დ=0,0725; ადიღებთნ რ=0,9173, დ=0,0827, ჩერქეზებთან რ=0,9157, დ=0,0843, ბალყარელებთან რ=0,9149 დ=0,0851, ყაბარდოელებთან რ=0,9112 დ=0,0888, ყარაჩაელებთან რ =0,9088 დ=0, 0912.

დერმატოგლიფიკური რაოდენობრივი ნიშნების საფუძველზე ყოველ წყვილ პოპულაციას შორის გამოთვლილი იყო გენეტიკური დისტანციები (თავი IVცხრ.#25). დისტანცია მინიმალურია გალისა და ზუგდიდის მეგრელებს შორის (0,00574), მაქსიმალური – ს. რიყეთის აჭარლებსა და მთის რაჭველებს (0,28696) შორის. ძალიან ახლო მორფოლოგიური მსგავსება ბალსქვემო სვანებს, ზუგდიდის (0,00519) და გალის (0,00879) მეგრელებთან, ბაღდათის იმერლებთან (0,009821) აკავშირებთ. როგორც ვხედავთ, დისტანციები დიდი დიაპაზონით ცვალებადობენ, მაქსიმალური დისტანცია 50 – ჯერ აღემატება მინიმალურს.

აფხაზების პოპულაციებს შორის დისტანცია მინიმალურია ოჩამჩირესა და გაგრას, მაქსიმალურია გაგრა – გუდაუთას შორის, ხოლო საშუალო დისტანცია 0,04269 უდრის. გამოთვლილი აფხაზებს შორის არსებული საშუალო დისტანცია,
როგორც გარკვეული მსგავსების დონე, დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობას შორის ავლენს აფხაზების უახლოესთა წრეს. პირველ რიგში, აღსანიშნავია, რომ საშუალოზე დაბალი დისტანცია ოჩამჩირის აფხაზებს აკავშირებთ ზუგდიდის მეგრელებთან, ლაზებთან, ოზურგეთის გურულებთან, ხულოსა და ქედას აჭარლებთან, ბალსქვემო სვანებთან და ბაღდათის იმერლებთან. პოპულაციათა ეს წრე გაგრის აფხაზებისთვის უფრო ნაკლებია, მათთვისაც უახლოესი ზუგდიდის მეგრელების, თერჯოლის იმერლების, ბალსქვემო სვანების პოპულაციები არიან. ამ დონეზე გუდაუთის მოსახლეობას არც ერთ პოპულაციასთან (ცხრ.#25) საერთო მორფოლოგიური დისტანცია არ აკავშირებს.

საშუალო აფხაზური დისტანციის დონეზე გამოიკვეთა ახლო პოპულაციათა შემდეგი წრე, რომელიც აფხაზების ცალკეული ჯგუფისათვის განსხვავებულია. [285] ოჩამჩირის მოსახლეობა ბევრად ფართო ცვალებადობით გამოირჩევა. სავარაუდოა, როგორც ფართო ქორწინებათა წრე თანამედროვე მოსახლეობაში, ასევე მეტად შენარჩუნებული საწყისი (სუბსტრატული) ელემენტები. ალბათ ამიტომ, ამ დონეზე მათი კავშირები ძალიან ბევრ ეთნო-ტერიტორიულ ჯგუფებს მოიცავს. სახელდობრ, ესენი არიან: გუდაუთისა და გაგრის აფხაზები, სენაკის, ზუგდიდის, გალის მეგრელები, ლაზები, ოზურგეთის გურულები, ბათუმის, ხულოს, ქედას აჭარლები, ქვემო სვანები, ბალსქვემო სვანები, ამბროლაურის რაჭველები, ლეჩხუმლები, ბაღდათისა და თერჯოლის იმერლები, ადიღები, აბაზები, ჩერქეზები, ყაბარდოელებიდა ბალყარელები.

გუდაუთის მოსახლეობა ამ სისტემის მიხედვითაც ავლენს თავისებურებას და ახლო მორფოლოგიურ მსგავსება მათ უფრო ცოტა პოპულაციასთან აკავშირებს. ესენია: ოჩამჩირის აფხაზები, სენაკის მეგრელები, ლაზები, ბათუმისა და ხულოს აჭარლები, ქვემო სვანები.

გაგრის აფხაზები ამავე დონეზე მორფოლოგიურ სიახლოვეს ავლენენ: ოჩამჩირის აფხაზებთან, სენაკის, ზუგდიდისა და გალის მეგრელებთან, ბათუმის ლაზებთან, ოზურგეთის გურულებთან, ხულოსა და ქედის აჭარლებთან, ქვემო სვანებთან, ბაღდათის, სამტრედიის და თერჯოლის იმერლებთან და ადიღებთან. როგორც ზემოთ აღნიშნულიდან ჩანს, პოპულაციათა საკმაოდ დიდი წრე მცირეოდენი განსხვავებით საერთოა.

აღსანიშნავია, რომ ქართველების ყველაზე პოლიმორფული ჯგუფებია ბაღდათის, სამტრედიის, თერჯოლის იმერლები, ამბროლაურის რაჭველები, ბალსქვემო სვანები, გალის მეგრელები.

ქართველებიდან განსხვავებულები არიან ბალსზემო სვანები, ჭიათურისა და ზესტაფონის იმერლები, რომლებიც ამ დონეზე არც ერთ ჯგუფთან და არც ერთმანეთთან კავშირს არ ავლენენ. ასევე თავისებურია ბათუმის, ს. რიყეთისა და ს.თხილვანას აჭარლები, ჩოხატაურის გურულები.

კავკასიური ჯგუფებიდან გამოსარჩევია აბაზებისა და ლეჩხუმლების, ხულოსა და ადიღე-ჭემგუების, თხილვანას აჭარლებისა და ყარაჩაელების, ჩერქეზებისა და ამბროლაურის რაჭველების წყვილები, რომლებიც მეორე სუბკლასტერს სხვა ქართულ ჯგუფებთან ერთად ქმნიან (თავი IV, ნახ.#7).

ეს მონაცემები ასევე ცალსახად გვიჩვენებს, რომ კოლხურ ტიპში შემავალ ჯგუფებში მართლაც არსებობს პონტოური ტიპისათვის დამახასიათებელი ელემენტები, რომლებიც უფრო ძველი დროიდან, ამ რასების დიფერენცირებამდე საერთო იყო კავკასიის ტერიტორიაზე განსახლებულ მოსახლეობას შორის. ასე რომ არ ყოფილიყო, გამოვლინდებოდა მსგავსი მორფოლოგიური ელემენტები რომელიმე ერთ ან ორ ჯგუფთან, რომლებთან მეტი შეხება შეიძლებოდა ყოფილიყო ისტორიული თანაცხოვრების შედეგად.

აბაზების კავშირი გამოვლინდა ბათუმის (დ=0,027714), ხულოს (დ=0,040465), ქედას (დ=0,034968) აჭარლებთან, ლეჩხუმლებთან (დ=0,041622) და ადიღე-ჭემგუებთან (დ=0,039114). აფხაზებსა და ბალსზემო სვანებს (დ=0,23088), ჭიათურისა (დ=0,16977) და ზესტაფონის (დ=0,20077) იმერლებს შორის განსხვავება ბევრად ნაკლებია ვიდრე ბალსზემო და ქვემო სვანებს შორის არსებული დისტანციისა (დ=0,26369).

ეს მონაცემები ზოგადად გვაძლევენ მნიშვნელოვანი განზოგადოებული დასკვნის გამოტანის საშუალებას, რომ აბაზები ავლენენ გენეტიკურ კავშირებს მაღალ დონეზე არა მხოლოდ ადიღებთან, არამედ ზოგიერთ ქართულ ჯგუფთან, რაც მათ კავკასიელობას ადასტურებს.

პირველად დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობა შესწავლილია დერმატოგლიფიკური რაოდენობრივი და აღწერილობითი ნიშნების საფუძველზე და გვაქვს მიღებული ინფორმაციის შეჯერების საშუალება, რათა გავარკვიოთ რომელი ნიშანთა
სისტემა უფრო ადეკვატურად ასახავს პოპულაციებს შორის უძველეს კავშირებს.
რაოდენობრივი ნიშნების მიხედვით, აფხაზების სამივე პოპულაცია ერთ სუბკლასტერში გაერთიანდა, ხოლო აღწერილობითი ნიშნების მიხედვით – სამში. უახლოეს პოპულაციათა წრეს პირველ შემთხვევაში აფხაზებთან ერთად ლაზები, ზუგდიდის, სენაკის, გალის მეგრელები, ბალსქვემო და ქვემო სვანები, ბათუმის აჭარლები ქმნიან. აღწერილობითი ნიშნების მიხედვით, ქართველებთან ერთად ჩრდილოკავკასიური პოპულაციები აღმოჩნდნენ, თანაც ოჩამჩირის აფხაზები ოზურგეთის გურულებთან პირველ დონეზე ერთიანდებიან და მერე უერთდებიან ზუგდიდის მეგრელებს, ზესტაფონის იმერლებს და აბაზებს; გუდაუთის პოპულაცია ასევე პირველ დონეზე ქვემო სვანებთან, შემდეგ კი ჩერქეზებთან ერთიანდება; გაგრის აფხაზების უახლოესთა წრე მთლიანად ქართულია-ხულოს, ბათუმის, ს. ღორჯომის აჭარლები და სამტრედიის იმერლები.

აღსანიშნავია, რომ აღწერილობითი ნიშნების მსგავსების კოეფიციენტების კლასტერული და კომპონენტური ანალიზით მიღებული შედეგები იდენტურია ისევე, როგორც რაოდენობრივი ნიშნების გენეტიკური დისტანციების კლასტერული და კომპონენტური ანალიზით გამოვლენილი ჯგუფთა ურთიერთგენეტიკური კავშირები.
აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ერთი და იგივე ხელის ანაბეჭდებზე ორი სხვადასხვა სისტემის შესწავლის შედეგად მიღებული ინფორმაცია თავისი არსით არ არის განსხვავებული, რადგან აფიქსირებს დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობაში არსებულ საერთო ფენას, რომელიც უძველესია. მიუხედავად იმისა, რომ თანამედროვე აფხაზებში გავრცელებულია სხვადასხვა წარმომავლობის გვარები, აფხაზების განლაგება კომპონენტთა ველში, მორფოლოგიური და გენეტიკური დისტანციები არ [287] ავლენენ ჩრდილოკავკასიურ ჯგუფთან მიმართებაში უფრო ახლო კავშირს. ჩრდილოკავკასიელებთან ახლო კავშირებს ხშირად ქართული ჯგუფები (აჭარლები, სამტრედიის იმერლები) ავლენენ. ეს ფაქტი ისე არ უნდა გავიგოთ, რომ იგი ქართველებისა და ჩრდილოკავკასიელების შერევის შედეგადაა მიღებული. როგორც იყო აღნიშნული, საერთო ფენა არსებობდა ეთნიკური ჯგუფების ჩამოყალიბებამდე.
იზოანტიგენების საფუძველზე გამოთვლილია მსგავსების კოეფიციენტები და გენეტიკური დისტანციები (თავი V, ცხრ.#5). აფხაზების პოპულაციებიდან მეტად თავისებური გუდაუთის მოსახლეობაა, რომელიც უფრო დაბალ დონეზე და მხოლოდ ორ პოპულაციასთან ახდენს მსგავსებას. მსგავსების კოეფიციენტი ოზურგეთის გურულებთან (0,9948) და საჩხერის იმერლებთან (0,9917) უფრო მაღალია, ვიდრე ოჩამჩირისა (0,9644) და გაგრის (0,9773) აფხაზებთან. თავის მხრივ, გაგრის მოსახლეობას უფრო ახლო მსგავსება აკავშირებს ვანისა (0,9954) და სამტრედიის (0,9938) იმერლებთან, ვიდრე ოჩამჩირის აფხაზებთან (0,9937), გაგრელების მსგავსება ჭიათურისა და თერჯოლის იმერლებთან (0,9934), კოშეხაბალის ადიღებთან (0,9934), ხაბეზის ჩერქეზებთან (0,9933), გალის მეგრელებთან (0,9931) და ლანჩხუთის გურულებთან (0,9931), ზუგდიდის მეგრელებთან (0,9928), ჩოხატაურის გურულებთან (0,9927), ბათუმის აჭარლებთან (0,9923) და ონის რაჭველებთან (0,9912). თანდათანობით ოჩამჩირის მოსახლეობა იზოანტიგენების მიხედვით უფრო მეტ დასავლეთ კავკასიის ჯგუფთან და უფრო მაღალი დონიდან ავლენს მსგავსებას. უახლოეს ჯგუფთა წრეში მოიაზრებიან ბათუმის აჭარლები (0,9969), სამტრედიის იმერლები (0,9969), კოშეხაბალის ადიღები (0,9969), ბაღდათის იმერლები (0,9960), ზესტაფონის იმერლები (0,9958), ბათუმის ლაზები (0,9954), ქობულეთის ს.კვირიკეს აჭარლები (0,9949), გაგრის აფხაზები (0,9937), ლანჩხუთის გურულები (0,9930), ხაბეზის ჩერქეზები (0,9927), ქობულეთის ს. ხუცუბანის აჭარლები (0,9926), ვანისა და ჭიათურის იმერლები (0,9921), მთის რაჭველები (0,9903). აღსანიშნავია, რომ 0,9900 და უფრო მაღალ დონეზე გუდაუთის მოსახლეობა არ ავლენს საერთო ელემენტებს სისხლიჯგუფების (ABO, Rh, MN, P) მიხედვით, როდესაც ოჩამჩირის მოსახლეობა ავლენს საერთო ელემენტებს კოშეხაბალის ადიღებთან (0,9962) და ხაბეზის ჩერქეზებთან (0,9927), ხოლო გაგრის მოსახლეობა იგივე ჯგუფებთან 0,9934 და 0,9933 დონეზე, შესაბამისად. ამ ფაქტს აქვს გარკვეული მნიშნელობა. რა თქმა უნდა აფხაზებისათვის უახლოესია ქართველების სხვადასხვა ტერიტორიული ჯგუფები, ამავე დროს გარკვეულ დონეზე ადიღე-ჩერქეზული ჯგუფებიც ხვდებიან უახლოესთა შორის.
ადიღე-ჩერქეზების ურთიერთ და ქართველების ეთნოგრაფიულ ჯგუფებთან მსგავსების გარკვევამ, აღმოაჩინა, რომ კოშეხაბალის ადიღებს ყველაზე მაღალი [288] მსგავსება აკავშირებს ოჩამჩირის აფხაზებთან და ბათუმის აჭარლებთან (0, 9961), შემდეგ მათი მსგავსების კოეფიციენტები სხვა ჯგუფებთან თანდათანობით მცირდება.
კოეფიციენტები საკმაოდ მაღალია სამტრედიის იმერლებთან (0,9951), ქობულეთის რაიონის ს. კვირიკეს აჭარლებთან (0,9946), ზესტაფონის იმერლებთან (0,9942), ქობულეთის აჭარლებთან (0,9937), ზუგდიდის მეგრელებთან (0,9936), გაგრის აფხაზებთან (0,9934), ჩოხატაურის გურულებთან (0,9934), ქობულეთის (ს. ხუცუბანის) აჭარლებთან (0,9933), ბათუმის ლაზებთან (0,9905), ბაღდათის იმერლებთან (0,9904) და გალის მეგრელებთან (0,9902); ბევრად მეტია ვიდრე ჩრდილო კავკასიელ ჯგუფებთან: ადიღე-ხაბალის ჩერქეზებთან – 0,9791; ხაბეზის ჩერქეზებთან – 0,9899; უჩკეკენის ყარაჩაელებთან – 0,9754 და 0,9866 – ყარაჩაევსკის ყარაჩაელებთან. ხაბეზის ჩერქეზებისათვის უახლოესთა წრე უფრო მცირეა და თანაც უფრო დაბალი დონიდან იწყება მათი მსგავსება. ხაბეზის ჩერქეზებისათვის ამ ჯგუფთა წრეს ქმნიან: ბათუმის აჭარლები (0,9938), გაგრის აფხაზები (0,9923), ადიღე-ხაბალის ჩერქეზები (0,9921), ყარაჩაევსკის ყარაჩაელები (0,9909), ბაღდათის იმერლები (0,9905), უჩკეკენის ყარაჩაელები (0,9903). აღსანიშნავია, რომ ადიღე-ხაბალის ჩერქეზებს და უჩკეკენის ყარაჩაელებს 0,99 დონეზე და მეტი არ აკავშირებთ მსგავსება არც ერთ ქართველურ ჯგუფთან, ისევე როგორც კოშეხაბალის ადიღებს ამავე დონეზე ჩერქეზებთან და ყარაჩაელებთან. ადიღე-ხაბალის ჩერქეზები ავლენენ მსგავსებას ხაბეზის ჩერქეზებთან (0,9921), უჩკეკენის ყარაჩაელებთან (0,9900) და ყარაჩაევსკის ყარაჩაელებთან (0,9909). გამოყოფილი ჯგუფები აფხაზებთან იყვნენ დაკავშირებული მსგავსების კოეფიციენტი 0,99 და მეტ დონეზე. ყველაზე პოლიმორფული აღმოჩნდნენ ოჩამჩირის აფზახები (16), სამტრედიის იმერლები (15), ბათუმის აჭარლები (14), კოშეხაბალის ადიღები (14), ქობულეთის აჭარლები (12), ზესტაფონის იმერლები (11) და ჭიათურის იმერლები (11), გაგრის აფხაზები (11), ლანჩხუთის (10) გურულები და ქობულეთის ს. კვირიკეს აჭარლები (10), რომლებსაც 10-16 პოპულაციასთან აკავშირებთ 0,99 და უფრო მაღალ დონეზე მსგავსება. ათზე ნაკლებ ჯგუფებთან საერთო ელემენტები აკავშირებთ ბაღდათის იმერლებს (9), ბათუმის ლაზებს (9), ქობულეთის ს. ხუცუბანის აჭარლებს (9), ხაბეზის ჩერქეზებს (8), ჩოხატაურის გურულებს (7), ვანის იმერლებს (6), ზუგდიდის მეგრელებს (6), კოშეხაბალის ადიღებს (6), ოზურგეთის გურულებს (5), ონის რაჭველებს (4), მთის რაჭველებს (3).

ჩვენი აზრით, ჩამოთვლილ 22 დასავლეთ კავკასიის ჯგუფში უფრო მეტად ვლინდება ის ძველი სუბსტრატი, რომელიც საერთოა აქ მცხოვრები მოსახლეობისათვის. ყველაზე მეტად შემორჩენილია სამტრედიის იმერლებში, ბათუმის აჭარლებში და კოშეხაბალის ადიღებში, ოჩამჩირის აფხაზებში. მიუხედავად სისხლის ჯგუფების სელექტიურობისა, რაც ამ თავის დასაწყისში იყო აღნიშნული, ჟამთა და [289] სხვადასხვა ფაქტორთა ზემოქმედებისა და ცვალებადობის მიუხედავად, მოსახლეობაში დარჩა ის საერთო, რაც აქ განსახლებულ ტომებს ახასიათებდათ. ჩვენი აზრით ამასვე ხელს უწყობს გეოგრაფიული თუ ეკოლოგიური გარემო მათი თანამედროვე განსახლებისა. ყოველივე ზემოთ აღნიშნული კომპონენტური და კლასტერული ანალიზით დასტურდება (თავი V, ნახ.# 5, 6, 7).

გამოკვლევაში ჩართული ინდივიდები, როგორც იყო აღნიშნული ქართულ და ჩრდილოკავკასიურ გვარებს ატარებენ.

თანამედროვე ანთროპოლოგიურ კვლევებში უფრო ხშირად მიმართავენ გვარების გავრცელების არეალის ანალიზს, რადგან დადგენილია გარკვეული პარალელები პოპულაციების ისტორიულ და გენეტიკურ მსგავსებას შორის (Бужилова, 1999; Балановская и др.,2003). როგორც უკვე აღნიშნული იყო, ეთნიკური ჯგუფების ჩამოყალიბების რეკონსტრუქციისას იყენებენ მრავალ წყაროს: არქეოლოგიურს, ანთროპოლოგიურს, ეთნოგრფიულს, ლინგვისტურს, ისტორიულს. კიდევ ერთ-ერთ ასეთ წყაროდ გვევლინებიან თანამედროვე გვარები, როგორც შესაძლო ინდიკატორები
იმ სპეციფიკური ანთროპოლოგიური ნიშნებისა, რომელის მატარებელი არის ესა თუ ის ეთნოსი. თუ გვარს განვიხილავთ, ერთ-ერთი სელექტიურად ნეიტრალური ლოკუსის ალელად, მაშინ გვარების სიხშირე პოპულაციებში შეიძლება პირობითად გავუთანაბროთ გენეტიკური მარკერების განაწილებას (Рычков и др. 1976; Nei et. al 1983). ამავე დროს გვარების ინფორმაციული ღირებულება შესაძლოა იყოს კოდომინანტურ გენეტიკურ სისტემაზე მეტი (Morton, 1971; Steunson et. al, 1983). ამიტომ პოპულაციებს შორის გამოთვლილი გენეტიკური დისტანციები გვარების განაწილების გამოყენებით (Hedrick, 1971) და გენეტიკური მარკერების (Nei, 1972) მიხედვით თანაბარი უნდა იყოს.

წინამდებარე ნაშრომის პირველ თავში მოყვანილია აფხაზებში გავრცელებული გვარების არასრული 405 ქართული და 123 აფხაზური წარმოშობის სია. აფხაზი მეცნიერები თვლიან, რომ დღესდღეობით აფხაზეთში გავრცელებულია 600 მეტი აფხაზური გვარი (Аргун и др.,1987). სხვა ნაშრომებში მოყვანილი გვარების რაოდენობა 500 არ აღემატება (Мибчуани,1994; Гамахария, Гогия,1997). თ. მიბჩუანის აზრით, თანამედროვე აფხაზური გვარები შესაძლოა სამ ჯგუფად დავყოთ. აქედან ქართული წარმომავლობის 80%-ია, ჩრდილოკავკასიური წარმომავლობის 12-13%, ხოლო დანარჩენი თურქული, სპარსული, რუსული და სხვა. ჩვენს მიერ გ. გასვიანისა (იხ. აქვე თავი I) და თ. მიბჩუანის (1994) მიერ მოტანილი აფხაზური გვარების [290] სიის შედარებამ გვიჩვენა, რომ ძირითადად გვარების სპექტრი იგივეა, 150-მდე გვარით მეტი მოყვანილია გ. გასვიანის, ხოლო 60-მდე გვარი თ. მიბჩუანის სიიდან არ შეგვხვდა გ. გასვიანის გვარების სიაში. ორივე სიის შეჯერებისას 600-მდე გვარი (588) ვლინდება და გვარების უმეტესობა ქართულია. როგორც ჯ. გამახარია და ბ. გოგია აღნიშნავენ, ეს ფაქტი აფხაზებისა და ქართველების თანაცხოვრების შედეგია. XVII-XVIII სს. ქართული გვარების ნაწილი გააფხაზდა, ზოგიერთი საერთო გახდა ორივესათვის, უმეტესობა კი შენარჩუნდა როგორც ქართული (Гамахария, Гогия,1997, ც.612).

ზოგადად, გვარები ხშირად იცვლებიან, იღებენ სხვა ფორმას, ხდება ბგერების ჩანაცვლება. ამიტომ მნიშვნელოვანია ვიცოდეთ ცალკეული აფხაზური გვარის წარმოშობის ისტორია. ზოგიერთი გვარი ეთნიკურ მანიშნებლად განიხილება (აგრბა- აფხაზურად მეგრელს ნიშნავს), ზოგ შემთხვევაში გვარებს შორის ძალზედ მცირე განსხვავებები მიგვანიშნებს, რომ ისინი ერთი გვარიდან არიან წარმოქმნილი. მაგალითად, გულუა-გულია, ჯვანია-ჟვანია, არისთავა-ერისთავი, ჩაჩბა-ჩიჩბა და  ა.შ. არსებობს მოსაზრება, რომ აფხაზური თავად-აზნაურული გვარები, როგორც წესი, წარმოიქმნებიან შესატყვისი აფხაზური გვარებიდან: მარშანია-ამარშანი, ინალიშვილი-ინალ-იფა, ანჩაბაძე-აჩბა, ძიაპშიშვილი-ძიაპშ-იპა, მარღანია-მაანი (Анчабадзе,1959, с.194).

ჩვენი აზრით, აფხაზთა გვარების რაოდენობა მათი ეთნიკური ისტორიისა მანძილზე განსხვავებული უნდა ყოფილიყო. რა თქმა უნდა, ზოგიერთი გვარი შესაძლოა დაიკარგა (ჯერ შემცირდა, მერე გაქრა) ან სხვა ფორმა მიიღო. მეორე შემთხვევაში სახეცვლილი გვარის გენები არ გაქრა, ისინი მონაწილეობენ პოპულაციის გენოფონდის აღწარმოებაში შესაძლო ორი სხვადასხვა გვარით. ამით გვარების რეალური რიცხვი არ შეცვლილა და ამდენად გენთა პოლიმორფიზმი არ იზრდება.
შესაძლოა, აფხაზების შიდა პოპულაციური ერთგვაროვნება ანთროპოლოგიური ნიშნების მიხედვით სწორედ გვარების შეზღუდული რაოდენობითაა განპირობებული.

გვარების რაოდენობის ცვალებადობა დროში იძლევა მსჯელობის საშუალებას პოპულაციებში გენეტიკური შემადგენლობის შეცვლის თაობაზე, რომელიც შესაძლოა გამოწვეულია გენთა დრეიფით და მიგრაციული პროცესების ერთობლივი მოქმედებით.
ზოგადად გვარების დინამიკის (ყოველ შემთხვევაში XVI საუკუნიდან მაინც) ანალიზი კონკრეტულ ტერიტორიაზე პერსპექტიული და შემდგომი კვლევების გადაუდებელ ამოცანას წარმოადგენს, ხოლო დღევანდელი ჩვენი ამოცანაა, განვიხილოთ არსებული გვარების ფონზე ანთროპოლოგიური სისტემით მიღებული შედეგები. [291]

აფხაზების შესწავლისას ყურადღება დაეთმო მათ ქორწინებით სისტემას, როგორც დღეგრძელობის ფენომენის ერთ-ერთ ფაქტორს. აღმოჩნდა, რომ ნათესაური გაერთიანებები აფხაზებისათვის დღესაც ძალზედ მნიშვნელოვანია, დღემდე უმთავრესია აჟილა (ოჯახი, წარმომავლობა) და აბიპარა (თაობა, პირდაპირი გაგებით ერთი მამის შვილები). ქორწინებისას აფხაზები მკაცრად იცავენ ეკზოგამიას, რომელიც ძირითადად მოიცავს მამის გვარს. ქორწინებები აკრძალული იყო დედის, ბებიისა და დიდი ბებიის გვარის წარმომადგენელ ქალიშვილზე. გარდა ამისა, არის ქორწინებების შეზღუდვა ცალკეულ გვარებს შორის. სმირი და სიმსის, ლეიბა და ადლეიბას შორის, რადგან ისინი ითვლებოდნენ და-ძმად (Аргун и др.,1987, с.69). ავტორების აზრით, ზოგიერთ გვარებს წარმომავლობის საერთო ფესვები აკავშირებთ, მხოლოდ ხანგრძლივი გათიშვის შემდეგ წარმოიქმნა ორი სხვადასხვა გვარი.

გარდა ამისა, ზოგიერთ გვარს შორის ქორწინება შეუძლებელი იყო დაძმობილობის გამო (მაგ. შამბა-ოტირბა, ცვიჟბა-ახუბა). ასევე არ ითვლებოდა მიზანშეწონილად ქორწინებები ერთ სოფელში მცხობრებთ შორის.
გვარებს შორის ქორწინებები საინტერესოა მრავალმხრივ. უმთავრესია ქორწინებათა სისტემამ თავიდან აიცილოს ინბრიდინგი (ახლონათესაური ქორწინება) პოპულაციაში. მითუმეტეს, როდესაც საქმე ეხება მცირერიცხოვან ეთნოსებს. როგორც იყო აღნიშნული, თანამედროვე აფხაზებში გავრცელებულია 600-ზე მეტი გვარი (Аргун и др.,1987, с.71), რომელიც მოიცავს 85 000 ადამიანს. აღსანიშნავია, რომ ამ გვარებს შორის არის მნიშვნელოვანი განსხვავება რიცხოვნობის მიხედვით.

დიდი გვარი რამდენიმეა და ისინი აერთიანებენ 130-400-მდე ოჯახს. ასეთებია: ავიძბა, აგრბა, აჯინჯალი, ადლეიბა, არღუნი, არძინბა, ბარციცი, ჯოპუა, კვიწინია, ფაჩულია, სმირი, ტარბა, წვიჟბა, შამბა. თუ რამდენიმე გვარს აქვს უპირატესობა დატოვოს შთამომავლები, როდესაც ზოგიერთს უჭირს საერთოდ დაქორწინება. ხომ არ ნიშნავს ეს ფარულ ინბრიდინგის არსებობას აფხაზებში? შესაძლოა ეს საკითხი არ არის ბოლომდე შესწავლილი, რადგან მონაცემები შერეული ქორწინებების შესახებ არ ქვეყნდებოდა გარკვეული მოსაზრებების გამო. გარდა ამისა, აფხაზი მკვლევარები გავრცელებული გვარების სრულ სიას არ აქვეყნებენ. მოგვყავს ჩამონათვალი იმ გვარების, რომლებმაც მიიღეს მონაწილეობა ჩვენს გამოკვლევებში და რომელთა გენეტიკური, თუ მორფოლოგიური თავისებურებანი დაედო საფუძვლად ამ ნაშრომს. კრანიოლოგიური, სომატოლოგიური და სისხლის ზოგიერთი იზოანტიგენების საფუძველზე იყო განხილული თანამედროვე აფხაზების ანთროპოლოგიური ტიპი დასავლეთ კავკასიის მოსახლეობის ფონზე, რამაც ცალსახად გამოავლინა მათი უახლესი კავშირები ქართველებთან. ჩვენთვის შედეგი მოულოდნელი არ [292] იყო, ხოლო მიზეზის გამოსარკვევად, პირველ რიგში, მასალის დეტალურ ანალიზს მივმართეთ.

წინამდებარე გამოკვლევის სომატოლოგიურ ნაწილში, რომელიც სამივე პოპულაციაში შესწავლილთა 302 ინდივიდს მოიცავდა, გავრცელებულია 142 გვარი. აქედან ოჩამჩირე-გუდაუთის მოსახლეობაში საერთოა სამი გვარი: აშუბა, ზუხბა, შარმათი; გუდაუთა-გაგრის მოსახლეობასთვის საერთო გვარებია: ბენია, დბარი, ხეცია, ხოლო ოჩამჩირე-გაგრის მოსახლეობისათვის – არცერთი. აფხაზების ცალკეულ პოპულაციებში შესწავლილი მოსახლეობის გვარების ანალიზი გვიჩვენებს, რომ ძირითადად ყოველ მათგანში ვლინდება გვარების ბირთვი, რომელიც კომპაქტურადაა განსახლებული. თუმცა აფხაზური გვარების 80%, რომლებიც ქართულ გვარებად განიხილება, ფართოდაა გავრცელებული საქართველოს სხვადასხვა რეგიონებში და მათი ქართული წარმომავლობა ეჭვის გარეშეა.

გამოკვლევაში ჩართული აფხაზების გვარები ოჩამჩირე – სომატოლოგია: აბუხბა-4, აგრბა, აგუმავა, აირამბა, ამიჩბა -7,
ამიჯბა, ამდჟიბა, აძინბა-3, არშბა, აშუბა-8, აჩბა, ბარგანჯია, ბასარია-3, ბაღაფში-3, ბებია-3, ბზერკალი, გამგია, გვარანძია, გოჯუა, გოლანძია, დარსალია, ესებუა, ვოუბა, ზუხბა-2, კაკალია-3, კასლანდია-2, კეკელია, ქეცბა-2, ყოლბაია, კორსაია, კოღონია-5, კუტალანდია, ლაგვილავა, ლაკაშია, ლადჟიბა, ლასურია, ლაცუშბა, მარშანია, მიქაია-2, მიქავა, ოსია, საქანია, ტვიძბა, შარმათი, შელია, შლარბა, ჩაჩავა-2, ჩეგია-2, ჭკადუა, ჭოლოკია, ჩუხუა, წვინარია-2, ჯინჯოლია-2. დერმატოგლიფიკა: აბრანძია, აგრბა, აკბა, ამიჩბა, არლანია, არღუნი არღუნი, არჩეპია, ასლაძია, აფხაზავა, აშბა, არშბა, ბაბბა, ბგაიტე, ბებია, ბჟანია, ბულავა, გაბედავა, გამისონია, გოგია, გოგოხია, გონანძია, დელბა, ვარდანია, ზუხუბა, ივანბა, კავაზი-2, კასპანძია, კაცბა, კვარაცხელია, კვარჩია (ყვარჩია?), კვიცინია, კენტაბა-2, კირკინაძე, კოღონია-3, კუჩუბერია, ყოლბაია, ლადარია, ლოგუა-2, მანია, მიქავა, მექვაბია, ოსია, პშელია, სანღულია, საკანია, სანჩულია, სანძავა-2, საქანია, ტაბარუა, ტაპაშ, ტაბაღუა, ტარბა, ტორღუა, ფალავანიძე, ფაჩულია, ფირცხალავა, ფერიზბა, ქიშმარია, შანავა, შონია, ჩაჩავა, ჩერქეზია, ჩიკორია, ცირბა, ცვიმბა, ძველაია, წულაია, ჭავჭავაძე, ჭეჟია.

გუდაუთა – სომატოლოგია: ავიზბა, ავიცბა, აერჯბა, ანქვაბი, არსალია, აპბა, არძინბა, ახბა-3, ბაგბა, ბაზბა, ბენია, ბუტბა, გაბნია, ვიცბა, გუმბა-3, გერძმავა, გენბა, დაურობი, დბარი-2, დვამბა, ზუხბა, იტარბა, კაბბა, კაპბა, კონჯარია, კირკინია კირკინია, კვარჭელია, კოვე, ლადარია-2, მუშბა-2, ოტირბა-2, პაპბა, საღარია-2, სერგუში, სმირი, ტარკილი-3, ყვარელია, შამბა-3, ჩამაგუა-5, ჩიჩბა-3, ცარგუში-3, ციხჩა, ძკუია, წკუია, ხაკბა-3, ხალვაში, ხალია, ხეცია, ხურანოკი, ჭანტურია, ჯენია-7. დერმატოგლიფიკა: აბაშიძე, აბგაჯავა-4, აგუმავა, ადშბა, ავიძბა, ანქვაბი, არკუჯი, აჯბა-5, ბაგბა, ბაზბა-2, გინანში, გუბლია, გულარია-3, გუნბა, დვებია, ვოუბა, კაიმარი, კანში, კანშიანი, კვარაცხელია-2, კვარჩია, კირკინაძე-2, კოვე, ყოლბაია, ლადარია, მუშბა-2, ორჩუკუბა, ოტირბა, სულიკაძე, ფაცია, შამბა-2, ჩამაგუა-4, ჩიჩბა,
ჩხებულია-2, ციბა, ცუშბა, ხაგბა-8, ხაკბა, ხალია, ჯინჯოლია.

გაგრა – სომატოლოგია: ალშუპდბა, ტიბა, ატირბა, შხარავა, ბარშიცი, გამბა, ბენია-2, ბიგვავა, ბიჩბა, გაბლია, გუტარბა, გიცბა, გაბლია, დბარი-3, ვიზბა, ვიცბა, კანტანი, კანჯარია-3, კუპალბა, კუტარბა-2, კეტია, კიტია, კოკოსკირია, მარკოლია,
პაპბა, პენია, ტარბა, ფსარდია, ჯაჯაია, ქიცბა, შარმათავა-2, შარტავა, ძაძმა, ხაგუ-ში, ხუცია, ხიშბა, ჯანჯღავა.
დერმატოგლიფიკა: აბღაჟავა, აგრბა, არისთავა, არლანი, ახვლედიანი, ბაღათელია, ბარციცი, ბგანბა, ბენია, ბეია, გაბლია, გიზარდავა, გეზერდავა, გრივაპშ, გუბაზ, დვირენჯიპა, დემერჯიბა, ვოზბა-2, ზვამბაია, იპაპხა, კაიტანი, კეტია-2, კოკოსკერია-4, კუტარბა, მუკბა-2, პაპხა-2, საღარია, სერგეგია, სიჭინავა-3, ტარბა, უკუა, ფსარია, ქირია, შამბა, ჩაჩავა, ციმცბა-2, ციპცბა, ძუაპშიპა, წკუია, ჭითანავა, ჭყონია, ხაგუში, ხაშიგი, ხეცია, ხიშბა-4, ჯღანჯღია.

ჩვენი ნაშრომის სომატოლოგიურ და დერმატოგლიფიკურ ნაწილში აფხაზების სამივე პოპულაცია წარმოდგენილია 277 გვარით, რაც მოიცავს თანამედროვე აფხაზებში გავრცელებული გვარების 46,2%-ს. ოჩამჩირის აფხაზებში სომატოლოგიური სისტემით შესწავლილთა გვარების 62,3% და დერმატოგლიფიკური სისტემით შესწავლილთა გვარების 72,5% ქართულია. გუდაუთის პოპულაციაში ორი სისტემის მიხედვით შესწავლილთა გვარების 39,2% და 43,2% ქართულია, ხოლო გაგრის აფხაზებში შესწავლილთა შორის 50,0%-ს და 57,8%-ს ქართული გვარები აქვთ.

გ. ჯანბერიძემ ტაქსონომიურად მეტად მაღალი ნიშნების მიხედვით (სხეულის სიმაღლე, შუბლის უმცირესი სიგანე, ყვრიმალთაშორის დიამეტრი, სახის მორფოლოგიური სიმაღლე, ცხვირის სიგანე, თავის მაჩვენებელი, შუბლ-ქვედა ყბის მაჩვენებელი, თვალის ზემო ნაოჭი, თვალების მუქი ფერის %, სახის პროფილი, ცხვირის განივი პროფილი, ცხვირის ძვლოვანი ნაწილის პროფილი, ცხვირის ხრტილოვანი ნაწილის პროფილი, ცხირის გამოდრეკილი ფორმების %, ზემო ტუჩის პროფილი) შეისწავლა აფხაზები აფხაზური და ქართული გვარებით და შეადარა ერთმანეთს.
განსხვავება ამ ორ ჯგუფს შორის არ აღინიშნება. როგორც ავტორი წერს, “ამით ამოწურულია ყველა მეთოდი და საშუალება ქართველებსა (მეგრელებსა) და აფხაზებს შორის არსებული განსხვავებული ელემენტის აღმოჩენისათვის” (ჯანბერიძე, 1960, გვ.21). ქართულგვარებიანი აფხაზების უმეტესობა მართლაც მეგრული გვარებითაა წარმოდგენილი. მიუხედავად ამისა, ანთროპოგენეტიკური ანალიზით [294] სპეციპიკური მსგავსება მეგრელებთან არ ვლინდება. აფხაზების უახლოესთა წრე ზოგადქართულია. ორივე ტიპის გვარის მქონე აფხაზები მიუხედავად გვართა სხვადასხვაობისა, დაკავშირებული არიან ქართულ სამყაროსთან. ამ ფაქტის ახსნა, ისევე როგორც აფხაზებისა და ადიღე-ჩერქეზების ქართველურ ჯგუფთან მაღალი დონის მსგავსება სამი განსხვავებული ნიშანთა სისტემის მიხედვით, ძველი სუბსტრატის არსებობით არის შესაძლებელი. როგორც წესი, ეთნიკურ ჯგუფებში შემადგენელი ნიშნების რასობრივი თავისებურებანი დიდხანს ინახავენ ერთობისა და მსგავსების იმ ფორმებს, რომლებიც წინ უსწრებდნენ მათ ჩამოყალიბებას. მითუმეტეს, ტერიტორიულად დაახლოებული ადგილობრივი ჯგუფების ურთიერთობის შედეგად წარმოქმნილი ეთნიკური ერთობლიობა ანთროპოლოგიურად რჩება ამ ტერიტორიისათვის დამახასიათებელი ცვალებადობის ფარგლებში (Бунак, 1974).

მონოგრაფიაში მოტანილი ანთროპოლოგიური მონაცემები ცალსახად წყვეტენ აფხაზთა წარმომავლობის საკითხს. აფხაზების ანთროპოლოგიური იერი მთლიანად ქართველების სხვადასხვა ეთნოგრაფიული ჯგუფების მსგავსია. მაშასადამე, აფხაზების წარმომავლობა მჭიდრო კავშირშია არა ერთ კონკრეტულ ქართველურ ჯგუფთან, არამედ მათი მორფოლოგიური მსგავსება სხვადასხვა დოზით დასავლეთ საქართველოს ქართველურ ჯგუფებთან ვლინდება.

რომ არ არსებობდეს ისტორიული წყაროები, ტოპონიმები, ეთნონიმები, ხუროთმოძღვრების ძეგლები ქართული წარწერებით, მნიშვნელოვანია ის ფაქტორი, რომ სხვადასხვა მორფოლოგიურ ნიშანთა სისტემით მიღებული თანხვედრი შედეგებით, აფხაზების უახლოესი უახლოესთა შორის კავშირი ქართველურ ჯგუფებთან ვლინდება. სომატოლოგიური ნიშნების ანალიზი გვარების მიხედვით ადასტურებს, რომ აფხაზეთის ტერიტორიაზე განსახლებული უძველესი ტომების ეთნიკური ვინაობა ქართული იყო. მორფოლოგიურად ამას დერმატოგლიფიკური სისტემები ადასტურებენ (რადგან მიჩნეულია, რომ ისინი უფრო კარგად ავლენენ ძველ კავშირებს, არ ახასიათებთ ქორწინებითი უპირატესობა და ა.შ.). ჩვენ არ შევდივართ კამათში აბაზგებისა და აბშილების ეთნიკურ ვინაობასთან დაკავშირებით, მაგრამ ეს ტომები, რომ ყოფილიყვნენ ანთროპოლოგიურად განსხვავებულნი, მაშინ ეს აუცილებლად აისახებოდა აფხაზების მორფოლოგიურ იერში. ნებისმიერი ეთნოსის ანთროპოლოგიური ტიპი ყალიბდება სხვადასხვა ელემენტების შერწყმით. მაშასადამე, დასავლეთ საქართველოს უძველესი მოსახლეობა მორფოლოგიურად არ განსხვავდებოდა.

გამოყენებული ლიტერატურა

1. აბდუშელიშვილი მ. კავკასიის ანთროპოლოგია ფეოდალურ ხანაში. თბ. მეცნიერება, 1980. გვ.174.

2. აბდუშელიშვილი მ. კავკასიის ანთროპოლოგია ბრინჯაოს ხანაში. თბ. მეცნიერება, 1982.

3. აბდუშელიშვილი მ. მასალები კავკასიის ანთროპოლოგიისათვის. საქ. მეცნ.აკადემიის ექსპერიმენტ. მორფოლ.ინსტიტუტის შრომები, 1955, ტ.V, გვ. 327-392.

4. ასლანიშვილი ვ. დასავლეთ საქართველოს მთის მოსახლეობის დერმატოგლიფიკა.

ისტორიულ – ეთნოგრაფიული შტუდიები, “მეცნიერება”, თბ., 1982. გვ.137-143.

5. ბატონიშვილი ვ. აღწერა სამეფოსა საქართველოსი, ქართლის ცხოვრება, IVთბ, 1973.

6. ბერძენიშვილი ნ. საქართველოს ისტორიის საკითხები, წ. III, თბ., 1966,გვ. 278.

7. ბერძენიშვილი ნ. შენიშვნები აფხაზეთის ისტორიულ განვითარებაზე. საქართველოს ისტორიის საკითხები. თბ., 1990, გვ. 614.

8. ბითაძე ლ., ციუმა ვ., ქარდავა ვ. სამცხე-ჯავახეთის მოსახლეობის ანთროპოლოგია. ანალები, 2000, # 1. გვ. 92-99.

9. ბითაძე ლ. კანის რელიეფის ცვალებადობა ქართველებში. ანალები, 2001, #1 გვ.72-81.

10. ბითაძე ლ. კავკასიონის ტიპის გენეზისი ანთროპოლოგიური მონაცემების

მიხედვით. ავტორეფ. ისტ. მეცნ. დოქ. ხარისხის მოსაპოვებლად. თბ. 2006, გვ. 100.

11. ბითაძე ლ. ანთროპოლოგიური მონაცემები აფხაზთა ეთნოგენეზისის საკითხისათვის. Nარკვევები საქართველოს ისტორიიდან. თბ., 2007, გვ., 173-177.

12. ბითაძე ლ., ლალიაშვილი შ., ჯაშაშვილი თ. აფხაზების ანთროპო-გენეტიკური დახასიათება. ანალები, 2008, #2, გვ. 341-360.

13. გამახარია ჯ. აფსილ-აბაზგთა ეთნიკური ვინაობის საკითხისათვის. “ზანი”, თბ.,1998.

14. გამყრელიძე თ. ძველი კოლხეთის სატომო სახელთა ისტორიიდან. საქართველოს და ქართველების აღმნიშვნელი უცხოური და ქართული ტერმინოლოგია. თბ., 1993, გვ. 581-590.

15. გასვიანი გ. აფხაზეთი. ძველი და ახალი აფხაზები. თბ., 1998.

16. გასვიანი გ. ქართველი მეცნიერები ინგოროყვას შეხედულებებზე აფხაზეთისა და აფხაზების შესახებ. თბ., 2003.

17. გასვიანი გ. მცნება სასჯულო. ანალები., 2005, #1.

18. გასვიანი გ., გასვიანი თ. აფხაზეთი საქართველოს ორგანული ნაწილია. თბ., 2008.

19. გვანცელაძე თ. აფხაზეთის ეთნიკური ისტორიის ლინგვისტური საფუძვლები. კრ. ნარკვევები საქართველოს ისტორიიდან, აფხაზეთი. თბ. 2007, გვ. 178-196.

20. გიგინეიშვილი ბ. ეთნონიმ ჰენიოხის წარმომავლობისთვის. ჟურნ. ,,მაცნე’’, ისტ. სერია, 1975, #1.

21. ზუხბაია ს. აფხაზური ზეპირსიტყვიერება. თბ, 1988.

22. თოგოშვილი გ. ჩრდილო კავკასიის ხალხთა ისტორიის ნარკვევები. თბ., 1969, გვ. 77-78.

23. თოთაძე ა. საქართველოს დემოგრაფიული პორტრეტი. აფხაზეთის მოსახლეობა. თბ., 1993, გვ. 62.

24. თოთაძე ა. აფხაზეთის მოსახლეობა, ისტორია და თანამედროევეობა. თბ., 1995.

25. ითონიშვილი ვ. კავკასია და კავკასიელები. თბ. 2007, გვ. 22-23.

26. ინაძე მ. ანტიკური ხანის შავი ზღვის ჩრდილო-აღმოსავლეთი სანაპიროს მოსახლეობის საკითხისათვის. ჟურნ., “მოამბე”, 1960,#2

27. ინგოროყვა პ. გიორგი მერჩულე, მწერალი მეათე საუკუნისა. თბ., 1954.

28. კეჭეღმაძე ნ. ფლავიუს არიანეს მოგზაურობა შავი ზღვის გარშემო. თბ., 1961.

29. ლალიაშვილი შ. დერმატოგლიფიკური რაოდენობრივი ნიშნების ცვალებადობა ქართლელებში. კლიო, 2001, #12, გვ., 142-147.

30. ლომთათიძე ქ. აფხაზური და აბაზური ისტორიულ-შედარებითი ანალიზი. თბ. მეცნიერება, 1976.

31. ლომთათიძე ქ. აფხაზური და აბაზური ენების ისტორიულ-შედარებითი ანალიზი., თბ., 1977.

32. მგალობლიშვილი მ. ჟან შარდენის მოგზაურობა სპარსეთისა და აღმოსავლეთის ქვეყნებში., 1975, გვ.107.

33. მგალობლიშვილი მ. ჟაკ ფრანსუა გამბას მოგზაურობა ამიერკავკასიაში. ტ.1, თბ.,1987, გვ.112.

34. მელიქიშვილი გ. საქართველოს, კავკასიისა და მახლობელი აღმოსავლეთის უძველესი მოსახლეობის საკითხები. თბ., 1965.

35. მუსხელიშვილი დ. აფშილთა ეთნიკური კუთვნილების საკითხისათვის. არტანუჯი, 2000, #10, გვ. 17-24.

36. ნარკვევები საქართველოს ისტორიიდან, აფხაზეთი. თბ. 2007

37. ქალდანი მ. მივსიანეთისა და მივსიანთა ტომის ვინაობის საკითხისათვის. ჟურ. აფხაზეთის ”მოამბე”., 1996., # 2-3.

38. ქართული ლიტერატურის ისტორია. თბ., 1960, ტ. I, გვ. 568.

39. ყაუხჩიშვილი თ. სტრაბონის გეოგრაფია. ცნობები საქართველოს შესახებ, თბ., 1957, გვ. 125-126.

40. ყაუხჩიშვილი ს. მისიმიანთა ტომი. თსუ შრომები, 1936, გვ. 277-280.

41. ყაუხჩიშვილი ს. გეორგიკა ბიზანტიელი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ. თბ., ტ. II, 1965., ტ. III, 1936.

42. ხორავა ბ. აფხაზთა მუჰაჯირობა. თბ., 2004, გვ. 72-74, 80-82.

43. ჯავახიშვილი ალ. კავკასიური მოდგმა. ციტირებულია თხზულებანი ტ.1, თბ., 1990, უნივერსიტეტის გამომცემლობა, გვ., 205.

44. ჯავახიშვილი ივ. ქართველი ერის ისტორია. წიგნი I-II, თბ. 1913.

45. ჯავახიშვილი ივ. საქართველოს, კავკასიის და მახლობელი აღოსავლეთის ისტორიულ-ეთნოლოგიური პრობლემები. თბ., 1950.

46. ჯავახიშვილი ივ. თხზულებანი 12 ტომად., თბ. უნივ. გამოც., 1979-1998 წწ.

47. ჯანაშია ს. თუბალ-თაბალი, ტიბარენი. შრომების კრებული. III, თბ., 1959, გვ. 68.

48. ჯანაშია ს. ჩერქეზული (ადიღეური) ელემენტები საქართველოს ტოპონიმიკაში. შრ. III, თბ., 1959.

49. ჯანბერიძე გ. აფხაზების ანთროპოლოგიური ურთიერთობა ქართველურ და ჩრდილო-კავკასიურ ეთნიკურ ჯგუფებთან. ხელნაწერი ინახება ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტეს ანთროპოლოგიის განყოფილების ფონდში. ნაბეჭდი მანქანაზე. 1-25გვ.

50. Абдушелишвили М.Г. Антропология древнего и современного населениия Грузии. Тб. Мецниереба,1964

51. Абдулишвили М.Г.Рецензия на антропологическую часть книги Ш.Д. Инал-Ипа

“Вопросы этно-культурной истории абхазов”. Изд. Алашара, Сухуми, 1976 (цит. из кн. М.Г. Абдушелишвили, 2004, с.48.)

52. Абиндер Н. Трансверзальная уплощенность лицевого скелета. Труды Института этнографии АН СССР, L,M.

53. Аксянова Г.А. Характеристика зубной системы (сроки прорезывания, расовые особенности, пораженность кариесом. В кн: Абхазское долгожительство, М.1987, с. 120-125.

54. Акты Кавказской археологической комиссии,VIII, Тифлис, 1881, с. 449-453.

55. Алексеев В. П. Происхождение народов Кавказа. Краниологическое исследование. М. Наука.1974.

56. Антонюк С.А. Дополнительнык материалы по дерматоглифике западных белорусов. Воп. антропол., 1975,вып.49., с. 142-157.

57. Анчабадзе. З.В. Из истории средневековой Абхазии. Сух.,1959.

58. Анчабадзе. З.В. Очерк этнической истории Абхазского народа. Сух., 1976.

59. Аргун Ю., Павленко А, Спицина Н. Фамильно-родовая система и брачные ареалы. В кн. ‘’Абхазское долгожительство’’, М. Наука, 1987, с. 67-80.

60. Балановская Е.В.,Соловьева Д.С., Балановский О.П. и др. Русские фамилии в населении четырех регионов: анализ массовых выборок.V Конгресс этнографов и антропологов России. М. 2003,с. 249-250.

61. Басария С. Абхазия в географическом, этнографическом и экономическом отношении. Сухуми, 1923.

62. Бгажба Х. С. Бзыбский диалект абхазского языка. Тб., 1964.

63. Бгажба О.Х.,Лакоба С. История Абхазии. Сухуми, 2006.

64. Бжания В.В. , Бжания Д.С. Новейшие археологические открытия в горных абхазских селах Ачмарда и Арасадзыхъ. Археология, этнология и фольклористика Кавказа. Махачкала, 2007,с.189-193.

65. Бжания В.В. Результаты исследования Гумистинского поселения в 1967 г. – КСИЯ, 15, М.1969

66. Богданов А.П. О черепе из кавказских дольменов и о черепах из кавказских курганов и могил. Изв. общ.-ва любителей естествознания, антропологии и этнографии.М. 1882,т.XXXV,вып.4.

67. Богданова В.И. Некоторые вопросы формирования антропологического составаn современных тувинцев. Сов. этнография,1978, №6, с. 46-58

68. Бужилова А.П. География русских фамилий.Восточные славяне. Антропология и этническая история. М. Научный мир,1999, с. 135-152.

69. Бунак В.В. Этнические общности и расовые деления. В сб. Расогенетичекие процессы в этнической истории. М., Наука , 1974,с. 3-10.

70. Бунак В.В. Черепа из склепов горного Кавказа в сравнительно антропологическом освещении. Сб. МАЭ, 1953, М-Л.,т. 14.

71. Бунак В.В. Антропологический состав населения Кавказа. Вестник Гос. Музея Грузии. 1946, т. XIII, с. 89- 108.

72. Воронов А.А. Геногеграфия факторов крови в Закавказье. IX Международный Конгресс антропологических и этнографических наук. М., 1983, с. 1-20.

73. Воронов А.А., Далакишвили С.М., Саламатина Н.В., Феррел Р.У. Генетическая характеристика абхазов. В кн. Абхазское долгожительство. М. 1987, с. 127-141.

74. Воронов А.А. Антропологические особенности распределения групп крови в Закавказье. Антропология и геногеография. М. 1974.

75. Воронов Л. Абхазия не Грузия. 1907.

76. Воробьев Н. Неосновательность притязаний Грузии на Сухумский округ. Екатеринодар, 1919.

77. Гаджиев А.Г. Антропология малых популяций Дагестана. Махачкала, 1972.

78. Гаджиев А.Г. Данные по дерматоглифике народов Дагестана. Воп. антропол., 1962, №9.

79. Гаджиев А.Г. Данные по палеоантропологии Дагестана. Уч. записки Ин-та

истории, языка и литературы Дагестанского филиала АН СССР., Махачкала,т Х,1965.

80. Галактионов О.К. Дерматоглифический анализ нганасан (количественные признаки). Вопр. антропологии 1984, вып. 73.

81. Гамахария Д., Гогия Б. Абхазия – историческая область Грузии. Тб., 1997.

82. Генко А. Н. Абхазский язык. Грамматический очерк наречия тапанта. М., 1955.

83. Гладкова Т.Д. Кожные узоры кисти обезьян и человека. М. Наука., 1966.

84. Гладкова Т.Д. Особенности дерматоглифики аджарцев. мингрельцев и сванов. Сов. антропология, 1958, №3, с. 98-103.

85. Гладкова Т.Д., Битадзе Л.О. Заметка о связи некоторых признаков дерматоглифики с группами крови системы АВО. Вопр. антропологии, 1982,вып. 1969, с. 75-79.

86. Гладкова Т.Д., Внутриклассовая корреляция количества кожных гребешков между пальцевыми трирадиусами а и b у монозиготных близнецов. Вопр. антропологии, 1969, вып. 31.

87. Гладкова Т.Д., Ромазанов А.И. Материалы по дерматоглифике андийцев и гинухцев. Вопр. антропологии, 1977, вып.56, с. 126-133.

88. Гулия Д.И. История Абхазии. Тб., 1925,т.1, с. 76.

89. Гулия Д. Материалы по Абхазской грамматике. Сухуми, 1927.

90. Гулия.Д. И. Материалы по Абхазской грамматике (Дополнения и разъяснения Услара. Абхазскый язык). Сухуми., 1927.

91. Гулия Д.И. О моей книге История Абхазии, Сухуми, 1951, с. 10-25.

92. Гусева И. С. и Антонюк С.А. Симметрия в строении кожного рельефа конечных фаланг пальцев руки человека и её генетическая основа. Вопр. антропологии,1969, вып.31.

93. Дебец Г.Ф. Селькупы. М. Труды Института этнографии, М-Л.,1947, т.2, с. 103-145.

94. Дебец Г.Ф., Левин М.Г., Трофимова Т.А. Антропологический материал как источник изучения вопросов этногенеза. Сов. этнография, 1952,№1.

95. Джанберидзе Г.К. Абхазо-адыгейские взаимоотношения в свете данных антропологии. Тез. док. VII науч. сессии Ин-та экспериментальной морфологии. Тб. 1956, с. 13-14.

96. Джанберидзе Г.К. Проблема происхождения абхазов в свете антропологических данных. Автореф. дис. на соискание учен. степени канд. биол. наук. М., 1963, с. 13.

97. Дубинин Н. П., Алтухов Ю. Г., Сусков И. И. Экспериментальное обоснование принципов мониторинга генных мутаций у человека, Доклады АН СССР, 1978, т. 243, №5.

98. Дъячков-Тарасов А Н. Бзыбская Абхазия. ИКОИРГО XVIII. Тб.,1905.

99. Дъячков-Тарасов А.Н. Гагра и её окрестности. Тифлис,1903.

100. Дъячков-Тарасов. А Н. Абхазия и Сухуми в XIX столетии. Известия Кавказского отделения географического общества. Т. ХХ. Тифлис 1909-1910.

101. Животовский Л.А. Меры популяционной изменчивости комплекса

количественных признаков. Ж. Общ. биологии. 1980, т.41,№82,с.177. Животовский Л.А. Меры популяционной изменчивости комплекса

количественных признаков. К. Общ. биологии. 1980, т. 41, №82., с. 177

102. Животовский Л.А. Показатели популяционной изменчивости по полиморфным признакам. В сб. Фенетика популяций М. Наука, 1982

103. Записки Кавказского отдела императорского географического общества.Кн. VI, Тб.,1864.

104. Званба С.П. Абхазские этнографические этюды. Сухуми, 1982.

105. Зубов П. Картина Кавказского края, ч.II, СПГ, 1835.

106. Инал-ипа Ш. Д. Зарубежные абхазы. Сухуми.

107. Инал-ипа Ш. Д. Абхазы. Сухуми,1965.

108. Инал-ипа Ш. Д. Вопросы этно-кулътурной истории абхазов. Сухуми, 1976.

109. История военных действий в азиатской Турции в 1828-1829 гг. Варшава, ч.1,с.32.

110. Кашибадзе В.Ф. Дифференциация населения Кавказа по одонтологическим данным. Вопр. антропологии, 1988, вып. 80, с. 75-78.

111. Кашибадзе В.Ф. Кавказ в антропологическом пространстве Евразии. Одонтологическое исследование. Ростов-на –Дону., 2006.

112. Квициния П.К. Морфологические особенности коренного населения Абхазии (на примере мужчин абхазов) . Автореф. на соиск. учен. степ. канд. биол. наук. М. 1982.

113. Квициния П.К. Антропологическая характеристика. В кн. Абхазы , 2007, с. 39-48.

114. Кочар Н.Р. Дерматоглифика армян. Вопросы антропологии, 1976, вып.52, с.. 108-120.

115. Кочиев Р.С. Одонтологическая характеристика этнических групп Кавказа. Автореф. дис. на соиск. учен. степ. канд. ист. наук. М. 1975.

116. Лавров Л.И. Историко-этнографические очерки Кавказа, Л.1969.

117. Лавров Л.И. Расселение сванов на Северном Кавквзе до XIX века. Краткие сообщения Ин-та этнографии АН СССР, Х, М-Л, 1950.

118. Ладария И.П. К изучению дерматоглифики населения Западного Кавказа. Сов. этнография, ,1975, №4,с. 121-130.

119. Лакин Г.Ф. Биометрия.”Высшая школа”,1980.

120. Лалиашвили Ш.Г. Распределение количественных признаков дерматоглифики среди грузин Восточной Грузии. V Конгресс этнографов и антропологов России.М. 2003.,с. 253-254.

121. Марр Н. Я. К вопросу о положении абхазских языков среди яфетических. СПБ.1912.

122. Марр Н. Я. История термина “абхаз”. Известия Императорской Академии Наук, 1912, VI серия, № 11, с. 697-706.

123. Марр Н. Я. О языке и истории абхазов. М-Л., 1938.

124. Марр Н.Я. Из лингвистической поездки в Абхазию. Изв. А.Н. 1913.

125. Материалы по археологии Кавказа, Христианские памятники графини Уваровой. Вып II под ред. графини Уваровой. М. 1889.

126. Меликишвили Г.А. К истории древней Грузии. Тб., 1959, с. 91-92, 309.

127. Мибчуани Т. По кровавым следам абхазского сепаратизма. Тб., 1994, с. 82-88.

128. Микельсаар Р. В. Особенности дерматоглифов при шизофрении. Генетика, 1971,т.VII.

129. Миклашевская Е.Н., Соловьева В.С., Гилярова О.А., Пескина М.Ю. Особенности соматического развития детей и подростков абхазов. В кн. Феномен долгожительства. М.Наука,1982, с. 160-169.

130. Миклашевская Е.Н., Ростовые процессы у детей и подростков различных этнотерриториальных групп СССР. Автореф. на соиск. учен. степ. доктора биол. наук. М. 1985., 47 с.

131. Монпере Ф. Д. Путешествие вокруг Кавказа у черкезов и абхазов, в Колхиде, в Грузии, в Армении и Крыму. т.1. Сухуми. 1937.

132. Мусхелишвили. Исторический статус Абхазии в грузинской государственности. Разыскания по истории Абхазии/Грузия, Тб., 1999, с. 115-154.

133. Насидзе И., Инасаридзе З., Шенгелия Л., Шнитдер Ю. Генетика народонаселения Кавказа: распределение некоторых иммунологических и биохимических маркеров в Адыгейской АО и Карачаево-Черкесской АО. Генетика, т. 26, N7, с. 1300-1308, 1990.

134. Нечто о Самурзакани. Записки Кавказского отдела Императорского руссого географичесского общества. к. VI ,Тифлис, 1864.

135. Орбели И. Город близнецов Диоскурия и племя возниц иниохи. Жур. Министерства народного просвещения. 1911, н.с., ч XXXIII, май , с. 215.

136. Пантюхов И.И. Влияние малярии на колонизацию Кавказа. Тифлис, 1899.

137. Пасеков В. П., Ревазов А.А., К популяционной генетике населения Европейского севера СССР, Сообщ. 1. Данные по структуре шести деревень Архангельской области .Гентика, т. XI,№7, с. 145-155.

138. Петренко Г.Е. Материалы по дерматоглифике осетин. Вопр. антропологии, 1979, вып.60, стр.126-132

139. Рао С. Линейные стаистические методы и их применение. М., Наука, 1968, с.461-540.

140. Рогинский Я.Я., Левин М.Г. Антропология. М. Высш. школа, 1978.

141. Рычков Ю. Г., Шереметевева В. А. Популяционная генетика алеутов Командорскиx островов (в связи с проблемами истории народов и адаптации населения древней Берингии). Сообщ.1.Вопр. антропологии, 1972,вып. 40, с. 45-70.

142. Рычков Ю. Г., Шереметевева В. А., Популяционная генетика алеутов Командорских островов (в связы с проблемами истории народов и адаптации населения древней Берингии. Командорский масштаб для изучения генетической диференциации на севере Тихоокеанского бассейна. Сообщ. II, Вопр. антропологии, 1972, вып. 41, с. 3-18.

143. Рычков Ю.Г., Шереметьева В.А., Таусик Т.Н., Жукова О.В., Бородина С.Р. Генетика и антропология популяций таежных охотников-оленеводов Сибири (эвенки Средней Сибири). Сообщ III. Генетические маркеры и генетическая дифференциация популяций эвенков Средней Сибири. В.А. 1976, вып. 53, с. 38-56.

144. Сборник статистических сведений о Кавказе. II, Тифлис,1869..

145. Свод статистических данных о населении Закавказского края, Тифлис, 1893.

146. Сельскохозяйственная и поземельная перепись. 1917,Тб., 1922.

147. Семенская Е. М. Группы крови народов Кавказа. Сов. этнография, 1936, №4-5.

148. Соловенчук Л. Л. Экологическая обусловленность изменения генных частот по полиморфным системам у пришлого населения Северо-Востока СССР. Генетика, 1979,т.15,№9, с. 1775-1783.

149. Соловенчук Л. Л. Изменчивость генетической структуры популяций человека в экстремальных условиях среды. М. Наука, 1984,с. 64-81.

150. Соловьева Л.Т. Семейные и фамильные традиции в современной Абхазии. В кн. Современная сельская Абхазия. М. 2006,с.16.

151. Спицын В.А. Биохимический полиморфизм человека. М. МГУ. 1985.

152. Татищев В.Н. История Россйская. т.1.М, 1962

153. Тегако Л. И. Материалы по корреляции между одонтологическими и дерматоглифическими признаками. Вопр. антропологии,1971, вып. 38

154. Тихомиров А.А. К антропологии современных кавказских рас. Изв. общ – ва любителей естествознания, антропологии и этнографии. М. 1882, т.XXXV, вып.4.

155. Услар Р.К. Этнография Кавказа (в.I). Абхазский язык. Тифлис, 1887.

156. Хить Г.Л, Асланишвили В. О. Новые материалы по дермотоглифике населения западного Кавказа. Полевые исследования ин-та этнографии. М. Наука, 1986,с.170-174.

157. Хить Г.Л. Дерматоглифика народов Кавказа. Полевые исследования института этнографии, М. Наука, 1980 г. стр. 189-198.

158. Хить Г.Л.. Дерматоглифика народов СССР. М. Наука, 1983.

159. Хить Г.Л., Долинова Н.А. Расовая дифференциация человечества. М. Наука, 1990.

160. Хить Г.Л., Халдеева Н.И. Внутригрупповые связи элементов дерматоглифики и одонтологии. Вопр. антропологии ,1978,вып. 52.

161. Чернявский В. Яшу-Аху, Абхазия, 1878, цит. по Т.И.Алексеева, С.Г.Ефимова,

Р.Б.Эренбург Краниологические и остеологические коллекции Института и Музея антропологии МГУ, М, МГУ, 1986, С. 176.

162. Чикобава Л. Л., Резус фактор и его значение. Тб., 1952.

163. Шарашидзе Л. П. Дерматоглифические особенности чеченцев, ингушей и осетин. Материалы к антропологии Кавказа.Тб.1975.

164. Boyd W. C. Genetics and the races of man. Boston Mass little, Brawn and Co. Oxford, Blackwell Scientific Publications, 1950, XVii, 453 pp.

165. Bonnevie K.Studies on papilary patterens of human fingers. Jaurnal of genetics,1924,Vol.15,#1.

166. Cavalli – Sforza L. L. Edwards F. W. F. Phylogenetics analisis, models and estimihion procedures. Amer. J. Hum. Genet. 1967, Vol. 19, p. 233-257.

167. Chamla M-C. La repartition geographique des cretes papillares digitales dans de monde: Nouvel essai de syuthese. Ibid. 1962. i.66, # 5/6.

168. Ciovirnanche-Dumitrescu M, Dumitrescu H. Aspecte privid assiatia dintre desenele papilare digitale si alte caractere antropologice. Probl. antropol.(RPR), t.6. 1961.

169. Crawford M. N. Workman P. L. McLean C., Les F. C. Admixture eslimates and selection in Tlaxcala. In: prehistory, demograpy, morhology and genetics. Unev Kansas Pub. 1976.

170. Cummins H., Steggerda M. Finger prints in Maya Indians. Mid Amer. Res. Ser. 1936, vol.7.

171. Cummins H., Midlo Ch. Finger prints, palms and soles. An introduction the dermatogliphics. Philidelphia. 1943

172. Cummins H., Midlo Ch. Finger prints, palms and soles. Blackstone. New York, 1961

173. Chattopadhyay P.K. Quantitative estimation of the distance between the two digital triradii a and b in palmar dermatoglyphics of the Masha-rashtrians. “Amer. J. Phys. Anthropol.”, 1966, vol.24, No 2.

174. Ferrell, R.E, Salamatina N.V., Dalakishvili S.M., Bakuradze N.A. and Chakrabotry

R. A populatiion Genetic Study in the Ochamchir Region Abkxazia, USSR – American journal of Physical Antropology, 1985 63-71.

175. Frochlish I.W. The usefulness of dermatoglyphics as a biological marker of human population in Melanesia. Rh. D. dissertation Harvard Univer. Cambrridge. Massachusetts. 1973.

176. Geipel G. Bestehen korrelative Beziehungen zwishen den Fingerleistenmustern und de Blutgruppen. Itschr. Rassenphysiol. 1935. Bd. 7.

177. Galton F. Finger prints. London. Macmillan and Co. L. 1892.

178. Galton F. Fingerprint Directories. London. 1895.

179. Geipel G. Das Tastleistensystem der Hande bei Vorderindern. “Z. Morph. Anthrop.”,1961, t.51,z.2.

180.Hedrick P.W. A new approach to measuring genetic simularity Evlution, 1971, v. 25.

181. Henry E. R. Classification and uses of fingerprints. H. M. Stationary offic. London 1937.

182. Holt S.B. The Genetics of Dermal Ridges. Springfield, III.,1968c

183. Hammer Ш, Harper DAT, Ryan PD. PAST: Paleontological statistics software package for education and data analysis. Palaeontologia Electronica (2001) 4:9. (http://palaeo-electronica.org/2001_1/past/issue1_01.htm).

184. Iwamoto M. On the classification of the fingerprints. Finruigaku Lassbi, 1962, 69:101- 117.

185. Kimura M., Otha T. The average number of generation until exhinction of individual mutant gene in a tensite populations. Genetics, 1969, v. 63.

186. Livingston F. B. Natural selection, descease and ougoing human wolutions as Mastrated by ABO blood groups. Human Biol, 1960, N1.

187. Marcinkiewicz S. Badania nad dermatoglifami palcow rak cyganow polskich. “Materialy I prace antropologiczne” 1972, N83.

188. Morton N.E. Bioassay of kinship. Theoret. Population Biol. 1971, v.2.

189. Mourant A.E., Kopec C. ADA, Kazimira Domanievska-Sobbczak. The distribution of the human groups and other polimorfisms. London. Oxford university press. N. U. Toronto, 1976.

190. Marcinkiewicz S. Badania nad dermatoglifami palcow rak cyganow polskich.”Materialy i prace antropologiczne”, 1972, N83.

191. Nei M. Genetic distance between populations. Amer. Natur. 1972, vol. 106 p.283-292.

192. Newman M. T. Population analysis of finger and palm prints in highland and loweand Maya Indians AIPA Amer Journal Physical Anthropology. 1960.,v.18, #1.

193. Plato C.C. Dermatoglyphics and flexion creases of the Cypriots. AJPA, 1970, vol. 33, #3.

194. Poll H. Das Manuar oder die Verteilung der Finger-lesten-muster bee verschiedenen Rassen. Verhadl. Ges. phys. Anthropol. 1931, Bd.5

195. Pons J. Significade de las lineas papilares para la sistematica del tipo pireniaco occidental Pirineos, 1956, t ,12, # 39-40.

196. Rife D. C. Dermatoglyphics of Egyptians. Hum. Biol. 1953, 25: 154-158.

197. Sokal RR, Rohlf FS, 2000, Biometry. Freeman Co., New York, 887p.

198. Scathary E. L, Reed T. E. Calculations of the maximum amount of gene admixture in a heebrid populations. Amer, J. Phys, Anthropol, 1978, v. 48, N2.

199. Sharma A. A methodological note of the geometrical basis of MLI-determination (I) Anthropologist, 1959, v. 6, # 1-2.

200. Sharma A. A comparative study of palmar and plantar dermatoglyphics. Eastern Antropologist, 1962, v. 15, # 2.

201. Shwidetzky I. Die neue Rassenkunde. Stuttgart, 1962.

202. Singh S. Dermatoglyphics in Matu and Koita villages, of part Moresby, New Gvinea.- Archaeol. and Phys. Anthrop. Oceania, 1968, vol.3, N 2.

203. Steuenson J.C., Brown R.J., Shafield M.S. Surname analysis as a sampling method for recovery of genetic information. Hum.Biol. 1983?v. 55, № 2.

204. Tompson E. A. The icelandic abmixture problem Ann. Hum. Genet. 1973, v. 37, N1.

205. Wilder H.H. Raciale differences in palm and sole configurations. Amer. Anthropologist,1904. vol.6, # 2.

206. Wilder H.H. Raciale differences in palm and sole configurations. II. Palm and sole prints of Liberian natives. Amer. Anthropologist, 1913,v.15. # 2.

207. Wilder H.H. Raciale differences in palm and sole configurations: Palm and sole prints of Lapanese and Chinese. Amer. J. Phys. Anthropol. 1922, vol. 5, # 2.

208. Whipple I.L. The ventral surface of the mammalian chiridium with especial reference to the conditions found in man. L. Morphol and Anthropol. 1904, Bd. 7,#1.

209. Zei G. , Guglielmino C.R., Sirin E et. al. Surnames as neutral alleles: abservations in Sardinia. Hum. Biol., 1983,v. 55, № 2

კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s