Iberiana – იბერია გუშინ, დღეს, ხვალ

სოჭი, აფხაზეთი, სამაჩაბლო, დვალეთი, ჰერეთი, მესხეთი, ჯავახეთი, ტაო-კლარჯეთი იყო და მუდამ იქნება საქართველო!!!

• ჩაჩხიანი-სომხეთ-საქართველოს ომი

 ♣ სომხეთი-საქართველო

 

არჩილ ჩაჩხიანი

 ბრძოლა საქართველოს ტერიტორიული მთლიანობისათვის 1918_1919 წლებში (სომხეთ_საქართველოს ომი)

 

 შესავალი

 მხოლოდ სახელმწიფო, სახელმწიფოებრივი ყოფა არ არის ზოგადად ერის ყოფიერების განმსაზღვრელი ნიშანი, მაგრამ ყოველი ერისათვის ბუნებრივია სწრაფვა საკუთარი სახელმწიფოს შექმნის, განმტკიცებისა და გაძლიერებისაკენ. ეს მისწრაფება ნებისმიერი ერის საღი ინსტინქტია და ამიტომ სახელმწიფოებრივი ყოფა ერის ნორმალურ ყოფად უნდა ჩაითვალოს. ისტორიულმა ბედისწერამ ისე ინება, რომ დიდი ძალისხმევის ფასად ქართველმა ერმა თავისი სამიათასწლიანი სახელმწიფოებრივი ყოფა შეინარჩუნა და ერთიანი საქართველოსა თუ ცალკეული ქართული სამეფო_სამთავროების სახით XIX საუკუნის დასაწყისამდე მოაღწია. სომხებს კი სხვა ბედი ერგოთ წილად… არა თუ სომხური სამთავრო_ სახელმწიფოების, არამედ თავად სომხური ეთნოსის ყოფნა_არყოფნის საკითხი მდგარა ხშირად კითხვის ნიშნის ქვეშ. არაერთხელ ყოფილა, რომ სარწმუნოებრივი თავსებადობის პრინციპიდან გამომდინარე, ქართველ მეფეებს სომეხი ერისათვის თავს დატეხილი დიდი უბედურება აუცილებიათ და სომხური ეთნოსი განადგურებისაგან გადაურჩენიათ. სომხებსაც შესაბამისად აღუქვამთ ქართველთა ეს მადლი. მაგრამ სამწუხაროდ, ისეთი ფაქტებიც ყოფილა, როცა სომხები ქართველთა მიმართ სიძულვილის, ორპირობისა და ღალატის ქმედებებს ჩადიოდნენ. ისტორიული მაგალითები საკმარისზე მეტია. ასე იყო ბაგრატუნების დინასტიის დროს, აღა მაჰმად_ხან ყაჯარის მიერ თბილისის აღებისას და თუნდაც სულ უახლოეს წარსულში, 1992_1993 წლებში აფხაზეთის რეგიონში მიმდინარე რუსეთ_საქართველოს ომის მსვლელობისას.

ჩვენი კვლევის საგანს ამჯერად არ წარმოადგენს სომხურ_ქართული საუკუნოვანი ურთიერთობების დაწვრილებითი შესწავლა. ჩვენი კვლევის მიზანს საქართველოსა და სომხეთის პირველ რესპუბლიკებს შორის არსებული სახელმწიფოებრივ_ტერიტორიული ინტერესებისა და პრეტენზიების, ე.წ. ,,სადავო მიწების” ისტორიული კუთვნილების, სომხეთ_საქართველოს შორის 1918_1919 წლებში მიმდინარე ომისა და ამ ფონზე XX საუკუნის 10_იან წლებში ამიერკავკასიაში განვითარებული სამხედრო_პოლიტიკური მოვლენების შესწავლა და ანალიზი შეადგენს.

ფაქტია, რომ სომხეთ_საქართველოს ომი სამხედრო ისტორიის თვალსაზრისით ფაქტიურად შეუსწავლელია, რაც გარკვეულწილად შესაბამისი საარქივო მასალების მიუწვდომლობითა და იმ ინტერნაციონალური იდეოლოგიური წნეხის არსებობით აიხსნება, რაც ქართველთა და სომეხთა იძულებითი თანაცხოვრებით იყო გამოწვეული ტოტალიტარული რეჟიმის უნიტარულ საბჭოთა იმპერიაში. ფაქტია, რომ ამ თემატიკის შესახებ არ არსებობს სპეციალური გამოკვლევები, მით უმეტეს არ არსებობს ამ საკითხთან დაკავშირებული მეტად მნიშვნელოვანი პრობლემების სტრატეგიული ხედვა. ამ ომთან დაკავშირებული მრავალი საკითხი კიდევ ერთი დიდი თეთრი ლაქაა საქართველოს უახლესი ისტორიის სფეროდან, რომლის მეცნიერული და ობიექტური შესწავლა პირველი რიგის გადაუდებელ ამოცანად გვესახება. ამ მიმართებით 1918_1920 წლებში ამიერკავკასიის რესპუბლიკებს შორის არსებული პოლიტიკურ_იდეოლოგიური უთანხმოებებისა და ტერიტორიული პრეტენზიების საერთო ტენდენციები ძალიან წააგავს რეგიონში შექმნილ დღევანდელ მდგომარეობას, ხოლო მთიან ყარაბაღთან დაკავშირებული სომხეთ_აზერბაიჯანის შეიარაღებული დაპირისპირება დღესაც წარმოადგენს მსოფლიოს ერთ_ერთ ცხელ წერტილსა და გადაუჭრელ ეთნო_ტერიტორიულ კონფლიქტს. სომხეთ_საქართველოს დღევანდელი ურთიერთობებიც ნამდვილად ვერ ჩაითვლება კეთილმეზობლურად. ჯავახეთსა და ქვემო ქართლში არსებული საერთო პოლიტიკური მდგომარეობა იმ შენელებული მოქმედების ნაღმს წარმოადგენს ქართულ_სომხურ ურთიერთობებში, რომელიც ნამდვილად არ არის ბოლომდე განეიტრალებული და ეს პრობლემაც ადრე თუ გვიან აუცილებლად იჩენს თავს. სომეხთა რევოლუციური ფედერაციის _ დაშნაკთა სოციალისტური პარტიის სამოქმედო პროგრამაში ჯავახეთის რეგიონის სომხურ სახელმწიფოსთან მიერთების საკითხი პირველხარისხოვან ამოცანად არის დასახული დღესაც.

ისტორია ხშირად მეორდება…

ხსენებული თემის შესახებ აქამდე არსებულ ნაშრომებში, კვლევებსა თუ პუბლიკაციებში 1918_1919 წლების სომხეთსა და საქართველოს შორის არსებული შეიარაღებული დაპირისპირება ზოგან მცირე სახელმწიფოებრივი უთანხმოების, ზოგან საზღვრისპირა კონფლიქტისა თუ მიწის ვიწრო ზოლისათვის წარმოქმნილი ინცინდენტის სახელებითაა მონათლული. რეალურად კი ეს სახელმწიფოებრივი დაპირისპირება სრულმასშტაბიან ომს წარმოადგენდა სომხეთისა და საქართველოს პირველ რესპუბლიკებს შორის საომარ მოქმედებათა ყველა პოლიტიკური ასპექტისა და საბრძოლო კომპონენტის ჩათვლით. ამ ომის შედეგების სტატისტიკურ მონაცემებსა და საერთო ანალიტიკურ შეფასებას ჩვენ ნაშრომის ბოლოს წარმოვადგენთ. აქ კი მხოლოდ მცირე ამონარიდს მოვიყვანთ ამ ომის შედეგების საშიშროების შესახებ 1919 წლის ჟურნალ ,,მხედრიდან’’’’”: ,,ქართული მხედრობა თავისი ერის მომავალს იცავდა. ჩვენ დარწმუნებული ვართ, რომ გამარჯვებულ აღამაჰმადხანზე უფრო საშიშარნი საქართველოსათვის, გამარჯვებული დაშნაკცაკანები იყვნენ’’”.[1] დიახ, პირველი რესპუბლიკის სამხედრო უწყებაში ნამდვილად სწორად აფასებდნენ იმ დიდ საშიშროებას, რის წინაშეც აღმოჩნდა საქართველო 1918 წლის ბოლოს.

ჩვენი ნაშრომი ძირითადში საარქივო მასალებსა და სხვა დოკუმენტურ პირველწყაროებს ეყრდნობა. ძირფესვიანად იქნა მოძიებული და შესწავლილი საქართველოს ცენტრალურ საისტორიო არქივში დაცული მასალები _ ძირითადში ფონდები ¹¹ 1864, 1878, 1964, 1969. მიკვლეული დიპლომატიური მიმოწერა, ოპერატიული დანიშნულების შიფროგრამები, პირდაპირი საუბრების სტენოგრაფიული ჩანაწერები და სამხედრო დანიშნულების ტელეგრამები, საბრძოლო ბრძანებები და პატაკები, მოხსენებითი ბარათები და ამონაწერები საომარ მოქმედებათა ჟურნალებიდან, იმ უტყუარ პირველწყაროებს განეკუთვნება, რამაც საშუალება მოგვცა აქამდე მრავალი ბუნდოვანი თუ საკამათო საკითხისათვის აგვეხადა ფარდა. გამომდინარე საკვლევი პრობლემის მნიშვნელობიდან ერთის მხრივ, და ნაშრომის შეზღუდული ფორმატიდან მეორეს მხრივ, შევეცადეთ შეძლებისდაგვარად სრულად წარმოგვედგინა ეს დოკუმენტაცია, რომელთა უმეტესობა ნაშრომის დანართში გადავიტანეთ. ,,გამომდინარე იქიდან, რომ სომხეთ_საქართველოს ომის ისტორიის შედგენისათვის მთავარი ღირებულება მხოლოდ წერილობით დოკუმენტებს აქვთ, ამ ომის შემსწავლელ სამხედრო_საისტორიო კომისიას შექმნილი პოლიტიკური გარემოს, ომის საბაბისა და მიზეზების შესასწავლად ესაჭიროება ამ საკითხთან დაკავშირებული მთავრობის ყველა დადგენილების, ტელეგრამისა და დოკუმენტის ასლი. მეტად მნიშვნელოვანია აგრეთვე გავეცნოთ იმ მოლაპარაკებების შინაარსს, რომელსაც მთავრობა აწარმოებდა ამ საკითხთან დაკავშირებით მოკავშირე სახელმწიფოთა მისიებთან’’”.[2] წარმოდგენილი ციტატა სომხეთ_საქართველოს ომის შემსწავლელი სახელმწიფო კომისიის თავმჯდომარეს, ამ ომში ქართული შეიარაღებული ძალების მთავარი სამხედრო დაჯგუფების საველე შტაბის უფროსს, გენერალ_მაიორ გიორგი კვინიტაძეს ეკუთვნის. სომხეთ_საქართველოს ომის დასრულებისთანავე, ამ ომის შემსწავლელი სახელმწიფო_საისტორიო კომისია შეიქმნა, რომლის თავმჯდომარედ დაინიშნა სწორედ გენერალი კვინიტაძე, მაგრამ 1919 წლის თებერვლიდან აფხაზეთსა და სამცხე_ჯავახეთში განვითარებულმა სამხედრო_პოლიტიკურმა მოვლენებმა შეუძლებელი გახადა კომისიის მუშაობის გაგრძელება, რადგან გენერალი კვინიტაძე ახალციხის ფრონტის სარდლად დაინიშნა. ამით კომისიამ არსებობა შეწყვიტა. ჩვენ შევეცადეთ შეძლებისდაგვარად გაგვეგრძელებინა დაწყებული საქმე და გარკვეული სიცხადე შეგვეტანა ამ მეტად საკამათო და ბუნდოვანი საკითხის შესწავლაში.

კვლევისათვის გამოვიყენეთ ჩვენთვის ხელმისაწვდომი ჰარვარდის უნივერსიტეტის სტენფორდის ინსტიტუტის ,,ომის, რევოლუციისა და მშვიდობის’’” არქივთსაცავში არსებული დოკუმენტაცია, საქართველოს პირველი რესპუბლიკის იმ პოლიტიკურ და სამხედრო მოღვაწეთა მემუარული ნაშრომები და ჩანაწერები, რომლებიც ან უშუალოდ მონაწილეობდნენ ამ ომში, ან მჭიდრო შეხება ჰქონდათ აღნიშნულ საკითხთან. ამ მიმართებით დიდია ცნობილი მეცნიერის, ბატონ გურამ შარაძის წვლილი. უაღრესად ფასეულია იმდროინდელი ქართველი გენერალიტეტისა და ოფიცერთა კორპუსის ისეთი წარმომადგენლების მოგონებები, როგორებიცაა: გ. კვინიტაძე, გ. მაზნიაშვილი, შ. მაღლაკელიძე, ალ. ზაქარიაძე, ვ. გოგუაძე, ვ. თევზაძე, ვ. ჯუღელი. აგრეთვე საქართველოს პირველი რესპუბლიკის პოლიტიკურ მოღვაწეთა: დ. ვაჩნაძის, გრ. ლორთქიფანიძის, რ. გაბაშვილის, ვ. ნოზაძის, ზ. ავალიშვილის და სხვათა ანალიტიკური ნაშრომები. ჩვენთვის განსაკუთრებით საინტერესო იყო დიდი ქართველი მეცნიერის, პატრიოტისა და საზოგადო მოღვაწის, სომხეთ_საქართველოს ომის უშუალო მონაწილის, აკადემიკოს ნიკო კეცხოველის აქამდე უცნობ მემუარებში წარმოდგენილი მასალების გაცნობაც, რისი მიგნებისა და პირველად გამოქვეყნების ექსკლუზიური უფლება ჩვენ გვხვდა წილად. პრაქტიკულად სრულადაა შესწავლილი და გამოყენებული იმდროინდელი პერიოდიკის მასალები, რომლებიც აღნიშნულ საკითხთან არის დაკავშირებული და თავის დროზე გამოქვეყნებული იყო გაზეთებში: ,,საქართველო’’, ,,სახალხო საქმე’”, ,,საქართველოს რესპუბლიკა’’, ,,ბორბა’’, ,,ერთობა” და სხვა. ჟურნალებში: ,,რესპუბლიკის ჯარი’’, ,,თეატრი და ცხოვრება’’ და სხვა. ამ თემასთან დაკავშირებით მეტად მნიშვნელოვანია ქართველი საზოგადო მოღვაწის იოსებ იმედაშვილის დოკუმენტურ_მხატვრული ჩანაწერები, რომელიც შექმნა მან საფრონტო ჟურნალისტის ამპლუაში. ყველა ავტორის ჩამოთვლა შორს წაგვიყვანს, მაგრამ მაინც უნდა გამოვყოთ ქართველი ისტორიკოსისა და არმენოლოგის, პროფესორ ალექსანდრე აბდალაძის ღვაწლი. მისმა ორიგინალურმა თარგმანებმა საშუალება მოგვცა გავცნობოდით საკვლევ თემასთან დაკავშირებულ სომხურ ლიტერატურას.

სომეხთა რევოლუციური ფედერაციის _ დაშნაკთა სოციალისტური პარტიის შესახებ მასალების მოსაძიებლად და შესასწავლად საერთაშორისო_საინფორმაციო ელექტრონულ ქსელში დაცული პარტიის ისტორიისა და აქტივობის შესახებ არსებული მასალებით ვსარგებლობდით. ჩვენს მიერ გაანალიზებულ იქნა ქართველ, სომეხ, აზერბაიჯანელ, რუს, თურქ, ფრანგ, ბრიტანელ, ამერიკელ და სხვა ავტორთა ნაშრომები და სტატიები. მათი შეჯერების, ურთიერთდაპირისპირების, შემდგომი ანალიზისა და სინთეზის გზით, ჩვენის აზრით მოხერხდა რეალობასთან მაქსიმალურად დაახლოებული სურათის დადგენა და შესაბამისი დასკვნების გამოტანა.

1918_1919 წლების სომხეთ_საქართველოს ომის შესახებ აქამდე შექმნილ მეცნიერულ ნაშრომებსა და ანალიტიკურ სტატიებში როგორც წესი, საერთო სურათი შეიმჩნევა. ამ ომთან დაკავშირებული მრავალი სამხედრო_პოლიტიკური საკითხი არასწორადაა გაშუქებული, ხოლო ისტორიული ფაქტები დამახინჯებული და ტენდენციურია. ყველაზე საინტერესო კი ისაა, რომ თითქმის ყველა ამ ნაშრომში პრაქტიკულად ერთი და იგივე შეცდომებია დაშვებული. თვით ღრმად პატივცემული და უაღრესად ავტორიტეტული მკვლევარი, პროფესორი ლევან სანიკიძე თავის ისტორიულ მონოგრაფიაში ,,მესამე დასის საქართველო”, სულ რაღაც ერთ ფურცელს უთმობს სომხეთ_საქართველოს ომის განხილვას, მაშინ, როცა თვით ნაშრომი საკმაოდ სქელტანიანია და 540 ფურცელს მოიცავს. ყველაზე უფრო გასაკვირი კი ისაა, რომ ერთ ფურცელზე გადმოცემული ომის ზოგადი მიმოხილვა უამრავი უზუსტობითა და პირდაპირ უნდა ითქვას, შეცდომითაა აღსავსე. ერთადერთი არგუმენტი, რითაც შექმნილი სურათი შეიძლება ავხსნათ, ალბათ ისაა, რომ მონოგრაფიის შექმნისას (1987_1989 წ.წ.) სომხეთ_საქართველოს ომის შესახებ არსებული დოკუმენტები და საარქივო მასალები ნაწილობრივ მიუწვდომელი იყო და შესაბამისად, სრულყოფილი კვლევების ჩატარების საშუალებაც არ არსებობდა.

სრულყოფილადაა განხილული სომხეთ_საქართველოს პოლიტიკური დაპირისპირების საკითხები შოთა ვადაჭკორიას ნაშრომში ,,საქართველო_სომხეთის ურთიერთობის საკითხი ქართულ პოლიტიკურ აზროვნებაში (1918_1920)’”. ხსენებულ ნაშრომში ბუნებრივია, სომხურ_ქართული ურთიერთობების მხოლოდ პოლიტიკური და დიპლომატიური ასპექტებია განხილული, მაგრამ მონაცემთა ძირითად წყაროდ ოფიციალური პერიოდიკაა გამოყენებული. აქედან გამომდინარე, ბევრი მეტად მნიშვნელოვანი საკითხი საფუძვლიანად არაა განხილული და გარკვეული უზუსტობებიცაა დაშვებული. ავტორს ომის დაწყების თარიღად 1918 წლის 9 დეკემბერი აქვს მითითებული, რაც არასწორია. მეორე ავტორი _ გურამ მარხულია: ,,1918 წლის დეკემბერში ომის გამოუცხადებლად სომხეთმა სამარცხვინო ომი დაიწყო საქართველოს წინააღმდეგ, მაგრამ მოკლე ხანში სომხეთის ჯარი განადგურებულ და განდევნილ იქნა საქართველოდან’’.” (ხაზგასმა ჩვენია _ ა. ჩ).[3] ომის დაწყების თარიღთან დაკავშირებით აქაც იგივე უზუსტობაა დაშვებული. უფრო დიდი შეცდომა კი ისაა, რომ ,,სომხეთის ჯარი განადგურებული და განდევნილი’’ არ იქნა საქართველოდან”. გაზეთ ,,კვირის პალიტრის’” 2005 წლის 31 ოქტომბერი _ 6 ნოემბრის ნომერში სომხეთ_საქართვლოს ომთან დაკავშირებული პუბლიკაცია გამოქვეყნდა სათაურით: ,,გამარჯვებით გასრულებული სიკვდილისა და სისხლის ნადიმი (სომხეთ_საქართველოს ომი)’’. სტატიის ავტორი მითითებული არაა. პუბლიკაციის გაცნობის შემდეგ კი უფრო განგვიმტკიცდა ის აზრი, რომ ამ ომის რეალური ისტორია სრულიად უცნობია. სტატია კი არა მარტო უხეში შეცდომებით, არამედ რეალურისაგან დიამეტრალურად საწინააღმდეგო მონაცემებითაა აღსავსე. ყველაზე დიდი შეცდომა კი ისაა, რომ ომში გამარჯვებულად ქართული მხარეა გამოყვანილი, ხოლო სომხეთ_საქართველოს ომის საბრძოლო მოქმედებათა მასშტაბები და მნიშვნელობა უაღრესად დაკნინებულია. მსგავს სურათს ვაწყდებით სხვა ავტორებთანაც, რომლებსაც აქ აღარ მოვიყვანთ.

ჩვენს მიერ წარმოდგენილი ნაშრომის მთავარი ღირებულება ალბათ ისაა, რომ ობიექტურობის მაქსიმალური დაცვით, ყოველგვარი შელამაზების გარეშე შევეცადეთ წარმოგვედგინა ის რეალური სამხედრო_პოლიტიკური სურათი, რაც XX საუკუნის 10_იანი წლების ბოლოს განვითარდა ამიერკავკასიის რეგიონში ზოგადად. ამ ფონზე, რეგიონში არსებული პოლიტიკური და სამხედრო_პოლიტიკური რეალიების გათვალისწინებით დაწვრილებით შევისწავლეთ 1918_1919 წლებში სომხეთსა და საქართველოს შორის წარმოებული ომის თითოეული საკითხი, გავაანალიზეთ საბრძოლო მოქმედებების ტაქტიკური და ოპერატიული ასპექტები.

სომხეთ_საქართველოს ომის თითქოს აქამდე ცნობილი საკითხები, რეალურად ძალიან ბუნდოვანი და არაზუსტია. აქ ძალიან ბევრ წინააღმდეგობასა და ერთი შეხედვით ერთმანეთის გამომრიცხავ მოსაზრებებსაც ვაწყდებით. სახელმწიფოებრივი მასშტაბებით იმდენად არაორგანული იყო საქართველოს მთავრობის დიპლომატიური ნაბიჯები და სამხედრო_პოლიტიკური გადაწყვეტილებები, რომ თვით უმაღლესი სამხედრო ხელმძღვანელობაც კი არ უწყოდა მთავრობის პოლიტიკური აქტივობის შესახებ, პოლიტიკოსები კი სწორად ვერ ან არ აანალიზებდნენ ფრონტებზე შექმნილ ოპერატიულ მდგომარეობას და ადეკვატურ ნაბიჯებსაც არ დგამდნენ, ან თუ დგამდნენ, სამწუხაროდ, დიდი დაგვიანებით. თვით სომხეთ_საქართველოს ომის უშუალო მონაწილეების მემუარებშიც კი უამრავი შეუსაბამობა და უზუსტობაა დაშვებული. და საერთოდ იქმნება შთაბეჭდილება, რომ ეს ომი საქართველოს მენშევიკური მთავრობის მიერაც არ იქნა სრული სერიოზულობით აღქმული. ისტორიული რეალობა კი ისაა, რომ სწორედ სომხეთ_საქართველოს ომი იყო პირველი დიდი სამხედრო_პოლიტიკური გამოცდა სრულიად ახალგაზრდა ქართული სახელმწიფოსათვის და საერთო ჯამში, 1921 წლის თებერვალ_მარტამდე ერთადერთი პოლიტიკურად წაგებული ომი პირველი რესპუბლიკის არსებობის სამწლიანი ისტორიის მანძილზე. როცა ქართველთა მარცხზე ვსაუბრობთ, რა თქმა უნდა, სულაც არა გვაქვს მხედველობაში მხოლოდ წმინდათ საბრძოლო მოქმედებების ტაქტიკური, გნებავთ, ოპერატიული შედეგები, დაპირისპირებულ მხარეთა შეიარაღებული ძალების საბრძოლო მომზადებისა თუ ჯარების ბრძოლისუნარიანობის საკითხების ანალიზის ფონზე გაკეთებული დასკვნები. როდესაც ამ ომში ქართველთა მარცხზე ვსაუბრობთ, აქ პირველ რიგში მხედველობაში გვაქვს ომის შედეგები, როგორც სახელმწიფოს ინსტიტუციური აქტივობის ყველაზე უფრო მნიშვნელოვანი და არსებითი შედეგი, მისი თითოეული _ ტერიტორიული, სამხედრო_პოლიტიკური, ეკონომიკური და სხვა ასპექტების საერთო ანალიტიკური შედეგი. ამ თვალსაზრისით კი საქართველოს პირველი რესპუბლიკა პოლიტიკურად დამარცხდა. დამარცხდა უსამართლოდ და დაუმსახურებლად. დამარცხდა გაცილებით სუსტ მოწინააღმდეგესთან და ამ მარცხშის არცთუ უკანასკნელი როლი, თუ მთავარი არა, საქართველოს ,,ჰუმანურ”’ და ,,ინტერნაციონალისტ” მთავრობასა და პირადად მის თავმჯდომარეს მიუძღოდა. ამ ომის შედეგებმა კი მოგვიანებით, უკვე 1920_1921 წლებში დიდი როლი ითამაშეს საქართველოს ისტორიულად კუთვნილი მიწების ტერიტორიული გადანაწილების პროცესსა და მისი შემდგომი მოწყობის ბედზე, სომხეთისაზე კი _ გადამწყვეტი. ბოლოსდაბოლოს, ერთხელ და სამუდამოდ უნდა აღდგეს და ობიექტურად დაიხატოს სომხეთ_ საქართველოს შორის არსებული უკიდურესი სამხედრო_პოლიტიკური დაპირისპირების სრული სურათი.

ერთხელ და სამუდამოდ უნდა გაეცეს უმძიმეს კითხვებს პასუხი _ რა სამხედრო_პოლიტიკური ურთიერთობები არსებობდა საქართველოსა და სომხეთის პირველ რესპუბლიკებს შორის 1918 წლის განმავლობაში და განსაკუთრებით მის მეორე ნახევარში? რაში მდგომარეობდა სომეხთაგან ქართველებისადმი წაყენებული პრეტენზიების რეალური არსი? როგორ ჩამოყალიბდა სომეხ დაშნაკთა ულტრანაციონალიზმი? რამ მიიყვანა საქართველოსა და სომხეთის პირველი რესპუბლიკების მთავრობები ღია შეიარაღებულ დაპირისპირებამდე? რაში მდგომარეობდა ყბადაღებული ,,სომხური საკითხის”” არსი? როგორი იყო საქართველოს პირველი რესპუბლიკის მთავრობისა და ქართველი სოციალ_დემოკრატების, პირადად ბატონ ნოე ჟორდანიას როლი ამ დაპირისპირების გაღვივებასა და მისი სამართლიანად დასრულების საქმეში? სამხედრო ხელოვნების თვალსაზრისით, როგორი ტაქტიკური თუ ოპერატიული მდგომარეობა იქმნებოდა საომარ მოქმედებათა თეატრებზე და საბოლოოდ რა შედეგებით დასრულდა სომხეთ_საქართველოს ომი?

წარმოდგენილი ნაშრომი, არსებითად, დასმული საკითხების მონოგრაფიული შესწავლის პირველ ცდას წარმოადგენს. სომხეთ_საქართველოს ომთან მიმართებაში ყველაზე საინტერესო ისაა, რომ თვით იმდროინდელ და თანამედროვე სომეხ ავტორთა უმეტესობა ვერ უარყოფს იმ ფაქტს, რომ ამ ომში აგრესორების როლში არარატის რესპუბლიკის დაშნაკური მთავრობა და მისი შეიარაღებული ძალები გამოდიოდნენ. მაგრამ სომეხი და პროსომეხი ავტორები თავგამოდებით ამტკიცებენ, რომ არარატის მთავრობა საომარი მოქმედებების დაწყებამდე საქართველოს მთავრობის მიერ სომხეთის მიმართ წარმოებულმა აგრესიული საგარეო, იდეოლოგიური და ეკონომიკური კურსის გატარების პოლიტიკამ მიიყვანა. ამ სქემით სომეხ დაშნაკთა მიერ 1918 წლისათვის საქართველოს მთავრობისადმი წაყენებული პრეტენზიების ჩამონათვალი ოთხ ძირითად პუნქტად შეიძლება ჩამოყალიბდეს:

1. 1918 წლის დასაწყისში ქართველების სომხებისადმი ღალატი თურქთა შეიარაღებულ აგრესიასთან მიმართებაში.

2. საქართველოს მთავრობის არაჰუმანური დამოკიდებულება დევნილი სომეხი ლტოლვილებისადმი.

3. საქართველოს მიერ სომხეთის წინააღმდეგ წარმოებული ეკონომიკური და საკომუნიკაციო ბლოკადა.

4. საქართველოს შეიარაღებული ძალების მიერ ,,ძირძველი სომხური მიწების’’” ოკუპაციის ფაქტი.

ჩვენ აქვე აღვნიშნავთ, რომ პირველი სამი პუნქტი სრულებით არ შეესაბამება ისტორიულ სიმართლეს და მათში გამოთქმული პრეტენზიები საშინელი ცილისწამებაა ქართული მხარის მიმართ. რაც შეეხება მეოთხე პუნქტში გამოთქმულ ტერიტორიულ პრეტენზიას, მას ცალსახად ვეთანხმებით, ოღონდ იმ შესწორებით, რომ სომეხ დაშნაკთა ნაციონალისტურ_ექსპანსიონისტურ იდეოლოგიაზე დაყრდნობით, სომხეთის შეიარაღებული ძალების მიერ სწორედ ძირძველი ქართული მიწების ოკუპაციის მცდელობა იყო ამ ომის გამომწვევი ერთადერთი მიზეზი და დანარჩენი სამი მხოლოდ ამ მეოთხე პუნქტის დასამძიმებლად იყო შეთხზული და მოგონილი სომეხ პროპაგანდისტთა და მათ მხარდამჭერთა მიერ. სწორედ ეს ,,სადავო”” ისტორიული ქართული მიწები უნდა ქცეულიყო სომეხთა ეფემერული სახელმწიფოს _ ,,დიადი არმენიის”” შემადგენელ ელემენტად. პირველი სამი პუნქტი კი ისეთი აშკარა უსირცხვილობითა და უტიფრობით იყო შეთხზული, რაც მხოლოდ დაშნაკური იდეოლოგიის აპოლოგეტებს შეიძლებოდა მოსვლოდათ თავში. რაც შეეხება საკუთრივ ,,დიად არმენიას”, იგი ე.წ. ,,დიდი არმენიის”, ,,მცირე არმენიისა” და ,,ქილიკიის არმენიისაგან” უნდა შემდგარიყო. საინტერესოა, რომ ამ ე.წ. ,,დიდი არმენიის” ჩრდილოეთ და ჩრდილო_აღმოსავლეთ ნაწილში ისტორიული საქართველოს თითქმის ნახევარი იყო ჩართული, ხოლო ,,მცირე არმენიაში” საქართველოს ისტორიული მხარე _ სპერი.

ერთი შეხედვით ისეთი მარტივი და დღესავით ნათელი საკითხი, როგორიცაა სომეხ ნაციონალისტთა მიერ საქართველოსადმი წაყენებული ტერიტორიული პრეტენზიები, რეალურად სულაც არაა ტრივიალური და ცალსახა. იგი შორს ცილდება სომხეთისა და საქართველოს პირველ რესპუბლიკებს შორის მთელი 1918 წლის განმავლობაში არსებული სახელმწიფოებრივი და პოლიტიკური ურთიერთობების საკითხს როგორც დროში, ასევე სივრცეში. ეს დამოკიდებულება და სომხური აგრესიული საგარეო პოლიტიკის პრობლემური საკითხები ორგანულადაა დაკავშირებული და უფრო მეტიც, დაფუძნებულია ისეთ საინტერესო ფენომენზე, რომელიც მსოფლიო პოლიტიკის სფეროში ,,სომხური საკითხის”’’ სახელწოდებით შევიდა. ,,სომხური საკითხის’’” ცნება, მისი გენეზისი და შემდგომი მეტამორფოზები იმდენად მნიშვნელოვანი და ფუძემდებლური ფენომენი იყო სომხურ_ქართულ ურთიერთობებში, რომ მისი ძირითადი მომენტების განხილვის გარეშე შეუძლებელია ბოლომდე ჩავწვდეთ 1918_1919 წლების სომხეთ_საქართველოს ომის სამხედრო_პოლიტიკური წანამძღვრების რეალურ არსს.

სწორედ ,,სომხური საკითხის”” დასმა და არსებობა, როგორც ასეთი, იყო ამ ომის ფუძემდებლური მიზეზი და მისი გამართლების გარკვეული მცდელობაც.

ზემოთქმულიდან გამომდინარე, გადაუდებლად მივიჩნიეთ მოკლე მიმოხილვა გაგვეკეთებინა იმ ძირითადი განმსაზღვრელი იდეოლოგიურ_პოლიტიკური პროცესებისა, რომლებიც წინ უძღოდა 1918_1919 წლების სომხეთ_საქართველოს ომს და ეს საკითხები დისერტაციის პირველ თავში ჩავრთეთ. ათეულობით ისტორიკოსის თავაუღებელი შრომაა ალბათ იმისათვის საჭირო, რომ მეცნიერულ დონეზე იქნას შესწავლილი ,,სომხური საკითხისა’’” და დაშნაკთა ნაციონალისტური იდეოლოგიის წარმომავლობის ყველა ასპექტი. ამიტომ, ჩვენ მხოლოდ იმ უმნიშვნელოვანესი მომენტების გაშუქებით შემოვიფარგლეთ, რომლებიც უშუალოდაა დაკავშირებული სომხური აგრესიული სეპარატიზმისა და დაშნაკთა ულტრანაციონალიზმის წარმოშობასთან და კიდევ ერთხელ შევეცადეთ ნათელი მოგვეფინა ამ მეტად საინტერესო, არაერთგვაროვანი, წინააღმდეგობებით აღსავსე და უაღრესად საშიში მოვლენისათვის.

რაც შეეხება უშუალოდ სომხეთ_საქართველოს ომის საკითხებს, ცნობებს სომხეთისა და საქართველოს პირველი რესპუბლიკების შეიარაღებული ძალების საბრძოლო ორგანიზაციისა და შეიარაღების შესახებ, მათ საომარ სამზადისსა და დაპირისპირებულ მხარეთა ძალების სტრატეგიულ გაშლას, იგი დისერტაციის მეორე თავშია ჩართული. საკუთრივ საომარ მოქმედებათა პერიოდი სამხედრო ხელოვნების თვალსაზრისით ორ ეტაპად დავყავით, სადაც შემობრუნების საკვანძო მომენტად 1918 წლის 18_23 დეკემბრის სადახლოს პირველი ბრძოლა გამოვყავით, რითაც ფაქტიურად დასრულდა ქართული შეიარაღებული ძალების უკანდახევის ორკვირიანი პერიოდი. რამდენიმე დღეში, 28 დეკემბრიდან კი ქართული მხარის უძლიერესი შეტევითი ოპერაცია დაიწყო ბორჩალოს საომარ მოქმედებათა მთელ ფრონტზე. საომარ მოქმედებათა პირველი ეტაპის ცალკეული ბრძოლებისა და ბატალური სცენების ოპერატიულ_ტაქტიკური მონახაზების შესწავლას მესამე თავი მივუძღვენით. შესაბამისად, აქვეა განხილული ომის მსვლელობისას ამიერკავკასიის რეგიონში განვითარებული უმნიშვნელოვანესი სამხედრო_პოლიტიკური ხასიათის მოვლენები და ჩვენთვის საინტერესო სომხურ_ქართული დიპლომატიური ურთიერთობების მთელი სპექტრი. დისერტაციის მეოთხე თავში კი საომარ მოქმედებათა მეორე ეტაპი, ღია საომარი მოქმედებების შეწყვეტა, სამმხრივი ბრიტანულ_ ქართულ_სომხური საზავო მოლაპარაკებების მასალები და სომხეთ_საქართველოს ომის სამხედრო_ პოლიტიკური შედეგებია წარმოდგენილი, დამატებით _ სომეხთა რევოლუციური ფედერაციის _ დაშნაკთა სოციალისტური პარტიის თანამედროვე სამოქმედო პროგრამის ნიშანდობლივი პუნქტები, სადაც განსჯისათვის მეტად საინტერესო მასალებია გამომზეურებული. აქვეა გაკეთებული შემაჯამებელი დასკვნები.

 

თავი I

,,სომხური საკითხის”ცნება და დაშნაკთა ექსპანსიონისტური იდეოლოგია

 

§1.1. სომეხთა მშვიდობიანი დემოგრაფიული ექსპანსიის პროცესი საქართველოში XIX საუკუნესა და XX საუკუნის დასაწყისში.

სომეხ ნაციონალისტთა”” სეპარატისტული იდეოლოგია და აქედან გამომდინარე მათი ექსპანსიონისტური განწყობები არ ახალია _ ძველია. ალბათ იმდენად ძველი, რამდენადაც თავად სომხური ეთნოსი, როგორც ასეთი. ეს იდეოლოგია საუკუნეების მიღმა იღებს სათავეს და იგი სომეხთა ,,ეროვნული განუმეორებლობისა და განსაკუთრებულობის’’” იდეაზეა დაფუძნებული, რამაც XIX საუკუნის ბოლოსათვის თვისობრივად ახალ დონეებს მიაღწია. თანამედროვე სომხური ისტორიოგრაფიით კაცობრიობის განვითარების მრავალათასწლოვან ისტორიაში სხვადასხვა ცივილიზაციების ნებისმიერი წინ გადადგმული ნაბიჯი, როგორც წესი, სომხებს მიეწერებათ. ამ თეორიით ისინი არიან ბიბლიური ნოეს მეორე სამშობლო და ადამის მოდგმის რეინკარნაცია, ცივილიზაციის პიონერები და პირველი ანბანის შემქმნელნი. ისინი არიან მეტალურგიის მამები, სწორუპოვარი მეომრები და უებრო მშენებლები, ჭეშმარიტი მეცნიერები და მსოფლიოს განმანათლებლები. ისინი არიან პირველი ქრისტიანები და ამავე დროს ზეადამიანური არიული რასის გამორჩეული წარმომადგენლები, განსაკუთრებული სამოციქულო ქვეყანა და ხალხი, აღსავსე ქრისტესმიერი სიყვარულითა და სათნოებით. ისინი არიან თურმე ნაირის ხალხები და ურარტუს იმპერია. სომხები ფლობდნენ თურმე უდიდეს მიწებს მესოპოტამიასა და კაპადოკიაში, ამიერკავკასიასა და ხმელთაშუაზღვისპირეთში და მათი სახელმწიფოც _ ,,დიადი არმენია””, თურმე სამ ზღვას _ შავ, ხმელთაშუა და კასპიის ზღვებს შორის ყოფილა გადაჭიმული ოდითგანვე. ასეთი მოსაზრებები და დასკვნები რომ რომელიმე კერძო პიროვნებას, ან თუნდაც პირთა ჯგუფს ეკუთვნოდეს, ყურადღებასაც არ მივაქცევდით, მაგრამ საქმე იმაშია, რომ ზემოთქმულის აპოლოგეტებად სერიოზული სომხური სამეცნიერო და პოლიტიკური წრეები გვევლინებოდნენ ადრეც და გვევლინებიან ახლაც. მსოფლიოს სომეხთა ისტორიოგრაფია, მას_მედიის საშუალებები და ინტერნეტის ვებ_გვერდები ისეთი ზღვარს გადასული ფალსიფიკაციებითა და დანაშაულებრივი ტყუილებითაა წალეკილი სომეხთა ისტორიისა და ეროვნული განუმეორებლობის შესახებ, რომ მათი დეტალური განხილვა და მეცნიერული კამათის გამართვა ერთი სამეცნიერო ნაშრომისა და მოცემული ფორმატის ფარგლებში პრაქტიკულად შეუძლებელია. რაც მთავარია _ ჩამოთვლილ საკითხებში ჩაღრმავება, უბრალოდ არასერიოზულობად მიგვაჩნია. ამ მიმართებით ყველაზე საგანგაშო კი ისაა, რომ ყოველივე ზემოთქმულის აგიტაცია ამიერკავკასიისა და მცირე აზიის ხალხების უკიდურესი დამცირებისა და არ შევცდებით თუ ვიტყვით _ პირდაპირი შეურაცხყოფის მიყენების ფონზე მიმდინარეობს.[1]

 ამჯერად, ჩვენ სომხური ეთნოსის საქართველოს ტერიტორიებზე განთესვის მოკლე მიმოხილვას გავაკეთებთ მხოლოდ. აღნიშნული საკითხი არაერთი ქართველი და უცხოელი ავტორის არაერთ ნაშრომშია განხილული. ამ მიმართებით განსაკუთრებით აღსანიშნავია გურამ მაისურაძის ფუნდამენტური ნაშრომი: ,,საქართველოს სომხური მოსახლეობის ისტორიის საკითხები (IV_XVIII სს)’’”, სადაც ღრმა მეცნიერულ დონეზეა წარმოდგენილი ამ საუკუნოვანი, რთული და არაერთგვაროვანი პროცესების პრაქტიკულად ყველა ასპექტი. მიუხედავად ამისა, ჩვენ კიდევ ერთხელ შევეხებით ამ ცნობილი პროცესის ზოგიერთ მომენტს, ხოლო სომეხთა დემოგრაფიული ექსპანსიის საკითხს XIX საუკუნის ბოლოსა და XX საუკუნის დასაწყისში უფრო მეტად გავშლით, რადგან ამ პერიოდში ისტორიულ ქართულ მიწებზე სომეხთა შემოსვლის პერმანენტული პროცესები რაოდენობრივად და თვისობრივად ახალ საფეხურზე ადის და იგი მკაცრად განსაზღვრულ ელფერს იძენს. სრული ობიექტურობისათვის ჩვენ აქცენტს ძირითადში არაქართულ, მათ შორის სომხურ წყაროებზე გავაკეთებთ.

სომხურ_ქართულ უშუალო თანაარსებობას ცარისტული რუსეთის იმპერიამ დაუსვა წერტილი XIX საუკუნის დასაწყისში, როცა ქართლ_კახეთის სამეფო იმპერიის საზღვრებში მოაქცია და ქართული სახელმწიფოებრიობა გააუქმა. ჩვენთვის საინტერესო ქვემო ქართლის ნაწილმა, ანუ, ლორე_ბამბაკმა, რუსული ადმინისტრაციული დაყოფით, ტფილისის გუბერნიის ტერიტორიულ_ადმინისტრაციული სტატუსი მიიღო. თბილისისავე გუბერნიაში აღმოჩნდა ჩართული დღევანდელი ახალციხე_ახალქალაქის რეგიონიც. ბუნებრივი და ნიშანდობლივია, რომ აღნიშნული რეგიონები თავისი ისტორიული, სოციალურ_ეკონომიკური, ადმინისტრაციული, ეთნიკური და კულტურული სამართალმემკვიდრეობის პრინციპებიდან გამომდინარე, ტფილისის და არა ერივანის გუბერნიის შემადგენლობაში შედიოდა. ამ დროისათვის აქ მცხოვრები სომხები უკვე სრულად იყვნენ ინტეგრირებულნი ქართულ ადმინისტრაციულ და ეკონომიკურ ცხოვრებაში.

XIX საუკუნიდან სომეხთა მრავალსაუკუნოვანი მშვიდობიანი ექსპანსიის პროცესი საქართველოში ახალ ფაზაში შედის. საქართველოს ახალი სომხური დიასპორების შექმნაზე უდიდესი გავლენა იქონია რუსეთ_თურქეთისა და რუსეთ_ირანის ომებმა, რომელთა შედეგად სომეხ ლტოლვილთა ახალ_ახალი! ტალღები პერმანენტულად სახლდებოდნენ ისტორიულ ქართულ მიწებზე. ეროვნებით სომეხი დიდი ამერიკელი ისტორიკოსისა და პოლიტოლოგის, რიჩარდ ოვანესიანის (Richard G. Hovannisian) მიხედვით: ,,1830 წლისათვის 100000_ზე მეტი სომეხი დასახლდა ახალქალაქისა და ახალციხის რეგიონებში _ ისტორიულ ქართულ მიწებზე”.[2] XIX საუკუნის განმავლობაში სხვადასხვა წყაროებზე დაყრდნობით სომეხთა განსახლების დინამიკაზე შემდეგ მასალას გვაწვდის შოთა ვადაჭკორია: ,,1804 წელს ერევნის სახანოდან თბილისში სომეხ ჩამოსახლებულთა რიცხვი 2000 კაცს უდრიდა. 1807_1808 წლებში თბილისის გუბერნიასა და ავლაბარში 338 სომხური ოჯახი (1906 სული) ჩამოასახლეს, ხოლო 1809_1811 წლებში მთავარმართებელ ტორმასოვის დროს, ყარაბაღიდან 428 ოჯახი (2140 სული) ბოლნისში ჩამოასახლეს. 1829 წელს ყარსის, არზრუმის და ბაიაზეთის ვილაიეთებიდან 14000 ათასი ოჯახი. რუსეთის შემწეობით საქართველოში სომეხთა ჩამოსახლებებიდან გამომდინარე, მათი მატების დინამიური პროცესი შემდეგ სურათს იძლევა: 1865 წელს საქართველოში ცხოვრობდა 122,6 ათასი სომეხი, 1880 წელს _ 172,9 ათასი სომეხი, 1897 წელს _ 197,0 ათასამდე. 1897_1902 წლებში საქართველოში 55 ათასი სომეხი ჩამოასახლეს. აღნიშნული პროცესებიდან გამომდინარე, თბილისში სომხების რაოდენობა 46,7 ათასიდან 124,9 ათასამდე გაიზარდა, რომელთაგან 68 ათასი ახლად მოსული იყო”.”[3] რუსული წყაროებით კი ქართულ მიწებზე სომეხთა გადმოსახლების შემდეგი სურათია დახატული: ,,სამი _ არზრუმის, ყარსის და ბაიაზეთის საფაშოებიდან არზრუმის არქიეპისკოპოსმა კარაპეტმა რუსეთში თან გამოიყოლა მხარის თითქმის მთელი ქრისტიანული მოსახლეობა _ 70000 კაცამდე. არქიეპისკოპოსი კარაპეტი არზრუმიდან ახალციხემდე გადმოსახლებულებთან ერთად ფეხით გამოემართა”.[4]

XIX საუკუნის ბოლოსათვის მნიშვნელოვნად გაიზარდა სომხური მოსახლეობის წილი რუსეთის გუბერნიებში, განსაკუთრებით მის სამხრეთ ნაწილში. იგივე ავტორთან სომეხთა მასობრივი მიგრაციისა და სოციალური კეთილდღეობის სურათი ასეა დახატული: ,,ჩვენი სამხრეთ ვოლგისპირეთის გუბერნიები, შავიზღვისპირეთი, დონის ოლქი, ბესარაბია სომხებითაა გადაჭედილი. ასტრახანი და დონის როსტოვი _ თითქმის სომხური ქალაქებია. (შემთხვევითი არაა, რომ საზღვარგარეთ გამოცემული ,,დიადი არმენიის”” ერთ_ერთ რუკაზე ეს უკანასკნელი როსტოვამდე ვრცელდება) კავკასიაზე ხომ ლაპარაკიც ზედმეტია. მაშინ, როცა რუსები იქ არ დაიშვებოდნენ, სომხები, რომლებიც დიდი შეღავათებითა და პრივილეგიებით სარგებლობდნენ, ასევე ჩვენი უნიათობის გამო იმდენად გაძლიერდნენ ეკონომიურად, რომ დღევანდელი ვითარების ბატონ_პატრონებს წარმოადგენენ _ განსაკუთრებით ტფილისის, ერივანის, ელისავეტპოლის გუბერნიებში. ტფილისი ფაქტიურად სომხებს ეკუთვნით”. (ხაზგასმა ჩემია _ ა. ჩ.)”[5]

 XIX საუკუნესა და XX საუკუნის დასაწყისისათვის სომეხთა მიერ საქართველოს ტერიტორიების მშვიდობიანი ექსპანსიის შესახებ საინტერესო ცნობებს გვაწვდის ცნობილი ბრიტანელი მკვლევარი სტეფან ჯონსი (Stephen F. Jones): ,,სომეხთა მასობრივი ?მიგრაცია საქართველოში XIX საუკუნიდან დაიწყო რუსეთ_თურქეთის 1828_1829, 1877_1878, აგრეთვე 1890_იანი წლებიდან, როცა სომეხ ლტოლვილებს ნება დაერთოთ დასახლებულიყვნენ მესხეთ_ჯავახეთში, თრიალეთში, თბილისსა და საქართველოს შავიზღვისპირა ზოლში სოხუმისა და ბათუმის გარშემო, საიდანაც დიდი ნაწილი ადგილობრივი მუსულმანი მოსახლეობისა გადასახლდა ოტომანთა მიწებზე 1828_1829 წლების ომის დროს… 1897_დან 1902 წლამდე პერიოდში სულთან აბდულ ჰამიდისა და ქურთთა რეპერესიების გამო სომეხ ემიგრანტთა რიცხვი დაახლოებით 55000_ს შეადგენდა, ხოლო თბილისის სომეხთა მოსახლეობა 1897_დან 1910_მდე 46700_დან 125000_მდე გაიზარდა. სომეხთა ბოლო შემოსვლა 1915 წლის ჟლეტის შემდეგ მოხდა, როცა დაახლოებით 250000 სომეხმა შეაფარა თავი რუსეთს, რომელთა დიდი უმრავლესობა სამხრეთ საქართველოში დასახლდა”.[6] საკუთრივ ქვემო ქართლში სომეხთა განსახლების პროცესზე კი შემდეგ ცნობებს გვაწვდის დიდი ივანე ჯავახიშვილი: ,,ქვემო ქართლში, ანუ, სომხითსა და ლორეში მელიქ აბოვის გარდა, არავინ არ დასახლებულა. (მას მეფე ერეკლემ მისცა აქ დასახლების უფლება _ ა. ჩ.) საქართველოს რუსეთთან შეერთების შემდეგაც ეს მხარე სრულიად უდაბური იყო და მხოლოდ 1827_29 წლებში, როცა თურქეთიდან გამოიქცა 100000, ხოლო სპარსეთიდან 30000 სული, მათი ნაწილი დასახლდა ბორჩალოს მაზრაში, ნაწილი კი ერივანის გუბერნიაში. მხოლოდ ამის შემდეგ ჩნდება ქვემო ქართლში სომხების მჭიდრო და შედარებით მრავალრიცხოვანი მოსახლეობა”.[7]

იგივე სტეფან ჯონსი იტალიელი მოგზაურისა და მისიონერის, ლუიჯი ვილარის ცნობებზე დაყრდნობით იმ სოციალური კეთილდღეობის სურათს გვიხატავს, რასაც სომხები განიცდიდნენ საქართველოში და კერძოდ თბილისში XX საუკუნის დასაწყისისათვის: ,,სომეხთა დომინანტური მდგომარეობა ვაჭრობაში, დაწყებული მსხვილი ვაჭრებიდან და დამთავრებული წვრილი მესაკუთრეებით აშკარად თვალში საცემია. ლუიჯი ვილარი, რომელმაც მოინახულა თბილისი 1905 წელს წერდა: ,,სომხები ქალაქის კომერციული აქტივობის ყველა დონეს აკონტროლებენ. ერთხელ მთავარ ქუჩაზე (თბილისის _ ა. ჩ.) სეირნობისას მე აღმოვაჩინე, რომ ყველა დიდი მაღაზია თუ მნიშვნელოვანი ფირმა სომხების საკუთრებაა. ქართველები კი თავის მხრივ კარგავენ თავიანთ სიმდიდრეს… უნდა ითქვას რომ თბილისი ნელ_ნელა სომხური ნაციონალიზმის უმთავრესი ცენტრი ხდება”. (ხაზგასმა ჩემია _ ა. ჩ.).[8]

 მ. ახოვის მიხედვით კი: ,,სომეხთა დიდი რაოდენობა და მათი როლი, რასაც ისინი თამაშობენ მხარის ცხოვრებაში, რა თქმა უნდა კავკასიის მაცხოვრებლებისათვისაც კარგად შესამჩნევია. ეს კიდევ უფრო ზრდის სომხობის მნიშვნელობასა და პრესტიჟს, რომლებიც აქაურობის ბატონ_პატრონებად გრძნობენ თავს და როგორც ,,რჩეული ხალხი” დარწმუნებულნი არიან კიდეც იმაში, რომ ეს ასეც უნდა იყოს”. (ხაზგასმა ჩემია _ ა. ჩ.)[9]

მეტი დამაჯერებლობისათვის ლორე_ტაშირისა და სამცხე_ჯავახეთის ისტორიულად ქართული კუთვნილების შესახებ კიდევ ერთ მტკიცებულებას მოვიყვანთ, რომელიც თვით მოვსეს ხორენაცს, სომეხთათვის ესოდენ სათაყვანებელ პიროვნებას ეკუთვნის. ქვემოთ მოყვანილი ციტატა სანკტ_პეტერბურგში 1877 წელს გამოცემული წიგნიდან ,,სომხეთის გეოგრაფია” არის ამოღებული, გვ. 38_40. და აკადემიკოს სიმონ ჯანაშიას ნაშრომშია ,,ისტორიული სიმართლის დამახინჯების ერთი მაგალითის შესახებ” მოყვანილი: ,,რა შეიძლება ამოვკრიფოთ სომხური ცნობებიდან ამ საკითხის გარშემო? ავიღოთ ყველაზე სუბიექტურად შეფასებული წყარო, ცნობილი ,,სომხური გეოგრაფია”, რომელსაც ტრადიცია მოვსეს ხორენაცს მიაწერს და ჩვენი ერის V საუკუნის თხზულებად მიიჩნევს… საქართველოს ტერიტორიები შემდეგია: კლარჯნი, არდაჰანი, შავშეთი, კავახნი, სამცხე, აჭარა… მანგლისის ხეობა, ქვეშის ხეობა, (ახლანდელი ბაშკიჩეთის, ანუ დმანისის რაიონის ძველი სახელწოდება _ ს. ჯ.), ბოლნისის ხეობა, თრელი (ესე იგი თრიალეთი _ ს. ჯ.), კანგარნი, ტაშირი და სხვა”. (ხაზგასმა ჩემია _ ა. ჩ.)[10] წარმოდგენილი მასალებით კიდევ ერთხელ მტკიცდება ლორე_ტაშირისა და სამცხე_ჯავახეთის რეგიონების უდავო ქართული კუთვნილების საკითხი.

 XX საუკუნის 10_იანი წლებისათვის კი შემდეგი სურათი გვაქვს.მოვიყვანთ მსოფლიოში ალბათ ყველაზე უფრო ავტორიტეტული და პრესტიჟული გამოცემის _ ბრიტანეთის სამეფო საზოგადოების (მეცნიერებათა აკადემიის) ენციკლოპედია ,,ბრიტანიკას” ცნობებს ტფილისისა და ერივანის გუბერნიების შესახებ, რომელიც 1911 წლითაა დათარიღებული _ ე.ი. ზუსტად ჩვენთვის საინტერესო პერიოდს შეეხება. აქ მეტად საინტერესო მასალებია გადმოცემული აღნიშნული გუბერნიების საზღვრების შესახებ, ადმინისტრაციულ მოწყობაზე, მოსახლეობის რაოდენობაზე, მათ ეთნიკურ შემადგენლობაზე და ა.შ.”[11] თბილისის გუბერნიის მასშტაბით XX საუკუნის დასაწყისისათვის აქ მაცხოვრებელ სომეხთა რაოდენობა იმდენად მცირეა, რომ ჩამონათვალში სომხები საერთოდ არც არიან მოხსენიებულნი. თვით ერივანის გუბერნიაშიც კი, 1906 წლის სტატისტიკური მონაცემებით, სომხები გუბერნიის მოსახლეობის აბსოლუტურ უმრავლესობას არ შეადგენდნენ.[“12]

შეგვიძლია დავასკვნათ, რომ უფრო ობიექტური და სარწმუნო არგუმენტები XIX_XX საუკუნეებისთვის ლორე_ბამბაკის რაიონის უდავო ქართულ კუთვნილებაზე ალბათ აღარც არსებობს. ისიც უდავოა, რომ მეცნიერული თვალსაზრისით ბრიტანული მხარე ნამდვილად ნეიტრალურ და უაღრესად ავტორიტეტულ მხარეს წარმოადგენს.

XIX საუკუნის ბოლოსათვის სომხებმა ცარიზმის შოვინისტური და იმპერიული პოლიტიკის დიდი მხარდაჭერით შეძლეს საქართველოს ზოგიერთ რეგიონში დემოგრაფიული დისბალანსის შექმნა და სომხური ეთნიკური უმრავლესობის ხელოვნური სურათის დამყარება. სომეხთა მშვიდობიანი დემოგრაფიული ექსპანსიის პროცესმა საქართველოში I მსოფლიო ომის მსვლელობისას კი, საბოლოო ჯამში, შეუქცევადი ხასიათი მიიღო და ახალი იდეოლოგიით გამაგრებულმა დიდი განსაცდელის წინაშე დააყენა საქართველო.

ამიერკავკასიის ფედერაციის დაშლის შემდეგაც პოლიტიკური, ისტორიული და ტერიტორიული სამართალმემკვიდრეობის პრინციპებიდან გამომდინარე, ტფილისის გუბერნიაში შემავალი ლორე_ტაშირის რეგიონი ფაქტობრივად ისევ საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის საზღვრებში მოექცა. თავისთავად ცხადია, რომ ამ რეგიონზე საქართველოს აღმასრულებელი ხელისუფლების ფაქტობრივი იურისდიქციაც ვრცელდებოდა. საქართველოს სახელმწიფოებრივი დამოუკიდებლობის აღდგენისთანავე ლორეს რეგიონის პოლიტიკურ, სამხედრო, ადმინისტრაციულ და ეკონომიკურ კადრსაც, ბუნებრივია, საქართველოს მთავრობა ნიშნავდა _ ,,ვაჭრობისა და მრეწველობის მინისტრს. 01. 06. 1918. საქართველოს რესპუბლიკის ჯარების ჯავშნოსანი მატარებლებისა და ავტომობილებისათვის საჭიროა რკინა და სხვა მასალები, რომლის გარეშეც ჯავშნოსანი მატარებლები და ავტომობილები ვერ გაართმევენ თავს მათ წინაშე დასმული საბრძოლო ამოცანების გადაწყვეტას. ზემოხსენებული მასალების მიღება შესაძლებელია ალავერდის სპილენძსადნობი ქარხნებიდან, სადაც მიმღებ პირებად მიევლინებიან სანაინის რკინიგზის სადგურის უფროსი, დავით დევდარიანი და სამთო ტექნიკოსი სიმონ შუბლაძე. გიორგაძე”.[13] წარმოდგენილი საარქივო დოკუმენტი კიდევ ერთხელ ერთმნიშვნელოვნად ადასტურებს მოცემული რეგიონის საქართველოს პირველი რესპუბლიკისადმი ფაქტობრივი კუთვნილების საკითხს და ქართული სახელმწიფოს მხრიდან მისი სრული ადმინისტრაციული კონტროლის ფაქტს.

ალბათ ბედის ირონიაა, რომ სწორედ ამ დროს, 1918 წლის ივნისში, ოსმალთა იმპერიაში ,,საგარეო ტურნეს’” დროს, არარატის რესპუბლიკის დაშნაკი ლიდერები ,,ალექსანდრე და გევორქ ხატისიანები, აჰარონიანი და პაპაჯანიანი იმის შესახებ მსჯელობდნენ, რომ სომხეთის რესპუბლიკაში ერივანის გუბერნიის, მთიანი ელისავეტპოლისა და ახალქალაქი_ლორეს რაიონების ჩართვით სამ ამიერკავკასიურ სახელმწიფოს შორის თანასწორობისა და ბალანსის მდგომარეობა დამყარდებოდა”.[14]

 

§1.2. ქართველი ,,პროგერმანელები’’ და ქართული ლეგიონი.

,,საქართველოს იმ ხანად ხშირად ადარებდნენ დემოკრატიისა და სამოქალაქო წესიერების ოაზისს ყოფილი იმპერიის ანარქიის უდაბნოში. და უნდა ითქვას, რომ ეს შედარება სავსებით სწორია. ამიტომ იყო, რომ საქართველო წარმოადგენდა იმ ჟამით ყველა დევნილთა, ლტოლვილთა და დამარცხებულთა თავშესაფარს… დიდ ანტანტას საქართველო თავისი მოწინააღმდეგე ბანაკის დამხმარედ მიაჩნდა და ფარულ ბოლშევიკობას სწამებდა, თეთრი რუსეთი იმპერიის მთლიანობის დამრღვევად და კომუნიზმის აგენტად ნათლავდა, წითელი რუსეთი კი კონტრრევოლუციურ ბუდესა და დენიკინის მოკავშირეს უწოდებდა, ხოლო ორივე ერთად თანაბარი სისასტიკითა და ვერაგობით, საშინელ სასურსათო და პოლიტიკურ_ეკონომიკურ რკალს არტყამდა ირგვლივ და მოუსვენრად მუშაობდა მის შიგნიდან ასაფეთქებლად”.[15] ეს სიტყვები საქართველოს პირველი რესპუბლიკის ცნობილ პოლიტიკურ მოღვაწეს, ბატონ გრიგოლ ლორთქიფანიძეს ეკუთვნის. ვეთანხმებით ავტორისეულ შეფასებებს. იგი, როგორც საქართველოს საგარეო საქმეთა სამინისტროს ჩინოვნიკი და შემდეგ კი თვით რესპუბლიკის სამხედრო მინისტრი, ბუნებრივია ფლობდა ყველა მნიშვნელოვან ინფორმაციას ამიერკავკასიაში 1917_1921 წლებში მიმდინარე მოვლენების შესახებ. რაც შეეხება ანტანტის ქვეყნების მხრიდან საქართველოს მიმართ გამოხატული უნდობლობის ფაქტს, მეტი სიცხადისათვის საკითხი გაშლასა და ცოტა ფართოდ განხილვას მოითხოვს. ასეთი მიდგომა უფრო ნათელს გახდის ჩვენი თემატიკის საკვანძო საკითხების გახსნას. საუბარი I მსოფლიო ომსა და მასთან მიმართებაში ქართული პოლიტიკური წრეების მიერ დაკავებული პოზიციების ანალიზს ეხება.

ისტორიული რეალობაა, რომ სახელმწიფოებრივი არსებობის მთელი სამიათასწლიანი ისტორიის მანძილზე ქართველები ხშირად მდგარან ,,ნაკლები ბოროტების” არჩევანის წინაშე, ხოლო ხელსაყრელი მოკავშირის შერჩევის პრობლემა, არ შევცდებით თუ ვიტყვით, ქართული სახელმწიფოსათვის პირველხარისხოვან ამოცანას წარმოადგენდა მუდამ. XX საუკუნის 10_იანი წლებისთვისაც ქართული საზოგადოება მსგავსი დილემის წინაშე აღმოჩნდა. ქართველ პოლიტიკოსთა უმრავლესობამ სწორად გააანალიზა, რომ I მსოფლიო ომის შედეგები გადამწყვეტ როლს ითამაშებდნენ მომავალი მსოფლიოს ტერიტორიულ_პოლიტიკურ გადანაწილებასა და მისი შემდგომი მოწყობის საქმეში. მათ მართებულად აღიქვეს ის მდგომარეობაც, რომ ეს იქნებოდა საქართველოს ეროვნული დამოუკიდებლობის აღდგენის შანსი. მაგრამ საკითხი ასე იდგა _ ანტანტა თუ სამთა კავშირი? გარკვეული პარტიები, სოციალ_დემოკრატების თავკაცობით პროანტანტურ პოზიციას იჭერდნენ. ეროვნულ_დემოკრატებს კი გერმანია, როგორც სამთა კავშირის ლიდერი მიაჩნდათ თავის ბუნებრივ მოკავშირედ რუსეთის იმპერიისაგან თავის დასაღწევად.

ამ საკითხთან დაკავშირებით გერმანიაში დელეგაციაც გაიგზავნა იმპერიის უმაღლეს ხელმძღვანელობასთან მოლაპარაკებების გამართვის მიზნით. ,,უცხოეთში მყოფი მ. წერეთელი და გ. მაჩაბელი შეხვდნენ გერმანიის მთავრობის წარმომადგენლებს. მ. წერეთელმა გრაფ პურტალესს მიმართა თურმე შეკითხვით _ მომავალ საზავო კონფერენციაზე იქნებოდა თუ არა მოსმენილი საქართველოს მემორანდუმი, გამარჯვებული გერმანია და მისი მოკავშირეები დაეხმარებიან თუ არა ქართველ ხალხს ეროვნული სახელმწიფოებრიობის აღდგენაში. საპასუხოდ გერმანიის რწმუნებულმა განაცხადა, რომ ჩვენი პოლიტიკა განისაზღვრება ქართველთა მიერ დაკავებული პოზიციის შესაბამისად. თუ ისინი აქტიურად იმოქმედებენ რუსეთის წინააღმდეგ, გერმანია დაიცავს საქართველოს ინტერესებს, მხარს დაუჭერს მის სახელმწიფოებრივ დამოუკიდებლობას. მ. წერეთელმა ივარაუდა, რომ რუსეთის წინააღმდეგ აჯანყებული ქართველები 50_ათასიან ლაშქარს შეკრებდნენ. გერმანიის წარმომადგენლებმა კი ივალდებულეს ამ ლაშქრის შეიარაღება, დაარწმუნეს მოლაპარაკებაში მონაწილე ეროვნული დემოკრატები, რომ საომარი საჭურვლის ნაწილი უკვე მიტანილი იყო ტრაპიზონში და თუ შეთანხმება ოფიციალურად გაფორმდებოდა, იგი გადაეგზავნებაო აჯანყებულ ქართველთა ლაშქარს”.[16] მართლაც, მალე ჩამოყალიბდა საქართველოს დამოუკიდებლობის კომიტეტი. აქტიური მუშაობა გაჩაღდა ქართული ლეგიონის შესაქმნელად ცარისტული ჯარების წინააღმდეგ საბრძოლველად მსოფლიო ომის დაწყების შემთხვევაში. ფაქტია, რომ ამ კუთხით ქართველმა ეროვნულ_დემოკრატებმა რეალურ შედეგებსაც მიაღწიეს.[17]

ქართული საზოგადოების ფართო ფენებისათვის ალბათ უცნობია ის ფაქტი, რომ გერმანელთა მიერ მართლაც რამდენჯერმე განხორციელდა გარკვეული რაოდენობის იარაღის ფარულად შემოტანა საქართველოს ტერიტორიაზე ამისათვის სპეციალურად გამოყოფილი წყალქვეშა ნავებით, რითაც გარკვეული არსენალიც შეიქმნა, ხოლო პირველი ქართული ლეგიონი, რომელიც ამ ეტაპზე ძირითადად ლაზებითა და აჭარლებით იყო დაკომპლექტებული, პოლკოვნიკ გიორგი (ლეო) კერესელიძის მეთაურობით I მსოფლიო ომის დაწყებისთანავე აქტიურ საბრძოლო მოქმედებებში ჩაება და მნიშვნელოვან სამხედრო წარმატებებსაც მიაღწია.[18] ახლადჩამოყალიბებულმა ქართულმა ლეგიონებმა ,,საზღვარზე მყოფი რუს კაზაკთა რაზმები გაანადგურეს და აიღეს რამდენიმე სოფელი. მათ ხელში ჩაიგდეს რამდენიმე ქვემეხი და ტყვედ აიყვანეს მრავალი რუსი ჯარისკაცი”.[19] ქართული ლეგიონის მიერ მურღულთან და მაჭახელასთან ჩატარებულმა სწორედ ამ წარმატებულმა ოპერაციამ გაუკაფა გზა გერმანო_თურქული სადესანტო ნაწილების ელვისებურ შეტევას ბათუმთან I მსოფლიო ომის დაწყების პირველსავე ეტაპზე. ,,ხოფაში გადმოსხმულ იქნა კონსტანტინოპოლის 1_ლი საარმიო კორპუსის მე_7 და მე_8 პოლკების საზღვაო დესანტი გერმანელი მაიორ შტანკეს მეთაურობით, რომლებიც უეცრად შეიჭრნენ მდ. ჭოროხის ხეობაში, ბრძოლებით დაიკავეს არტანუჯი, ართვინი, ბორჩხა და რუსებს მდ. აჭარისწყლამდე დაახევინეს”.[20] _ გვამცნობს ცნობილი რუსი სამხედრო ისტორიკოსი გენერალ_ლეიტენანტი ი. კორსუნი. ,,რუსული ჯარების წარუმატებელი მოქმედებებისათვის გენერალი ელშინი, ბათუმის ოლქის სარდალი გადააყენეს და იგი მაღალკომპეტენტურმა ოფიცერმა, გენერალმა ვ. ლიახოვმა შეცვალა”.[21] სწორედ ამ მოვლენებმა ითამაშეს გადამწყვეტი როლი ცარიზმის მკვეთრად ანტიაჭარულ და ანტიქართულ განწყობებზე, ხოლო მუსულმან აჭარლებსა და ლაზებზე, რომლებსაც ისედაც არ თვლიდა ქართველებად, დაწოლა გააძლიერა. ,,ცარიზმმა უმალ გამოაცხადა მთელი აჭარა მოღალატედ, ,,ომის დროს აჯანყებულად” და აპირებდა განმეორებას ძველი ხერხისა, _ გაეჟლიტა და გადაერეკა მაჰმადიანი (მათ მუდამ ,,თათრებად” აცხადებდნენ რუსები და აღწერის დროს ათავსებდნენ თათართა რუბრიკაში მოსახლეობისა) ქართველები ოსმალეთში და მათ ადგილზე დაესახლებინა ქრისტიანი რუსები და სომხები (როგორც ეს წინა ომებში ხდებოდა)”.[22]

გარკვეული ქართული წრეების მხრიდან გერმანო_თურქებისადმი ასეთი დამოკიდებულება დაედო საფუძვლად ანტანტის ქვეყნების არაკეთილმოსურნე დამოკიდებულებას ზოგადად ქართველებისა და საქართველოს პირველი რესპუბლიკის მმართველი წრეების მიმართ I მსოფლიო ომის მსვლელობისას და მისი დასრულების შემდეგაც, მიუხედავად იმისა, რომ თუნდაც მხოლოდ კავკასიის არმიის შემადგენლობაში მრავალი ქართველი გენერალი და ოფიცერი მეთაურობდა მთელ შენაერთებს, რომლებიც დიდი წარმატებით ასრულებდნენ მათზე დაკისრებულ მოვალეობებს. ბატონ გრიგოლ ლორთქიფანიძის ზემოთ მოყვანილ ციტატაში კი ვერ დავეთანხმებით მის მოსაზრებას, რომ მხოლოდ ,,წითელი და თეთრი რუსეთები”’’ წარმოადგენდნენ საქართველოს დაუძინებელ მტრებს. ამ მიმართებაში სომეხ დაშნაკთა შენიღბული ანტიქართული იდეოლოგია გაცილებით უფრო დიდ საშიშროებას წარმოადგენდა ახალგაზრდა ქართული რესპუბლიკისათვის, ვიდრე ცარისტული თუ ბოლშევიკური რუსეთის აგრესიული ქმედებები. 1918 წლისათვის კი რუსეთი, ,,თეთრიც’ და ,,წითელიც”, სულს ღაფავდა და იგი რევოლუციის, კონტრრევოლუციისა და უცხოური ინტერვენციის ფატალურ რკალში იყო მოქცეული. გარკვეული ქართული პოლიტიკური წრეების გერმანოფილურმა განწყობებმა I მსოფლიო ომის მსვლელობისას და მთელი 1918 წლის განმავლობაში ნოყიერი ნიადაგი შექმნა დაშნაკთა მიერ ქართველთა ანტანტის ქვენების წინაშე შემდგომი დასმენებისა და ცილისწამებისათვის. დაშნაკ პროვოკატორთა ამ ქმედებებმა მოკავშირეთა მხრიდან მკვეთრად ანტიქართული განწყობების გამძაფრებას შეუწყო ხელი, რამაც ახალგაზრდა ქართული სახელმწიფო ახალი, დიდი განსაცდელის წინაშე დააყენა.

სწორედ ასეთ ბაზისზე დაყრდნობით დაიწყეს სომეხმა დაშნაკებმა თავისი შორს გამიზნული ექსპანსიონისტური ჩანაფიქრის განხორციელება საქართველოსთან და არა მხოლოდ მასთან მიმართებაში. ზუსტად აღნიშნავს შოთა ვადაჭკორია, რომ ,,საქართველოს ხელისუფალთა ტოლერანტობა და ათიათასობით სომეხი ლტოლვილის საქართველოში თავშეფარება დაშნაკცუტიუნის პარტიის მეშვეობით, ქართველ ერს ბუმერანგივით დაუბრუნდა და თავსატეხი პრობლემების წინაშე დააყენა”.[23] ცალსახად ვეთანხმებით ავტორის ამ მოსაზრებას.

 

 §1.3. დაშნაკური საბრძოლო რაზმები და სომეხთა შეიარაღებული ექსპანსიის დასაწყისი ამიერკავკასიაში.

1914 წლის დასაწყისისათვის დაშნაკთა სოციალისტურმა პარტიამ ნათლად ჩამოაყალიბა მოქმედებების სტრატეგია და ტაქტიკა ოტომანთა იმპერიის I მსოფლიო ომში ჩართვის შემთხვევაში: თუ რუსეთის არმია გადმოკვეთავს ოსმალთა იმპერიის საზღვრებს, უნდა დაიწყოს ,,თურქეთის სომეხთა”’’ დაუყოვნებლივი და საყოველთაო აჯანყება. ოტომანთა ჯარი ორ ცეცხლს შუა უნდა მოჰყვეს. თურქეთის სამთავრობი ჯარები შიდა ფრონტის საბრძოლო მოქმედებებით უნდა დაკავდნენ. თურქეთის არმიის სომეხი ეროვნების ოფიცრებმა და ჯარისკაცებმა იარაღიანად უნდა მიატოვონ ნაწილები და შექმნან ორგანიზებული შეიარაღებული რაზმები. რუსეთთან მოსაზღვრე რაიონების მოსახლეობა კი უნდა გადავიდეს რუსეთში და მათგან შეიქმნას მოხალისეთა საბრძოლო რაზმები. სწორედ ამ მიზნებისათვის დაფუძნდა თბილისში სომეხთა ეროვნული საბჭო ქალაქის ყოფილი თავის, პირწავარდნილი დაშნაკისტის, ალექსანდრე ხატისოვის ხელმძღვანელობით, რომლის მთავარ ფუნქციასაც ამ ეტაპზე სომეხი მოხალისეებისაგან საბრძოლო რაზმების ორგანიზება და შეიარაღება შეადგენდა. პირველი ორგანიზებული ქვედანაყოფი შეიქმნა ანდრანიკის (ოზანიანი) მეთაურობით. მეორე იყო დროს (დრასთამატ კანაიანი), მესამე და მეოთხე კი შესაბამისად, ამაზასპისა (სვრანცტიანი) და კერის (ჯამბოლადიანი) რაზმები.

ყველაფერი კი შემდეგი სიტყვებით დაიწყო: ,,გადაეცით თქვენს მრევლს, რომ სომეხ ხალხს ბრწყინვალ მომავალი ელის””. ეს სიტყვები იმპერატორ ნიკოლოზ მეორეს ეკუთვნის, რომელიც მან სომეხთა კათალიკოსს შემოუთვალა იმ წერილის პასუხად, რომელშიც კათალიკოსი გევორქ V იმპერატორს სომეხთა დაცვას თხოვდა ომის დაწყების შემთხვევაში. საინტერესოა, რას წარმოადგენდნენ დაშნაკთა ეს ქებული რაზმები” და რა საბრძოლო დამსახურებები” ჰქონდათ მათ რუსეთისა და მოკავშირეების წინაშე? მართლა ისეთი შთამბეჭდავი იყო ამ რაზმების წარმატებები, რაზედაც მაშინაც საქვეყნოდ გაჰკიოდნენ და ახლაც უსაზღვრო ხოტბას ასხამენ დაშნაკი პროპაგანდისტები? რას ისახავდნენ ეს რაზმები მიზნად? მართლა ასეთი სწორუპოვარი სამხედრო მეთაურები იყვნენ ზემოთ დასახელებული ხუმბაპეტები? თემა საკმაოდ მოცულობითია და მოცემულ ფორმატში მისი სრულყოფილად წარმოდგენა შეუძლებელია. ჩვენ მხოლოდ მოკლე ცნობებს წარმოვადგენთ ამ კითხვებზე პასუხის გასაცემად.

I მსოფლიო ომის დაწყებიდან სულ მალე იმპერიის ადმინისტრაცია დარწმუნდა სომხების, როგორც მოკავშირეების არასაიმედოობაში. ჩვენი ეს დასკვნა ისტორიულად დასაბუთებული ფაქტია. მალე თავისი მუდმივი პრეტენზიებით, ინტრიგებით, სიხარბითა და ლაჩრობით, სომხებმა თავის წინააღმდეგ აამხედრეს როგორც კავკასიის არმიის ოფიცრები, ასევე კავკასიის მმართველობით_ადმინისტრაციული აპარატიც. ამ დროებითი ანტაგონიზმის მიზეზები კარგადაა წარმოდგენილი კავკასიის მეფისნაცვლის ადმინისტრაციის კანცელარიაში არსებულ პატაკში. ,,თურქეთთან ომის დასაწყისი, როგორც ცნობილია სომხური მოხალისეთა რაზმების (Дружин_ ა. ჩ.) ჩამოყალიბებით აღინიშნა, რომელთა წევრები სხვადასხვა ქვეყნებიდან ჩამოდიოდნენ და მათი აზრით აქ დაღვრილ სისხლს მომავალი ავტონომიური სომხეთი უნდა განებანა, ხოლო აქაური სამხედრო კადრები მომავალი ავტონომიური სომხეთის შეიარაღებული ძალების კადრების საფუძველი უნდა გამხდარიყო. ეს იმედები არ გამართლდა. ომის დაწყებიდან უკვე 6 თვეში კავკასიის არმიის მთავარსარდლის (გენერალ_ადიუტანტი, გრაფი ილარიონ ვორონცოვ_დაშკოვი _ ა. ჩ.) მიერ გადაუდებლად ჩაითვალა, ,,დრუჟინების” ნაცვლად სამხედრო ორგანიზაციის _ სომხური მსროლელი ბატალიონების ჩამოყალიბება, რომლებსაც სამწყობრო ოფიცრები ჩაუდგებოდნენ სათავეში. ასეთ გადაწყვეტილებას მოხალისეთა მხოლოდ უმნიშვნელო ნაწილი გამოეხმაურა. ამით მოხალისეთა ,,დრუჟინებმა” ფაქტიურად არსებობა შეწყვიტეს’’.[24] კავკასიის არმიის მთავარსარდლის ეს გადაწყვეტილება მოხალისეთა რაზმების გარდაქმნის შესახებ მათ თავკაცთა მხრიდან დიდ წინააღმდეგობას წააწყდა და ეს ბრძანება შეუსრულებელი დარჩა _ ,,ანდრანიკს სურს, რომ სომხური რაზმები არ იყვნენ დამოკიდებულნი სამხედრო მეთაურებზე და ისინი პარტიზანული ომით (ე.ი. ძარცვა_გლეჯითა და მკვლელობებით _ ა. ჩ.) იყვნენ დაკავებულნი თურქებისა და ქურთების წინააღმდეგ… იგდირში სომეხ მოხალისეთა თავკაცების შეკრება გაიმართა, რომელშიც მონაწილეობდნენ: ანდრანიკი, ბასთურმაჯიანი, დრო, ბრაციანი და სხვები. ამ შეკრებაზე ხმათა უმრალესობით გადაწყდა, რომ მოხალისეთა რაზმები არ დაშლილიყო, ხოლო დაწყებული საქმე უფრო დიდი ენერგიითა და მასშტაბებით გაგრძელებულიყო”.[25] სხვა დოკუმენტი: _ ,,პარტიამ (დაშნაკცუტიუნი) გადაწყვიტა ყოველმხრივ აღდგომოდა წინ ამ პროექტის განხორციელებას, მაგრამ თუ მაინც მოხდებოდა რაზმების პოლკებად გარდაქმნა, მაშინ ისინი გადაწეულნი იქნებიან სამხრეთით, ინგლისელების ჯარებთან შესაერთებლად, რადგან პარტია თვლის, რომ ეს რაზმები მისი საკუთარი შეიარაღებული ძალებია, რომელთა ხელმძღვანელობა მხოლოდ პარტიის პრეროგატივაა’’.[26]

პირველივე უთანხმოებისას დაშნაკთა საბრძოლო რაზმების თავკაცები მზად იყვნენ განდგომოდნენ თავიანთ მფარველ რუსებს და ახალი პატრონების, ბრიტანელების ფრთებქვეშ ეპოვათ საიმედო თავშესაფარი. ერთობ დიდი საშიშროების წინაშე დადგა უცებ სომეხთა რუსებისადმი ,,საუკუნო სიყვარულის” გრძნობა. ყოველივე ამის შედეგად, 1916 წლიდან სომხურმა ,,დრუჟინებმა’ ფაქტიურად არსებობა შეწყვიტეს. თავად ანდრანიკ ოზანიანი კი, სომეხთა ცოცხალი ლეგენდა, 1916 წლის მარტიდან ,,თადარიგში’ გავიდა და ომის პერიოდი, მთელი 1916_1917 წლები თბილისსა და ჩრდილოეთ კავკასიაში გაატარა. ზემოთ მოყვანილ დოკუმენტებზე ჩვენს მიერ გაკეთებული დასკვნები შემდეგია. სომხური ე.წ. ,,დრუჟინები’’” დაშნაკთა პარტიის სადამსჯელო სამხედრო ფორმირებებს წარმოადგენდნენ, რომელთა მთავარ დანიშნულებასა და მიზანს ამიერკავკასიისა და ანატოლიის ტერიტორიების არასომეხი მოსახლეობისაგან ,,გაწმენდა’, ე.ი. მათი ყოველმხრივი შევიწროება და დემოციდი წარმოადგენდა. თავისთავად ცხადია, რომ დაშნაკები თავიანთი ,,საბრძოლო’’ რაზმების” არავითარ სამხედრო ორგანიზაციულ სტრუქტურაში ჩართვაზე არ დათანხმდებოდნენ. ამ რაზმების დანიშნულებას არა კავკასიის ფრონტის საომარ მოქმედებებში რეალური მონაწილეობა შეადგენდა რეგულარული ჯარების სტატუსით, არამედ საომარი მოქმედებების საფარქვეშ ბინძური საქმეების კეთება _ არასომეხი მშვიდობიანი მოსახლეობის ხოცვა_ჟლეტა და შესაბამისად ,,დიადი არმენიისათვის” ტერიტორიების გამოთავისუფლება. დაშნაკთა მიერ კარგად მოგონილი და შეთხზულია მითი სომხური საბრძოლო რაზმების დიდი საბრძოლო დამსახურებების შესახებ I მსოფლიო ომის საომარ მოქმედებათა თეატრებზე. სომეხთა ,,რევოლუციონერობისა” და არასაიმედოობის შესახებ კიდევ ერთ დოკუმენტშია საუბარი, რომელიც კავკასიის არმიის სამხედრო სარდლობის მიერაა შედგენილი და მას კავკასიის არმიის შტაბის უფროსი, მოგვიანებით კი თვით არმიის სარდალი, გენერალი ნიკოლოზ იუდენიჩი აწერს ხელს.[27]

სწორედ ზემოთ მოყვანილი მოვლენები იყო იმის მთავარი მიზეზი, რომ 1915 წელს დიდ ბრიტანეთსა და საფრანგეთს შორის დადებულ შეთანხმებაში (1916 წელს მას რუსეთიც შეუერთდა და იგი ,,საიქს_პიკოს” შეთანხმების სახელწოდებით შევიდა ისტორიაში) თურქეთის დანაწილების შესახებ, ,,დიდ სამეულს’ სომხური ავტონომიის საკითხი საერთოდ ,,დაავიწყდა”. ამ შეთანხმებით ოტომანთა იმპერიის სომხებით დასახლებული ტერიტორიებიდან საფრანგეთს უნდა გადაცემოდა ზეითუნი, ხაჯინი, დიარბექირი, მაიერფარკი, სივასი, ედესა და ქილიკია (ადანა, კაისერი, მარაში), ხოლო რუსეთს _ ტრაპიზონი, არზრუმი, ბითლისი, ვანი და თურქეთის ქურთისტანი. რაც მთავარია, რუსეთის ხელში მისი იმპერიული სულისა და აზროვნების საუკუნოვანი ოცნება _ კონსტანტინოპოლი და სრუტეების რაიონი გადადიოდა. აი, ასე უნდა განაწილებულიყო ჯერ კიდევ მოუნადირებელი დათვის ტყავი დიდ მოკავშირეებს შორის და ამით ოტომანთა საუკუნოვან იმპერიასაც უნდა დასმოდა წერტილი. ანტანტამ თავისი ,,პატარა მოკავშირისათვის” ვერაფერი ვერ გაიმეტა. და ვერც გაიმეტებდა, რადგან სომეხ ნაციონალისტთა ილუზორული იმედები ევროპის მოწინავე ქვეყნების მხრიდან ახალი სომხური სახელმწიფოს _ ,,დიადი არმენიის” ნათლიებად მოვლინების შესახებ, ჩანასახშივე ქიმერული იყო და მარცხისათვის განწირული.

მაშ ასე _ სამ ზღვას შუა ,,დიადი არმენიის” რუკა შემოიხაზა და რა თქმა უნდა მასში ლორე_ბამბაკისა და ახალციხე_ახალქალაქის რეგიონებიც მოექცა. XX საუკუნის დასაწყისიდან დაშნაკთათვის ამ ეფემერული სომხური სახელმწიფოს დედაქალაქად აღმოსავლეთ ანატოლიის უდიდესი ქალაქი, ,,თურქეთის სომეხთა”’’ პოლიტიკური აქტივობის ცენტრი, არზრუმი, ისტორიული თეოდოსიოპოლისი მოიაზრებოდა. მოლოდინისდა საწინააღმდეგოდ, 1918 წლიდან დაშნაკთა მთელი ყურადღება და სომხური სამხედრო შენაერთების ძალების სრული კონცენტრაცია ანატოლიის ფრონტისაკენ კი არა, არამედ აღმოსავლეთისაკენ იქნა გადატანილი. მიზეზი _ 1918 წლის დასაწყისისათვის სომხური ექსპანსიონიზმისათვის ხელსაყრელი სიტუაციის დადგომა კასპიისპირეთში. და აქ ერთობ საინტერესო და ერთი შეხედვით არაორდინარულ საკითხს ვაწყდებით, რაც დაშნაკთა და ბოლშევიკთა ურთიერთდამოკიდებულებას შეეხება. ეს საიდუმლო კონტაქტები ერთ_ერთი იმ საინტერესო ისტორიულ ფენომენთაგანია, რომელიც ყოველთვის ტაბუდადებული იყო ჯერ საბჭოთა, შემდეგ კი რუსულ და სომხურ ისტორიოგრაფიაში. თითქოს დაუჯერებელია, რომ ბაქოს ბოლშევიკური დიქტატურის პერიოდში ასეთი არაბუნებრივი სამხედრო_პოლიტიკური ალიანსი არსებობდა. ბოლშევიკები ხომ ყოველთვის პირსისხლიან ჯალათებად და იდეოლოგიურ მტრებად ხატავდნენ დაშნაკებს. კარგად შენიღბულ_შელამაზებული სისხლიანი ალიანსის ნამდვილი სახე კი სულ სხვა იყო. ამ ალიანსის მიზეზებისა და მიზნების სრულყოფილი ანალიზია ჩატარებული ბახტიარ ნაჯაფოვის ფუნდამენტურ ნაშრომში  ,,Лицо врага. История армянского национализма в Закавказье в конце XIX_начале XX в. Часть вторая’’.[28] სტეფან ჯონსი აღნიშნავს: ,,ორივე პარტია ერთი და იმავე მტრებად აღიარებდნენ როგორც მუსავატელთა პარტიას, ასევე მუსულმანთა ,,ველურ დივიზიას’’. ბაქოს სომხებისათვის ბოლშევიზმი ,,რუსიზმის’’, ხოლო მუსავატიზმი ,,თურქიზმის”’’ ექვივალენტური ცნებები იყო”.’’[29] დაშნაკებმა უმალ გადაიყვანეს თავისი შეიარაღებული ძალების ამაზასპის ბრიგადა ბაქოს ბოლშევიკური კომუნის დაქვემდებარებაში და იგი ,,წითელი არმიის” შენაერთად გამოაცხადეს. სწორედ ეს ბრიგადა წარმოადგენდა კომუნის მთავარ დამრტყმელ ძალას დაშნაკური აგრესიის გზაზე.

ბაქოს სომხურ_რუსული, სხვანაირად, დაშნაკურ_ბოლშევიკური გადატრიალება შესდგა. ფაქტობრივად ეს იყო ,,დიადი არმენიის” ბოდვითი იდეის ფრთაშესხმისათვის გადადგმული პირველი დიდი რეალური ნაბიჯი. უფრო ადრე, სომეხთათვის სამწუხაროდ, პირველ, ხმელთაშუა ზღვამდე” გასვლის იდეა ჩაიშალა, როცა ქილიკიაში მოქმედ სომხურ რაზმს, ე.წ. ,,სომეხთა აღმოსავლურ ლეგიონს” ფრანგებმა ჯერ კიდევ 1915 წლისათვის არაერთმნიშვნელოვნად აგრძნობინეს, რომ ქილიკია ფრანგთა სტრატეგიული ინტერესების სფეროში შედიოდა. სამაგიეროდ, რეალური შეიქმნა ,,მეორე ზღვაზე”” გასვლის პერსპექტივა. ბაქოს სისხლიანი გადატრიალების დროს, 1918 წლის მარტში, აუცილებლად აღსანიშნავია სომხური სამხედრო ქვედანაყოფებისა და საბრძოლო რაზმების მიერ მშვიდობიანი მაჰმადიანური მოსახლეობის ის უმოწყალო ხოცვა_ჟლეტა, რასაც ამ დროს ჰქონდა ადგილი. ჩვენ მხოლოდ უცხოელი ავტორის სტრიქონებს მოვიყვანთ: ,,როგორც კი სომხებმა წითლების მხარდაჭერა მოიპოვეს (რომლებიც თათრებს კონტრრევოლუციურ ელემენტებად თვლიდნენ), ბრძოლა მალე გადაიზარდა თათარი მოსახლეობის ხოცვა_ჟლეტაში. რამდენიმე ათასი თათარი დახოცეს, ხოლო ბაქოს მუსულმანური მოსახლეობის თითქმის ნახევარმა ქალაქი დატოვა”[.30] _ წერს კავკასიის ისტორიის საკითხების ცნობილი ბრიტანელი მკვლევარი უ. ალენი. (W.E.D. Allen) მაგრამ ეს მოვლენებიც არ იყო დაშნაკთა მიერ აზერბაიჯანელი ხალხის გენოციდის ხანგრძლივი პროცესის დასაწყისი. დაშნაკთა სისხლიანი ,,მოღვაწეობა” ამიერკავკასიაში 1905_1907 წლების რევოლუციის პერიოდს უკავშირდება, როცა დაშნაკურმა ე.წ. ,,საბრძოლო რაზმებმა” ოტომანთა იმპერიაში დაწყებული მშვიდობიანი მოსახლეობის ხოცვა_ჟლეტის შემდეგ უკვე ამიერკავკასიაშიც მოსინჯეს ძალები. მხოლოდ ერთ მემუარს მოვიყვანთ, რომელიც ამ ამბების თვითმხილველს, ეროვნებით სომეხ ო. არუთიუნიანს ეკუთვნის _ ,,1905 წლის დასაწყისში ბაქოში დატრიალებული ძმათამკვლელი ჟლეტა ქამარლის რაიონში გრძელდებოდა, სადაც შეიარაღებული ბანდიტი_მაუზერისტები დათარეშობდნენ. აზერბაიჯანული მოსახლეობის განადგურებას ისინი შემდეგი ლოზუნგით ახორციელებდნენ: ,,განურჩევლად დახოცე რაც შეიძლება მეტი, დაუნდობლად ძარცვე ყველა”. ისინი სომხურ სოფლებში დაძრწოდნენ, სიტყვით გამოდიოდნენ, მოუწოდებდნენ მშრომელ გლეხობას იარაღით ხელში ,,დაეცვათ სომეხთა ღირსება და სიცოცხლე’” და ამით ცდილობდნენ აემხედრებინათ სომეხი მოსახლეობა აზერბაიჯანელების წინააღმდეგ. დაშნაკელი ბანდიტები ძარცვავდნენ და ხოცავდნენ მშვიდობიან მოსახლეობას, წვავდნენ მათ სოფლებს. ამ ამბების დასრულებისას, სომეხი ხალხის ეს ეგრეთ წოდებული ,,მხსნელები”’ სახლებში ბრუნდებოდნენ და ღრეობებს მართავდნენ თავიანთი ,,გამარჯვებების’” აღსანიშნავად’”.[31]

1918 წლის ზაფხულის მიწურულს რუს ბოლშევიკთათვის საერთო სამხედრო_პოლიტიკური მდგომარეობა საგრძნობლად გაუარესდა. საბჭოთა რუსეთისწინააღმდეგ უცხოური ინტერვენციის განხორციელება დაიწყო. ცხადია, რუს ბოლშევიკებს ბაქოსა და ამიერკავკასიისათვის დროებით აღარ ეცალათ და მათი პოზიციებიც აქ ძალიან შესუსტდა. ამავე დროს, ოსმალთა შენაერთებმა წარმატებული სვლა დაიწყეს ბაქოსაკენ. სამხედრო_პოლიტიკური კონიუნქტურის შეცვლასთან ერთად სომხები მყის იცვლიან პოზიციას და ისევე, როგორც 1915 წელს ბრიტანელთა ფრთებქვეშ ცდილობენ პოზიციების შენარჩუნებას. სომეხ დაშნაკთა აქტიურ მოლაპარაკებებს ბრიტანელებთან და მათი ბაქოში მოწვევის ფაქტს ვერც სომეხი ავტორები უარყოფენ. აკადემიკოსი გრანტ ავეტისიანი: ,,1918 წლის ივნისში ინგლისელებთან მოლაპარაკებების გამართვის მიზნით ბაქოს სომეხთა ნაციონალური საბჭოს მიერ მივლინებულ იქნენ მ. ტერ_პოღოსიანი და სარქის არარატიანი”.[32] მივაქციოთ ყურადღება იმ ფაქტს, რომ დაშნაკები უკვე ივნისის თვიდან აწარმოებდნენ ბოლშევიკების ზურგს უკან სეპარატისტულ მოლაპარაკებებს ბრიტანელებთან ბაქოს ოკუპაციის საკითხებთან დაკავშირებით, მიუხედავად იმისა, რომ სწორედ ივნისის თვეში ეპყრათ ბაქოში ყველაზე მყარად ხელისუფლების სადავეები ბოლშევიკებს.

გაკოტრებული ბაქოს კომუნა კი ისევ სომეხთა ხელით დაემხო და ამჯერად უკვე ესერებთან ალიანსში ე.წ. ,,ცენტროკასპიისპირეთის დიქტატურა” დამყარდა. ეს დაშნაკთა კიდევ ერთი მეტამორფოზა იყო. ბაქოს კომუნის გაქცეული და თითქმის უკვე სამშვიდობოს გასული ხელმძღვანელები კი, ამხანაგ შაუმიანის თავკაცობით ესერებმა დააპატიმრეს. ფრანგი ისტორიკოსი და ჟურნალისტი ანრი ბარბი (Henry Barby) წიგნში _ ,,ბოლშევიზმის უკიდურესობანი და სომხური ეპოპეა” წერს: ,,ბოლშევიკთა ხელმძღვანე_ ლები _ შაუმიანი, ფიოლეტოვი, ჯაფარიძე დაპატიმრებულ იქნენ. შაუმიანის ბაგაჟში ნაპოვნი იქნა 80 მილიონი რუბლი ოქროთი”.[33] ,,საინტერესოა, მკვლელების _ ამაზასპისა და ლალაევის ბანდების მიერ ყუბასა და დივიჩში ნაძარცვი ოქროს გატანა ხომ არ სურდა შაუმიანს?”[34] _ სვამს რიტორიკულ კითხვას მეორე ავტორი.

რუსული მონარქიის დამხობის შემდეგ სპარსეთში დისლოცირებულმა რუსულმა საექსპედიციო კორპუსმა ირანი დატოვა. ერთადერთი ორგანიზებული სამხედრო ნაწილი, რომელიც იქ დარჩა, თერგის კაზაკთა პოლკი იყო პოლკოვნიკ ლაზარ ბიჩერახოვის მეთაურობით.[35] ერთი შეხედვით დაუჯერებელია, მაგრამ ფაქტია, რომ 1918 წლის ივნისისათვის ზორიან_შაუმიან_ბიჩერახოვის დაშნაკურ_ბოლშევიკურ _ცარისტული კოოლაბორაცია შესდგა და დაშნაკთა დიდი მეცადინეობის შედეგად ბაქოში ბიჩერახოვის პოლკიც შემოვიდა. თავად პოლკოვნიკი ბიჩერახოვი კი ბაქოს დამცველთა ,,აქტიური ჯგუფის” მეთაურად დაინიშნა, ხოლო თავისი პოლკი მან უმალ წითელი არმიის ერთ_ერთ ნაწილად გამოაცხადა(?!) რა თქმა უნდა, ამ მომენტში ბიჩერახოვი კონიუნქტურული მოსაზრებებით ხელმძღვანელობდა და მისი წითელი არმიის ოფიცრად და რევოლუციის ერთ_ერთ ბელადად გარდასახვა, ისევე როგორც ჯალათი ამაზასპისა, ან ცნობილი კრიმინალი ლალაევისა, ან დაშნაკური იდეოლოგიის რუხი კარდინალის, სტეფანე ზორიანისა (როსტომი), ისტორიის ბოროტი ხუმრობა უფრო იყო ვიდრე რეალობა. ამ დროს კი ლაზარის უმცროსი ძმა, გიორგი ბიჩერახოვი ე.წ. ,,თერგის რესპუბლიკაში” ხელმძღვანელობდა ანტისაბჭოთა აჯანყებას. სინამდვილეში კი ლაზარ ბიჩერახოვი, რა თქმა უნდა, დაჯერებულ ცარისტად დარჩა. მალე, კრიტიკულ სიტუაციაში მან თავისი პოლკი საბრძოლო პოზიციებიდან მოხსნა და პორტ_პეტროვსკის (დღევანდელი მახაჩყალა) გავლით ჩრდილო კავკასიაში გადაიყვანა. აი, ასეთი წარმოუდგენელი, მრავალფეროვანი და ერთი შეხედვით ალოგიკური იყო ის იდეოლოგიური, პოლიტიკური და სამხედრო ვნებათა ღელვანი, რასაც ამიერკავკასიის ,,საბჭოთა ოაზისში” ჰქონდა ადგილი მთელი 1918 წლის განმავლობაში.

ბიჩერახოვის პოლკის შემოსვლიდან სულ მცირე ხანში, უკვე ,,ცენტროკასპიისპირეთის დიქტატურის’’ დაჟინებული მოთხოვნის საბაბით, ბაქოში ირანში დისლოცირებული ბრიტანული საოკუპაციო ჯარების კონტინგენტი იწყებს შემოსვლას. გენერალ_მაიორ ლაიონელ დანსტერვილის (Lionel Dunsterwille) საექსპედიციო კორპუსის პირველი ქვედანაყოფები პოლკოვნიკ ქ. ბ. სტოქსის (C. B. Stokes) მეთაურობით ენზელიდან ბაქოში აგვისტოს დასაწყისში გადმოსხდნენ. 1918 წლის 17 აგვისტოს კი თვით დანსტერვილი შემოდის ბაქოში. დაშნაკები და ესერები კი, გენერალ აკოფ ბაგრატუნისა და სტეფანე ზორიან_როსტომის მეთაურობით პატიმრობაში აყვანილ ბაქოს კომისრებს ბრიტანელებს აბარებენ. ესეც ასე. ახალ პატრონებს ერთგულების დემონსტრირება სჭირდებათ. მაგრამ დაშნაკთა დიდ იმედებს მალე უფრო დიდი იმედის გაცრუება მოჰყვა თან. აღმოჩნდა, რომ გენერალ დანსტერვილის საექსპედიციო ჯარების კონტინგენტი სულ რაღაც 1200 კაცისა და ორი ჯავშანმანქანისაგან შედგებოდა. ესაა და ეს. ბაქოს ,,გმირული დაცვის ეპოპეაში” კი მთავარი ის იყო, რომ ,,ჩამოსვლიდან სულ მოკლე ხანში, დანსტერვილი დარწმუნდა, რომ რეალურად ქალაქის დაცვა შეუძლებელი იყო. სომეხი და რუსი ჯარისკაცები აბსოლუტურად დემორალიზებულნი იყვნენ, მათ რიგებში ანარქია გაბატონებულიყო, იმართებოდა გაუთავებელი მიტინგები, ,,ცენტროკასპიისპი_ რეთის დიქტატურა”” ინტრიგებით იყო დაკავებული, მათი ლიდერები კი ინგლისელების ზურგსუკან, გენერალ ლუდენდორფის სახით, გერმანელებთან აწარმოებდნენ სეპარატისტულ მოლაპარაკებებს”.[36]

ბაქოში მიმდინარე მოვლენების პარალელურად, დაშნაკებმა მთელი მსოფლიო შეძრეს სომეხთათვის დახმარებებისა და მოკავშირეთა მხრიდან პირდაპირი სამხედრო ჩარევის მოთხოვნით. სრული სიმძლავრით ამუშავდა დაშნაკთა პროპაგანდისტული მანქანაც და გლობალურად დაიწყო დეზინფორმაციების გავრცელება. დაშნაკთა ყველაზე დიდ მხარდამჭერად, ცხადია, დიდი ბრიტანეთის პარლამენტი გამოდიოდა, მაგრამ ,,ბრიტანულ პარლამენტს არც ამერიკის შეერთებული შტატების კონგრესი ჩამორჩა. ასე მაგალითად, ერთ_ერთმა კონგრესმენმა თავის გამოსვლაში ამერიკის პრეზიდენტისაგან მოითხოვა, რომ სომეხი მოსახლეობის დასაცავად მას სასწრაფოდ გაეგზავნა ბაქოში ლინკორი(?!) ამ ფაქტის კომენტირებისას ისტორიკოსი ირონიულად აღნიშნავს: “თუ როგორ აპირებდნენ ამერიკელები, რომ ბაქოში ლინკორი მოხვედრილიყო, თანამედროვე ისტორიის ერთ_ერთ უდიდეს საიდუმლოებად რჩება”.[37]

 1918 წლის სექტემბერშიც ზუსტად ისეთივე წარმატებით უღალატეს დაშნაკებმა ბრიტანელებს, როგორც ორიოდე თვის წინ ბოლშევიკური კომუნის ბელადებს და ოსმალთა ბაქოზე შეტევამდე მიატოვეს ქალაქის თავდაცვითი პოზიციები. ღალატი, სიტყვის გატეხვა, სრული უპრინციპობა, მაკიაველიზმი და ინტრიგების ხლართვა იყო დაშნაკთა აქტივობის უცვლელი ტაქტიკა. “15 სექტემბერს როსტომთან და ტერ_პოღოსიანთან (ფრონტის მომარაგების უფროსი) ერთად, ბაგრატუნიმ ქალაქი დატოვა და ენზელიში გაემგზავრა. ბაქოდან პეტროვსკში გაემგზავრა 26 ათასი კაცი. ენზელიში _ 9500 (მათგან 8 ათასი ლტოლვილი), კრასნოვოდსკში _ 4500 კაცი (მათგან 4 ათასი ლტოლვილი). სულ 40000 ათასი კაცი, აქედან 10 ათასი ჯარისკაცი”.[38] “სომხების მიერ მიტოვებული ბრიტანული ჯარები, რომელსაც მხოლოდ რუსები ედგნენ მხარში, 16 საათიანი ბრძოლების შემდეგ, იძულებულნი გახდნენ დაეცალათ ბაქო” _ წერდა გენერალი დანსტერვილი თავის მემუარებში.[39] აქაც, ისევე როგორც ოტომანთა იმპერიის სინამდვილეში, დაშნაკებმა ჩვეულებისამებრ ბედის ანაბარა მიატოვეს ბაქოს სომეხი მოსახლეობა და ისინი თურქულ_აზერბაიჯანული საპასუხო აგრესიისა და შურისძიების პირისპირ დატოვეს. სომეხ დაშნაკთა 10 ათასიანმა ნაქებმა არმიამ და გენერალიტეტმა კი პანიკით დატოვა ქალაქი.

1918 წლის გაზაფხულზე იწყება სომხური საარმიო კორპუსის დასავლეთის დაჯგუფების თავდაცვითი ბრძოლები ოტომანთა ნაწილების წინააღმდეგ გენერალ ნაზარბეგოვის სარდლობით. ,,თურქები, რომელთა მიზანსაც ბაქოს დაპყრობა შეადგენდა, დაარღვიეს ყველა პირობა და აღმოსავლეთისაკენ დაიძრნენ. მათ დაიპყრეს ახალქალაქი, შირაქი, არარატის ველი, ლორი(?!) და ყარაბაღსა და ნახიჭევანს უმიზნებდნენ. ყარაბექირის (გენერალი ქიაზიმ ყარაბექირ ფაშა _ ოტომანთა მე_15 საარმიო კორპუსის სარდალი _ ა. ჩ.) კორპუსის მეწინავე ქვედანაყოფები 7 კილომეტრზე იმყოფებოდნენ ერევნიდა”.[40] აკადემიკოს ავეტისიანის ამ ციტატაში ისე ოსტატურადაა ყველაფერი შეზავებული, რომ გაუთვითცნობიერებული მკითხველისათვის მეტად დამაჯერებლადაც კი ჟღერს. აქ ერთი საკითხია საინტერესო. რა საქმე აქვს ავეტისიანს ახალქალაქსა და ლორესთან? ნუთუ ასე შესტკივა მას გული ქართულ მიწებზე? ახალქალაქის პერმანენტული მოხსენიებით იგი კიდევ ერთხელ ცდილობს გაუსვას ხაზი ხსენებული რაიონის ვითომც სომხურ კუთვნილებას და ამით დიდ შეცდომაში შეჰყავს მკითხველი. თურქების მიერ ლორეს რაიონის დაპყრობაც მორიგი დეზინფორმაციაა.

ისტორიული რეალობა კი შემდეგში მდგომარეობს. თურქებს ლორე არ დაუპყრიათ. ალავერდი_ წითელი ხიდის რაიონში გამართულ ბრძოლაში 1918 წლის ივნისის თვეში, ქართული ჯარისა და წითელი გვარდიის რაზმებმა, გერმანული ქვედანაყოფების დახმარებით უკან დაახევინეს თურქული ნაწილებს და ისინი რამდენიმე ათეულ კილომეტრზე გადაისროლეს რკინიგზის სადგურ შაღალის იქით. ამ საკითხს ჩვენ ქვემოთ შევეხებით უფრო დაწვრილებით. სომხეთის შეიარაღებული ძალების დასავლეთის დაჯგუფებამ გენერლების ანდრანიკის, ნაზარბეგოვის, არეშიევის მეთაურობით უიმედოდ დაიწყო უკანდახევა და ერთმანეთის მიყოლებით დატოვა სტრატეგიული ქალაქები: ერზინჯანი, არზრუმი, ტრაპიზონი, სარიყამიში, ყარსი. ხოლო გენერლებმა _ დრასთამატ კანაიანმა და მოვსეს სილიკოვმა ოტომანთა მე_11 დივიზიის ნაწილების წინააღმდეგ ბრძოლებში გარკვეული წარმატება მოიპოვეს სარდარაბადისა და ბაშ_აბარანის რაიონებში, რითაც ყოფილი ერევნის გუბერნიის ნაწილის შენარჩუნება შეძლეს. ანდრანიკ_ნაზარბეგოვის მარტის თვის ეპოპეა კი პანიკური გაქცევა უფრო იყო, ვიდრე ორგანიზებული უკანდახევა. მიუხედავად იმისა, რომ ისინი სინქრონულად იხევდნენ პარალელური მარშრუტებით დილიჟანისაკენ, სამხედრო ისტორიოგრაფიამ სომეხთა ეს სამარცხვინო მარცხი რატომღაც მხოლოდ ნაზარბეგოვის უღიმღამო ხელმძღვანელობას მიაწერა და სომეხ მხედართმთავრებში მას “ყველაზე უიღბლო გენერალი” უწოდა. ნაზარბეგოვის ჩავარდნამ თურქთა 36_ე და მე_5 კავკასიის დივიზიების წინააღმდეგ ერევნის დაჯგუფებაზეც არსებითად იმოქმედა”.[41] პანიკურად დახეულმა სომხურმა ნაწილებმა საბოლოოდ გეოქჩაის (სევანის) მაღლობებს შეაფარეს თავი. მალე თურქები განჯაშიც შევიდნენ, ხოლო თურქულ_აზერბაიჯანულმა გაერთიანებულმა ძალებმა, ტრიპოლიდან გამოძახებული ოტომანი გენერლის, ნური ფაშას საერთო სარდლობით წარმატებული წინსვლა დაიწყეს ბაქოსაკენ. 16_17 სექტემბერს კი ისინი ბაქოშიც შევიდნენ.

სომეხთა და რუსთა დაშნაკურ_ბოლშევიკური და დაშნაკურ_ესერული ბაბილონის გოდოლი დაინგრა. ბაქოს “ბოლშევიკურმა კომუნამ” და “ცენტროკასპიისპირეთის დიქტატურამ” კი”, ამ მახინჯმა სახელმწიფოებრივ_საზოგადოებრივმა წარმონაქმნებმა, შეკოწიწებიდან სულ რამდენიმე თვეში თავისი არსებობა შეწყვიტეს. მათი მთავარი შემოქმედნი, სომეხი დაშნაკები და ბაქოს სომხური მოსახლეობა კი ისტორიაში უკვე მერამდენედ ამიერკავკასიის, შუა აზიის, სპარსეთისა და ჩრდილო კავკასიის ტერიტორიებზე მიმოიფანტნენ. თურანული იდეის ფრთაშესხმისათვის გადადგმული პირველი დიდი ნაბიჯი კი პანთურქისტებისათვის წარმატებული გამოდგა.

 

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s