Iberiana – იბერია გუშინ, დღეს, ხვალ

სოჭი, აფხაზეთი, სამაჩაბლო, დვალეთი, ჰერეთი, მესხეთი, ჯავახეთი, ტაო-კლარჯეთი იყო და მუდამ იქნება საქართველო!!!

• 1918 წლის სომხეთ-საქართველოს ომი -IV

♣ სომხეთი-საქართველო

ენდრიუ ანდერსენი და გეორგ ეგგე

1918 წლის სომხეთ-საქართველოს ომი და სომხეთ-საქართველოს ტერიტორიალური საკითხი XX საუკუნეში

Armeno-Georgian War of 1918

and Armeno-Georgian Territorial Issue in the 20th Century

I, II, III

 

IV ნაწილი

 

***

  

სამშვიდობო ზავი და დროებითი გამიჯვნა

 

1919 წლის 1 იანვრის 00 საათისათვის შეწყდა ყველა საომარი მოქმედება და დაიწყო სამშვიდობო მოლაპარაკებები ბრიტანელებისა და ფრანგების მეურვეობით. მოლაპარაკებები დაიწყო ყარაყილისში. მასში მონაწილეობდა ორთავე არმიის სარდალი. შემდეგ მოლაპარაკებები გადატანილ იქნა თბილისში.

სხვათა შორის, 3 იანვარს ქართული ქალაქის ფოთის პორტში შემოვიდა დამატებითი ბრიტანული კონტიგენტი 300 კაცის შემადგენლობით, რომელიც გაემართა თბილისისა და ბორჩალოს მაზრის მიმართულებით.

1919 წ. 9 იანვარს თბილისში გაიხსნა სამმხრივი ინგლის-საქართველო-სომხეთის კონფერენცია, მიძღვნილი ომის ოფიციალური შეწყვეტისა და სამშვიდობო პირობების შემუშავებისადმი. კონფერენციას თავმჯდომარეობდა ბრიტანელი პოლკოვნიკი რობერტ ნეილ სტიუარტი. კონფერენციამ მუშაობა დაიწყო 10 იანვარს და დამთავრდა 17 იანვარს, როდესაც მის ბოლო, მეოთხე სხდომაზე ხელმოწერილ იქნა სამთავრობო შეთანხმება ომის შეწყვეტისა და ლორეში ნეიტრალური ზონის შექმნის შესახებ. ამას გარდა, სომხეთის მთავრობა დასთანხმდა მოეხსნა პრეტენზიები ახალქალაქის მაზრაზე [1] იმ პირობით, რომ მაზრა მოკავშირეების მეთვალყურეობის ქვეშ დარჩებოდა და სომეხთა მონაწილეობა ადგილობრივ მმართველობაში გარანტირებული იქნებოდა. [2]

ნეიტრალური ზონის ჩრდილოეთ საზღვრად ცხადდებოდა ხაზი, რომელზეც შეჩერდნენ ქართული ჯარები მორიგების მომენტისათვის, ე. ი. 1918 წლის 31 დეკემბრის 24 საათისათვის:

„… მთა დელი-დაღი, პირდაპირი ხაზია სოფელ ირგანჩაისკენ უღელტეხილის გავლით, პირდაპირი ხაზია 798 მ. სიმაღლემდის, შემდეგ – ყულუდაშის სიმაღლემდის (855,5 მ.), სიმაღლე 676, სოფელი საათლი, სიმაღლე 694, სოფ. ახკერპი, პირდაპირი ხაზი სოფელ ოფრთის 492 მ. სიმაღლემდის, სოფელ ბარანძორის დანგრეულ ეკლესიამდის სოფელ ხოჯორნამდის,  სოფელი სადახლო, სად. სადახლო, სადახლოდან ჩრდილოეთით 1554 მ. სიმაღლე, შემდეგ 2660 მ. სიმაღლემდის (მთა თანა-დაღი), შემდეგ – წყაროს წარწერასთან, რომელიც მდებარეობს მთა ხალუთლი-ბაშს წარწერის ჩრდილოეთით. სოფლები ირგანჩაი, ჯანდარა, ახკერპი, ოფრეთი, ხოჯორნი, ბარანძორი, სადახლო – რჩებიან მითითებული ხაზის ჩრდილოეთით. [3]

ბორჩალოს მაზრის ნეიტრალური ზონის სამხრეთის საზღვარი გაივლო 1918 წლის ივლისის დასაწყისის თურქეთ-საქართველოს სადემარკაციო ხაზის შესაბამისად. [4] ლორის ზონა მოიცავდა ალავრდის სპილენძის საბადოებს, ორმოცდასამ სოფელსა და ორმოცი კილომეტრის მანძილის რკინიგზას ექვსი სადგურით. [5]

ამ კომისიის წინადადებითვე განისაზღვრა ქართული და სომხური გარნიზონების რაოდენობა: „ნეიტრალური ზონის ბორჩალოს მაზრის ჩრდილოეთ ნაწილში – ქართული ჯარები. ახალქალაქის მაზრის საზღვართან სოფელ ოფრეთამდის ჯარების საერთო რაოდენობა არ უნდა ასცდენოდა 200 კაცს.

სადგურ აშაღი-სარალზე ქართული ჯარები არ უნდა აღმატებოდა 1 ბატალიონს 360 კაცის რაოდენობით სამი საარტილერიო დანადგარით. ამ ბატალიონიდან უნდა გამოყოფილიყო 60 კაციანი ჯგუფები სოფლების ორფეთსა და სადახლოსთან პიკეტის მოსაწყობად. სასაზღვრო რაზმები, არა უმეტეს 50 კაცისა, დადგებიან, აგრეთვე სოფელ წყაროებიდან ხრამის მტკვართან შერთვამდის; სომხური ჯარების განლაგება: 125 ჯარისკაცისაგან შემდგარი ერთი ასეული დადგება კალაგერანსა და შინიხში. ჯალალ-ოღლის რაიონში, გერგერებში და ნიკოლაევსკოეში იქნება ხუთი სომხური ბატალიონი სამი ასეულისაგან არაუმეტეს 380 ჯარისკაცის რაოდენობით, 50 კციანი საარტილერიო ასეულით, ოთხი საარტილერიო დანადგარით. ერთი 125 ჯარისკაციანი ასეული დადგება, აგრეთვე ნოვოპოკროვკაში.  

ბორჩალოს მაზრის ჩრდილოეთის ნაწილის ქართული ჯარები და ამავე მაზრის სამხრეთის სომხური ჯარები არ უნდა აღემატებოდას 660 კაცს; მხარეებს აქვთ ქვეითი ჯარების კავალერიით შეცვლის უფლება.

ახალქალაქის მაზრაში ქართული გარნიზონი არ უდა აჭარბებდეს 225 ჯარისკაციან ორ ასეულს და ერთ სარტილერიო რაზმს.

ორთავე მხარე ღებულობს ზემოთმოყვანილ პუნქტებში არსებული პირობების შესრულების ვალდებულებას 1919 წლის 14 იანვრის 24 საათამდის.[6]

ჯერ კიდევ კონფერენციის მიმდინარეობისას ბრიტანულმა ჯარებმა დაიწყო მოლაპარაკებით გათვალისწინებული ლორის მონაკვეთის დაკავება მისი სპილენძის საბადოებითა და რკინიგზით. 16 იანვარს თბილისში ჩამოვიდა შტაბითა და დაცვით კავკასიაში ბრიტანული ჯარების ახალი მეთაური გენერალი გ. ტ. ფორესტი უოკერი, მალევე იქნა გადმოსროლილი მოკავშირეთა ძირითადი ძალები 1000 კაცის ოდენობით.

1919 წლის 27 იანვარს ლორეს ნეიტრალური ზონა ბრიტანელების მიერ გაიყო სამ ნაწილად – უზუნლარის, ვორონცოვკისა და ალავერდის. თითოეულ რაიონში ადგილობრივი მაცხოვრებლებიდან დაინიშნა რეზიდენტ-კომისარი. ყველა ეს კომისარი ემორჩილებოდა ანტანტის გენერალურ კომისიონერს (ასე იწოდებოდა ნეიტრალური ზონის ბრიტანელი გუბერნატორი), რომელზეც დაინიშნა კაპიტანი ა. ს. გ. დუგლასი. [7]

და ბოლოს, აუცილებელია ისიც აღინიშნოს, რომ 1919 წლის 17 იანვრის საზავო ხელშეკრულება ატარებდა პრენიმინალურ ხასიათს. მასში იყო გაცხადებული, რომ სომხეთსა და საქართველოს შორის კონფლიქტის საბოლოო გადაჭრა უნდა გამოიტანონ პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე, რომელზეც სხვა საკითხთა შორის უნდა განსაზღვრულიყო ამ ორ ქვეყანას შორის მომავალი საზღვრის მონახაზი. [8]

—————-

[1] Kazemzadeh, p. 181
[2] Hovannisian, Vol. I, р. 120
[3] Чачхиани – стр. 193
[4] Там же – стр. 193
[5] Hovannisian, Vol. I, р. 121
[6] Чачхиани – стр. 193-194
[7] Hovannisian, Vol. I, р. 122
[8] Кадишев, стр. 173
 
 

***

 

1918 წლის სომხეთ-საქართველოს ომის დასკვნები და შედეგები

 

პირველი მსოფლიო ომისა და რუსეთის არეულობის შედეგად გაჩენილ რესპუბლიკას შორის ორკვირიანი სამხედრო კონფლიქტი ორთავე მხარეს დაუჯდა რამდენიმე ათასი კაცის სოცოცხლედ, მიაყენა მნიშვნელოვანი მატერიალური ზარალი და სერიოზულად გაართულა სახელმწიფოთა შორის ისედაც რთული ვითარება. 17 დეკემბერს ხელმოწერილი შეთანხმებით  კონფლიქტის არც ერთი მხარე  არ დარჩენილა კმაყოფილი, საქართველომ ვერ შეძლო სასაზღვრო ხაზის შენარჩუნება, რომელსაც ის სამართლიანად და უდავოდ თვლიდა, არამედ დაკარგა ტერიტორიის მცირე მონაკვეთი (ნეიტრალური ზონა), რომელსაც კონფლიქტის დაწყებამდის აკონტროლებდა. 

 
სომხეთის ტერიტორიული მოგება (მიწის მცირედი ხაზი ბორჩალოს მაზრაში), არარაობა იყო იმასთან შედარებით, რომელსაც მისი ლიდერები ომის მსვლელობისას ვარაუდობდნენ. გარდა ამისა, გადაისროლა რა ყველა მისი ძალა საქართველოსთან ომში, სომხებმა დაკარგეს ერევნის გუბერნიის სამხრეთით (ნახიჭევანი და შარური) გაცილებით დიდი და მნიშვნელოვანი ტერიტორიის თავის სტაბილური კონტროლის ქვეშ მოქცევის შესაძლებლობა. [1]

სამხედროები – როგორც ქართველები, ასევე სომხები თვლიდნენ, რომ ომი ფაქტიურად მათმა მხარემ მოიგო და ანტანტის სახელმწიფოებს იმაში ადანაშაულებდნენ, რომ მათ თავიანთი ჩარევით „ხელიდან გამოსტაცეს გამარჯვება“. ორთავე ქვეყნის საზოგადოებაში წარმოიშვა და განმტკიცდა გაუცხოება, მრისხანება და გააცოცხლა ძველი აკვიატებული აზრი მეზობელი ხალხის წინააღმდეგ. ომის ერთ-ერთი შედეგი იყო საქართველოსა და სომხეთს შორის სატრანსპორტო კავშირების დესტაბილიზაცია, რამაც არსებითად გააძნელა სომხეთში უამისოდაც სატირალი ეკონომიური მდგომარეობა, სრულიად მოაქცია რა რესპუბლიკა გარე სამყაროსაგან იზოლიაციაში. [2]

რეგიონალურ დონეზე ზემოთქმულ შედეგებთან ერთად, სომხეთ-საქართველოს კონფლიქტს მოჰყვა უარყოფითი შედეგები საერთაშორისო დონეზე ორთავე რესპუბლიკისათვის. დღეს ისტორიკოსთა აბსოლუტური უმრავლესობა, რომლებიც სერიოზულად სწავლობენ მოცემულ კონფლიქტს, თანხმდებიან მასზედ, რომ 1918 წლის დეკემბრის ომმა ახლადშექმნილი ორი სახელმწიფოს რეპუტაციას უმძიმესი ზარალი მიაყენა და არსებითად შეამცირა მათი წარმატების შანსები პარიზის სამშვიდობო კონფერენციის ფარგლებში, მათ შორის მათი დამოუკიდებლობის აღიარებასაც. [3]

აქ ჩვენ თავს მივეცით უფლება გამოგვეთქვა რამდენიმე ალტერნატიული აზრი. არავითარ შემთხვევაში ეჭვის ქვეშ არ ვაყენებთ აქსიომას იმის შესახებ, რომ მშვიდობა ომზედ უკეთესია, საჭიროა აღინიშნოს, რომ საქართველოსა და სომხეთის პოლიტიკა დამოუკიდებლობის აღდგენის პირველ წლებში მცირედ განსხვავდებოდა XIX საუკუნის დასასრულისა და XX საუკუნის დასაწყისის ევროპის ახალი და ძველი ნაციების პოლიტიკისაგან. საკმარისია გავიხსენოთ სისხლიანი კონფლიქტები ბალკანეთის სახელმწიფოებს შორის ორი ბალკანური ომის დროს 1912-1913 წლებში. შემდეგ ტერიტორიული კონფლიქტები იმ ქვეყნებს შორის, რომლებიც აღმოცენდნენ ავსტრო-უნგრეთის დამსხვრეული იმპერიის ნანგრევებზე (კონფლიქტი პოლონეთსა და ჩეხეთს შორის, კონფლიქტი პოლონეთსა და დასავლეთ უკრაინას შორის, უნგრეთის კონფლიქტი ყველა მოსაზღვრე სახელმწიფოსთან მთელი საზღვრების პერიმეტრზე და სხვა). დიახაც, რითი განსხვავდებოდა მათგან ძველი კონფლიქტი გერმანიასა და საფრანგეთს შორის ელზას-ლოტარინგიის გამო? ჩვენთვის ძნელია დავინახოთ სხვაობა ერთის მხრივ 1918-1920 წლების სომხეთის საქართველოსადმი ტერიტორიულ პრეტენზიებსა და მეორე მხრივ ათობით სხვა „მიწების შემგროვებელ“ სახელმწიფოთა მოქმედებათა შორის. ამიტომ ვკითხულობთ რა ოციანი წლების ევროპელ პოლიტიკოსთა და მთელ რიგ ისტორიკოსთა სამხრეთ კავკასიის სახელმწოფოების კრიტიკას, რომლებიც ადანაშაულებენ მთელს ხალხებს „მშვიდობიანი ცხოვრების უუნარობაში“ და რამდენიმე კვადრატული მილისა და რამოდენიმე სოფლის გამო ბრძოლაში“, გინდა თუ არ გინდა აქ აზრად მოგდის ისეთი ტერმინი როგორიცაა „ორმაგი სტანდარტები“.  

1919 წლის სომხეთ-საქართველოს ომზე დასკვნების გამოტანისას, აუცილებლობად მიგვაჩნია შემდეგის აღნიშვნა, რომ  მიუხედავად მთელი რიგი ექსცესებისა, რომელიც გარდაუვალია ნებისმიერი საომარი შეტაკებისას, ამ კონფლიქტს თან არ ახლდა მასობრივი მკვლელობები და ეთნიკური წმენდები, რაც არსებითად ანსხვავებს მას სხვა ომებისაგან, რომლებიც მოცემულ პერიოდში მიმდინარეობდა სამხრეთ კავკასიაში.       

 

——————–

[1] Hovannisian, Vol. I, р. 1229-230
[2] J.G. Harbord, “American Military Mission to Armenia”, International Conciliation, No. 151, June 1920.  (New York, 1920), pp.13-54
[3] Kazemzadeh, pp. 182-183.  Hovannisian, Vol. I, р. 93 
 
 

***

 

06. 1919 -04. 1920 წწ. ურთიერთობების დარეგულირებისა და ტერიტორიული კომპრომისების მცდელობები

1918 წლის დეკემბრის ომმა და 1919 წლის მორიგებამ ვერ მიიყვანა საბოლოო გადაჭრამდის სომხეთსა და საქართველოს შორის ტერიტორიული უთანხმოება. 1919 წელსა და 1920 წლის დასაწყისში წარმოიშვა ახალი დავები გამიჯვნის გამო ორთავე რესპუბლიკის ყარსის ოლქში და ბათუმის მხარეში შეჭრისას. ეთნიკური და ისტორიული ხასიათის მთელ რიგ არგუმენტებზე დაყრდნობისას, რომელთა დეტალური აღწერა ცალკე გამოკვლევას საჭიროებს, საქართველო პრეტენზიას აცხადებდა მთელს ბათუმის მხარეზე, აგრეთვე ყარსის ოლქის არდაგანისა და ოლთისის მხარეებზე. იმავე დროს სომხური მხარეც აცხადებდა პრეტენზიას ოლთისის მხარის ტერიტორიაზე და არდაგანის ტერიტორიის მნიშვნელოვან ნაწილზე, თვლიდა რა მას „რუსეთის სომხეთის“ ნაწილებად, ღიად ტოვებდა ბათუმის მხარის სტატუსის საკითხს. 

საქართველოსა და სომხეთის ექსპანსიის გეგმები დასავლეთის მიმართულებით 1914 წლის რუსეთ-თურქეთის საზღვრის ხაზამდის კატეგორიულად იქნა უარყოფილი სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიის რესპუბლიკის მთავრობის მიერ, რომელმაც თავისი დამოუკიდებლობა გამოაცხადა 1919 წლის 18 იანვარს ქ. ყარსში ზემოთხსენებული მუსულმანური ეროვნული საბჭოსა და თურქეთის მე-9-ე არმიის სარდლობის ინიციატივით. [1] იყენებდა რა ეფექტურად ანტანტის ქვეყნების მიერ თვითგამორკვევის პრინციპს, ყარსის ფარხუდინ პირიოღლის მთავრობამ რამდენიმე ხანს შეძლო მოეპოვებინა დიდი ბრიტანეთის მხარდაჭერა. [2] ბათუმიდან მოსულმა ბრიტანულმა რაზმებმა ბლოკპოსტებიც კი დააყენეს ერევნის გუბერნიის საზღვართან, არ ასვებდა რა ყარსის ოლქის სომეხ ლტოლვილებს. [3] ბრიტანულმა მიდგომამ სამხრეთ დასავლეთ კავკასიის რესპუბლიკისადმი 1919 წლის თებერვალში განიცადა ცვალებადობა, მათი შეიარარებული რაზმების ბრიტანელ სამხედროებსა და მოქალაქეებზე თავდასხმის შემდეგ, აგრეთვე საქართველოს მმართველობაში მყოფი თბილისის გუბერნიის ახალციხისა და ახალქალაქის მხარეების დაბრუნების ძალისმიერი მცდელობის შემდეგ. [4] 1919 წლის თებერვალში გენერალმა ტომპსონმა უფლება მისცა საქართველოსა და სომხეთის მთავრობებს ყარსის ოლქის საკუთარი ჯარების ოკუპირებისა ბრიტანეთის 27 დივიზიის ნაწილების მხარდაჭერაზე დაყრდნობით.[5] მთელი რიგი სამხედრო ოპერაციების მსვლელობისას, რომლებიც ჩვენი ნაშრომის ფარგლებს მიღმაა, სამხრეთ-დასავლეთ კავკასიის თვითგამოცხადებული რესპუბლიკა ლიკვიდირებულ იქნა 1919 წლის 12 აპრილს, მისი ლიდერები კი დაპატიმრებულნი და გასახლებულნი.  ყარსისა და ყაღისმანის ოლქების დიდ ნაწილი ოკუპირებული იქნა სომხეთის ნაწილების მიერ, ტერიტორიის ცალკეული ნაწილების გამოკლებით, რომლებიც ეკავათ მუსულმანურ (ქურთულ-თათრულ-თურქულ) მილიციას, მთელი არდაგანის მხარე დაკავებული იქნა ქართული ჯარების მიერ, ბათუმის ოლქი და ოლთისის მხარე აღმოჩნდა ბრიტანეთის ოკუპაციის ზონაში. სომხეთის სიახლოვეს მყოფ თვით ქალაქ ყარსში იმყოფებოდა, აგრეთვე ბრიტანული გარნიზონი (ნახეთ მეხუთე რუკა) 

 

 

ჯერ კიდევ 1919 წლის მარტის შუა რიცხვებში, როდესაც ყარსის ოლქში გრძელდებოდა ბრძოლები, გენერალმა ტომპსონმა განსაზღვრა გამიჯვნის ახალი ხაზები სომხეთ-საქართველოს სადაო ზონაში. ტომპსონის გეგმის მიხედვით დროებით (პარიზის სამშვიდობო კონფერენციის გადაწყვეტილებებამდის) სომხეთის იურისდიქციის ხაზები ემთხვეოდა მხოლოდ ყარსისა და ყაღიზმანის ოლქებს, საქართველო თავის მმართველობაში ღებულობდა არდაგანის მხარის ჩრდილოეთ ნაწილს (გამყოფი ხაზი მიდიოდა დაახლოებით მდინარე მტკვარზე). ოლთისი და არდაგანის მხარის დანარჩენი ნაწილი გადაეცემოდა ბრიტანეთის ადმინისტრაციის იურისდიქციას ბათუმში. ამის პარალელურად  ტომპსონი გეგმის მიხედვით მოითხოვდა ახალციხისა და ახალქალაქის მხარეებზე ან მის რომელიმე ნაწილზე სომხეთის პრეტენზიის მოხსნას, აგრეთვე სთავაზობდა ლორის ნეიტრალური ზონის გაყოფას საქართველოსა და სომხეთს შორის [მეხუთე რუკა], რომლითაც საქართველოს გადაეცემოდა ალავერდის სპილენძის სადნობი ქარხნების რაიონი, სომხეთს კი სადგური სანაინი.

თბილისში მიღებული (თუმც უხალისოდ და როგორც დროებითი გადაწყვეტილება) ტომპსონის გეგმამ ერევანში პროტესტი გამოიწვია. არდაგანის ოლქში გამიჯვნის წინადადების განხილვისას, სომხური მხარე მზად არ იყო ბოლომდის უარი ეთქვა ახალციხის ოლქზე და ლორეს ნაწილზე. Aამ საკითხში სომხეთის მთავრობამ მიიღო აშშ-ს მისიის ხელმძღვანელის ბენჯამენ ბ. მურისა და ბათუმის ბრიტანელი გუბერნატორის კუკ-კოლისის მხარდაჭერა. [7]

ამის შედეგად კი ქართულმა ჯარმა ტომპსონის ხაზიდან დაიხია უკან, მაგრამ სომხეთ –საქართველოს საზღვრის სხვა მონაკვეთებსა და ნეიტრალურ ზონაში შენარჩუნდა სტატუს-კვო. 

1919 წლის შუა ხანებში სომხეთისა და საქართველოს სამთავრობო წრეებს შორის შეინიშნებოდა დაახლოებისა და ურთიერთობების ნორმალიზაციის ტენდენცია. დელეგაციათა გაცვლებმა და ორმხრივმა მოლაპარაკებებმა, რომელნიც მიმდინარეობდა 1919 წლის ზაფხულის განმავლობასა და ადრეულ შემოდგომაზე, წლის ბოლოსთვის შედეგად გამოიღო მთელი რიგი ურთიერთხელსაყრელი შეთანხმებების დადება (უმეტესწილად ეროვნულ უმცირესობათა უფლებების საკითხებზე, ეკონომიკასა და ტრანზიტზე), აგრეთვე სამინისტროებისა და მაღალი დონის პოლიტიკოსთა (რამიშვილი, ჟორდანია, ვრაციანი და სხვა.) საჯარო გამონათქვამები, რომლებიც გამსჭვალული იყო შერიგების სულისკვეთებით. [8] ამავე დროს, ტერიტორიულ საკითხზე ორთავე ქვეყნის მთავრობები ვერ მივიდნენ ურთიერთ მისაღებ შეთანხმებამდის. სომხეთის ტერიტორიული პრეტენზიები თბილისის გუბერნიასა და ყარსის ოლქზე, რომლებიც სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის დელეგაციამ პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე წარადგინა, მხოლოდ უმნიშნელოდ იყო მოდიფიცირებული 1918 წლის სომხეთ-საქართველოს ომის დაწყების წინანდელ პრეტენზიებთან შედარებით. საქართველოც კვლავინდებურად დაჟინებით აცხადებდა თავის უფლებებს თბილისის გუბერნიის მთელს ტერიტორიაზე და ყარსის ოლქის ორ მხარეზე (არდაგანისა და ოლთისის). [9] მითუმეტეს, 1991 წლის ივლისში, სომხეთის სამხედრო მინისტრმა ქრისტოფერ არარატიანმა  სომხეთის საგარეო სამინისტროში წარადგინა საქართველოსა და სომხეთს შორის კომპრომისული საზღვრის პროექტი. არარატიანის წინადადების თანახმად სომხეთი ღებულობდა ლორეს ნეიტრალური ზონის ორ მესამედს და ახალქალაქის მაზრის ნახევრამდის. „არარატიანის ხაზი“ უნდა გასულიყო სომხეთის ქედზე [10] ნეიტრალური ზონის საზღვრის სამხრეთით, შემდგომ ამისა ჯავახეთის ქედიდან რამდენიმე მილზე უკანდახევით, ის უხვევდა ახლაქალაქის მაზრის საზღვრიდან დასავლეთით, მოიცავდა სოფელ ბოგდანოვკას (ნინოწმინდა) და შემდეგ – ხონჩალოსა და ხოზალინის (ქარცახი) ტბების ჩრდილოეთით, სამხრეთით ტბა თაფარავანიდან მდინარე მტკვარამდის თბილისის გუბერნიისა და არდაგანის მხარის საზღვრის ხაზზე.   

არდაგანის მხარეში ის ემთხვეოდა საქართველოსა და სომხეთს შორის უკვე არსებულ სადემარკაციო ხაზს ბათუმის მხარის საზღვრამდის [ნახეთ რუკა 6]. Eპროექტი წარედგინა საქართველოს დელეგაციას პარიზში, მაგრამ არ იქნა მომავალ საზღვრად მიღებული. უარყო რა „არარატიანის კომპრომისი“, საქართველოს დელეგაცია გამოვიდა კონტრწინადადებით, რომლის თანახმადაც ლორის ზონა იყოფოდა „ტომპსონის ხაზზე“, მთელი ახალქალაქის მაზრა კი რჩებოდა საქართველოსთან. საქართველო კვლავინდებურად ტოვებდა უცვლელ მოთხოვნად სუვერენიტეტს მთელს არდაგანის მხარეზე, მაგრამ გამოხატავდა მზადყოფნას  უარი ეთქვა მთელს ოლთისის მხარეზე სომხეთის სასარგებლოდ დაეთმო [11] (ეს უკანასკნელი ფაქტიურად კონტროლირდებოდა ჯაფარ ბეის მუსულმანური მილიციის მიერ).

კომპრომისული გამიჯვნის ქართული ვარიანტი, თავის მხრივ არ მიიღო სომხეთის მხარემ. რვა თვის შემდეგ კი სომხეთსა და საქართველოს შორის წარმოიშვა დამატებითი ტერიტორიული დავა ბათუმის მხარის მომავალ სტატუსთან დაკავშიებით და სომხეთი მოითხოვდა მისთვის ბათუმის პორტის, მდინარე ჭოროხის მარცხენა ნაპირის (აჭარაში) გადაცემას და ალექსანდროპოლ-ბათუმის სარკინიგზო მონაკვეთის კონტროლს. [12]   

 

შედეგად კი, არა მარტო 1918 წლის დეკემბრის ომის ფაქტს, არამედ სომხეთსა და საქართველოს შორის ახალ ტერიტორიულ დავებს, რომლებიც 1920 წლის შემოდგომამდის გრძელდებოდა, ანტანტის წამყვანის სახელმწიფოების ლიდერები პარიზის სამშვიდობო კონფერენციაზე აქტიურად იყენებდნენ ორთავე სახელმწიფოს წინააღმდეგ. ანტანტის ქვეყნები აყოვნებდენ სამხრეთკავკასიის რესპუბლიკების დამოუკიდებლობის აღიარებებს, დე ფაქტოდაც კი (მაგალითად სომხეთმა აღიარება მიიღო 1920 წლის იანვარში – მის დაცემამდის წელიწადზე ნაკლები დროით) სან-რემოს კონფერენციაზე 1920 წლის აპრილში პირდაპირ და არადიპლომატიურად მიანიშნეს სომხეთისა და საქართველოს მთავრობებს, რომ არ იყო სასურველი მიემართათ ანტანტის უმაღლესი საბჭოსადმი მანამდის, სანამ არ გამოიმუშავებდენ „საერთო პლათფორმას“, ე. ი. სანამ არ მორიგდებოდნენ სადაო საკითხებში ურთიერთშორის. [13]   

————————–

[1] Hovannisian, Vol. I, р. 205
[2] Kazemzadeh, pp. 199-200
[3] A.С. Лукомский, «Деникин и Антанта» в Революция и гражданская война в описаниях белогвардейцев: Деникин – Юденич – Врангель (Mосква, 1927), стр. 92.
[4] Hovannisian, Vol. I, рр. 210-212
[5] Там же, р.213
[6] Hovannisian, Vol. I, р. 213
[7] Там же, рр. 218-220
[8] Hovannisian, Vol. II, рр. 159-167
[9] Там же, р. 193
[10] Согласно Ованнисьяну граница проходила по «Борчалинскому хребту», однако геогорафическая литература и топографические карты не дают никакой информации о хребте с таким названием, в то же вемя на описываемой линии предлагаемой границы имеется Сомхетский хребет (Авт.)
[11] Там же, р.154-155
[12] Hovannisian, Vol. III, р. 114
[13] З. Авалов, Независимость Грузии в международной политике; 1918-1921 гг. (Париж, 1924),
      стр. 270-276
 

***

 

1920-1921:

არშემდგარი ალიანსი და საბოლოო გამიჯვნა ორთავე რესპუბლიკის დაცემის შემდეგ

1920 წლის დასაწყისიდან აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთი კვლავ გახდა კარდინალური გეოპოლიტიკური ცვლილებების არენა. საბჭოთა რუსეთის გადამწყვეტმა გამარჯვებამ სამოქალაქო ომში, ანტიბოლშევიკური არმიის წინასწარგათვლილმა დამარცხებამ, ერთმხრივ, და იმავდროულად ეროვნული მოძრაობის აღმავლობამ თურქეთში, მეორე მხრივ, – გამოიწვია მოსკოვისა და ანკარის კავშირის წარმოქმნა, რომელიც საბოლოოდ ჩამოყალიბდა 1920 წლის გაზაფხულზე. რუსი ბოლშევიკები (ლიდერი ვ.ი.ლენინი) და თურქი ნაციონალისტები (ლიდერი ქემალ ათათურქი) გააერთიანა ანტანტის სიძულვილმა და ახლახანს დამსხვრეული იმპერიების საზღვრებში (შესაბამისად რუსეთისა და ოსმალეთის) თავიანთი ქვეყნების აღდგენის ექსპანსიონისტურმა სწრაფვამ, შეძლებისდაგვარადაც – აგრეთვე, თავიანთი ხელისუფლების გავრცელებამ ამ საზღვრებს გარეთაც კი. კავშირის განმტკიცება მოითხოვდა სხვა და საერთო საზღვრებში, რის შესახებაც მოსკოვსა და ანკარაში მიიღეს გადაწყვეტილება, ისევ გაეყოთ კავკასია ურთიერთს შორის, ბოლო მოუღეს რა სამხრეთკავკასიური სახელმწიფოების (საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის) დამოუკიდებლობებს, რომლებიც დაადგნენ დემოკრატიული განვითარების გზას. [1] 

ანტანტის ქვეყნებმა პრაქტიკულად არაფერი გააკეთეს იმისათვის, რომ წინ აღსდგომოდნენ სამხრეთ კავკასიის ახალ გაყოფას. დიდი ბრიტანეთის დ. ლიოდ-ჯორჯის მთავრობა მიისწარფვოდა რა საბჭოებთან ეკონომიკური ურთიერთობების მოწესრიგებას, არ თვლიდა საჭიროდ წინ აღდგომოდა ამ გეგმებს. [2] აგრეთვე, ისეთი ქვეყნების მთავრობები, როგორებიც არიან საფრანგეთი, აშშ და იტალია – აღმოსავლეთ ხმელთაშუაზღვისპირეთში საბჭოეთ-თურქეთის ექსპანსიის შეზღუდვის ზოგიერთი სურვილის ქონის მიუხედავად – ვერ ხედავდნენ რეალურ შესაძლებლობებს სრულყოფილად შეეშალათ ხელი მისთვის, ასევე მათ ამისათვის არ გააჩნდათ, არც საკმარისი ძალები, არც საშუალებები და არც საზოგადოებრივი მხარდაჭერა. [3]    

ვ. ი. ლენინი

დავიდ ლოიდ-ჯორჯი

ქემალ ათათურქი

1919 წლის ზაფხულის ბოლოს ბრიტანულმა ჯარებმა სრულიად დატოვა სამხრეთ კავკასია (ბათუმის ოლქის გამოკლებით, სადაც ისინი მომავალი წლის შუახანებამდის დარჩნენ), [4] 1920 წლის 28 აპრილიდან კი საბჭოეთის ბლიცკრიგის შედეგად, რომელსაც აქტიურ დახმარებას ქემალისტური თურქეთი უწევდა, დაეცა აზერბაიჯანის დემოკრატიული რესპუბლიკა. [5] ამას მოჰყვა გამოუცხადებელი საბჭოეთ-სომხეთის ოთხთვიანი ომი, რომელიც დასრულდა 1920 წლის შეთანხმებით, რომლითაც სომხეთმა დაკარგა აზერბაიჯანთან თითქმის ყველა სადაო ტერიტორია. [6] იმავე თვეში ანტანტის ქვეყნებს შორის, რომელშიც შედიოდა სომხეთიც, და თურქეთის სულთნის მთავრობას შორის ხელი მოეწერა სევრის სამშვიდობო ხელშეკრულებას, რომლის მიხედვითაც სომხეთის მიერ ვირტუალურად იქნა თურქეთის აღმოსავლეთის ტერიტორიები, რომელიც შეადგენდა ისტორიული დასავლეთ სომხეთის ტერიტორიებს. ამ მოლაპარაკებას კი არ განუსაზღვრავს სომხეთის ზუსტი საზღვრები, მათ შორის საქართველოსთანაც და ახალი საზღვრების მოხაზვის უფლება მიენიჭა აშშ-ს პრეზიდენტს ვ. ვილსონს. 

1920 წლის სექტემბრის დასაწყისში დაიწყო თურქეთ-სომხეთის ომი, რომელმაც დაამარცხა სომხეთის არმია და სომხეთი დააყენა მორიგი ეროვნული კატასტროფის წინაშე. თურქები გამალებით უტევდნენ, მაშინ როდესაც ამერიკის პრეზიდენტი ვუდრო ვილსონი იჯდა რა თეთრი სახლის ოვალურ კაბინეტში და ხაზავდა მომაკვდავი სომხეთის სახელმწიფოს რუკებს, გადასცა მას ერზრუმი, ვანი და ტრაპიზონი, კარაბექირ ფაშას ჯარებმა დაიკავა პენიაკი და სარიკამიში, ცოტა მოგვიანებით კი ყარსი, ალექსანდროპოლი და ემზადებოდა ერევანსა და ყარაკლისზე თავდასხმისათვის. (8)

სხვათა შორის, ცეცხლის შეწყვეტის ორკვირიან პერიოდში, რომელიც მოჰყვა სომხების მიერ სარიყამიშის, ყაღიზმანის, ფენიაკისა და მერდენეს დაკარგვას, საქართველომ სცადა კონტროლის ქვეშ აეღო არდაგანის სადაო ოლქის კიდევ ერთი ნაწილი (ნახეთ რუკა 7), აგრეთვე სქემა 3. 1920 წლის 1 ოქტომბერს საქართველოს ჯარები შევიდნენ ჩირდილის (ჩრდილი) ტბის რაიონში, აგერთვე სოფელ ოკამში (გიოლე) მტკვრის „სომხურ მხარეს“. 

3-ე სქემა: საქართველოს ჯარების მიერ ჩილდირისა და ოკამის სადაო რაიონების დაკავება (აგვისტო 1920 წელი)

 

სქემის განმარტება:

  • რუხ-მწვანე ფერით აღნიშნულია თურქეთის ჯარები და მათი შეტევები სომხეთში 1920 წლის თურქეთ-სომხეთის ომის პირველ ფაზაში.
  • ლილისფერით აღნიშნულია სომხეთის ჯარები და მათი თავდაცვით შეტევითი მოქმედებანი.
  • მუქი ლურჯით აღნიშნულია ქართული ჯარების გადაადგილება (უბრძოლველად)
  • ყვითელი ფერით აღნიშნულია ტერიტორიები, რომლებიც იმყოფებოდნენ საქართველოს ფაქტიური კონტროლის ქვეშ, ნარინჯისფერით აღნიშნულია სომხეთის მიერ კონტროლირებადი ტერიტორიები, რუხ-მომწვანო ფერით თურქეთის ფაქტიური სამფლობელოები.
  • წვრილი წითელი ხაზებით აღნიშნულია თანამედროვე სახელმწიფო საზღვრები.

ამ დემარშმა გამოიწვია სომხეთის საგარეო საქმეთა სამინისტროს აღშფოთება,  იმ მიზეზით რომ, სადაო ტერიტორიების საქართველოს ჯარების მიერ დაპყრობა, თბილისში სომხეთ-საქართველოს თავდაცვითი კავშირის შექმნის, რომელიც მიმართული იქნებოდა საბჭოთა რუსეთისა და თურქეთის წინააღმდეგ, მოლაპარაკებების მსვლელობის დროს მოხდა. მოლაპარაკებები პრაქტიკულად უშედეგოდ დამთავრდა, ნაწილობრივ საქართველოში თურქეთის დიპლომატიური წარმომადგენლების დაჟინებული დაპირებებით, რომ ათათურქის ეროვნული მთავრობა არ ეწინააღმდეგება საქართველოს მიერ სომხეთთან სადაო ტერიტორიების დაკავებას. ამასთანავე, საქართველოს საგარეო მინისტრის კონსტანტინე სუმბათაშვილის სინფორმაციო სააგენტომ განაცხადა, რომ არდაგანის მხარის სადაობა ჰქმნის მასში ქართული ადმინისტრაციის არსებობას უფრო კანონიერად, ვიდრე სომხეთისას.

ქართული ჯარების სადემარკაციო ხაზზე გადასვლიდან რამოდენიმე დღეში, სომხეთის მთავრობამ ფრონტიდან მოხსნა მე-8 პოლკის ნაწილები და დასავლეთ სომხების ბატალიონი და გაგზავნა ოკამში. კონფრონტაციის აცილების მიზნით ქართულმა მხარემ ოკამიდან არდაგანისაკენ დაიხია. ჩილდირის რაიონი დარჩა საქართველოს შემადგენლობაში და 1920 წლის 13 ოქტომბერს დასახლება ზურზუნის თავზე საზეიმოდ აღიმართა ქართული დროშა [9]. ამავე დროს თურქეთის ფრონტზე შეწყდა სიჩუმე, და სომხეთმა დაკარგა ჩილდირის დაბრუნების შესაძლებლობა, რომელიც სხვათაშორის ოთხი თვის შემდეგ გადავიდა თურქეთის შემადგენლობაში, თურქეთ-საბჭოთა რუსეთის ალიანსის მიერ საქართველოს ლიკვიდაციისას.    

სომხეთ-თურქეთის ომის მეორე ფაზის დასარულს, ალექსანდროპოლის დაცემიდან ერთ კვირაში, სომხეთის მთავრობამ ქართულ ჯარებს ნება დართო დროებით დაეკავებინა ლორეს ნეიტრალური ზონა, რომელიც ბრიტანული ჯარების შემდეგ გადაიქცა სომხეთ-საქართველოს კონდომინიუმად, იმ მიზნით, რომ არ დაეშვა ამ ტერიტორიის თუქების მიერ დაპყრობა (ნახეთ სქემა 4). ერთია, რომ 16 ნოემბერს ქართულმა ნაწილებმა არა მარტო ლორეს ზონა დაიკავეს, არამედ წინაც წაიწიეს და გავიდნენ თბილისის გუბერნიის ძველ საზღვრებთან, რომელიც საქართველოში ითვლებოდა უდაოდ და ორ სამხრეთკავკასიურ სახელმწიფოს შორის სამართლიან საზღვრად. აიღო რა ამ სახით კონტროლის ქვეშ ბორჩალოს მაზრის მთელი ადრინდელი  სადაო ნაწილი, საქართველოს მხრიდან მოკლე დროში ჩატარდა პლებისციტი, რომლის საფუძველზეც ბორჩალოს მაზრის მთელი ლორეს ნაწილი (ე.ი. კონდომინიუმი, და ხაზი, რომელიც 1919 წლის ხელშეკრულებით სომხეთს გადაეცა) ანექსირებული იქნა საქართველოს მიერ. ამ ესსეეს ავტორებს არ გააჩნიათ სარწმუნო ინფორმაცია იმის შესახებ, რომ დაუთმო თუ არა სომხეთის დემოკრატიული რესპუბლიკის მთავრობამ ქართველებს ლორეს მთელი ნაწილის დაკავება ან მხოლოდ იმნაწილისა, რომელიც შედიოდა კონდომინიუმში (ნეიტრალური ზონა), აგრეთვე იმასთან მიმარტებაშიც თუ რამდენად კორექტულად ჩატარდა პლებისციტი. ამავე დროს, თვით სომხეთ-თურქეთის ომის მსვლელობა ნებას გვრთავს ვივარაუდოტ, რომ ლორეს ქრისტიანული მოსახლეობის უმრავლესსობამ ნამდვილად გამოხატა თავისი ნება საქართველოს სასარგებლოდ. საქართველოს შემადგენლობაში შესვლა სულ მცირე იძლეოდა ადგილობრივი სომხების, ბერზნებისა და რუსების სიცოცხლეზე ხელშეუხებლობას, ასევე ხელშეუხებლობას მათ საკუთრებაზე, იმავ დროულად ტურქების მიერ დაპყრობაში იგულისხმებოდა ორთავეს დაკარგვაში. ამ შემთხვევაში გადაწეულ იქნა სომხეთ-საქართველოს საზღვარი და მთელი წლის განმავლობაში მონახაზი არ შეცვლილა. [10]  

 

სქემა 4: საქართველოს ჯარების მიერ ლორეს ზონისა და თბილისის გუბერნიის ბორცალოს მაზრის სხვა სადაო ტერიტორიების დაკავება (1920 წლის ოქტომბერი)

 
სქემის განმარტება: ყველა ფერადი გამოსახულება ზუსტად ემთხვევა 3-ე სქემას (იხილეთ ზემოთ).

სხვათა შორის 1920 წლის დეკემბრის დასაწყისში სომხეთის ტერიტორიის ის ნაწილი, რომელიც არ დაუპყრიათ თურქებს, დაკავებულ იქნა წითელი არმიის მიერ და გასაბჭოვდა. სომხეთის დემოკრატიულმა რესპუბლიკამ შეწყვიტა არსებობა და გახდა მოსკოვისაგან ნომინალურად დამოუკიდებელი საბჭოთა რესპუბლიკა. ლორეს ნაწილზე საკითხი კვალავ წამოიჭრა 1921 წლის 3 იანვარს, როცა უკვე საბჭოთა სომხეთის მთავრობამ საბჭოთა რუსეთის მხარდაჭერით დაიწყო მოლაპარაკებები საქართველოს მთავრობასთან დასახელებული ტერიტორიის  სომხეთის საბჭოთა რესპუბლიკისათვის გადასაცემად.[11] ეს მოლაპარაკებები მიმდინარეობდა შესვენებებიტ ორი თვის განმავლობაში და საბოლოოდ ჩაიშალა საბჭოეთ-საქართველოს ომით, რომელიც დაიწყო 1921 წლის 11თებერვალს (ზუსტად 16 დღის შემდეგ, როდესას 1921 წლის 26 იანვარს პარიზის კონფერენციაზე საქართველო არიარეს  დე-იურედ). [12]

საქართველოს წინააღმდეგ ატეხილი ომი, რომელიც გააჩაღა საბჭოთა რუსეთმა საბჭოტა სომხეტთან და საბჭოთა აზერბაიჯანთან კავშირში (ფორმალურად დამოუკიდებელი, მაგრამ ფაქტიურად რუსეთის პროტექტორატები [13]) დაიწყო წითელი არმიის ნაწილების ბორჩალოს მაზრის ლორეს ნაწილში შეჭრით „სახალხო აჯანყების“ მხარდაჭერის საბაბით, რომელიც ინიცირებული იყო ბოლშევიკი აგენტების მიერ ამ მხარის რამოდენიმე სომხურ სოფელში. [14]

ოთხი კვირის მანძილზე საქართველოს ჯარებისა და სახალხო ლაშქრის  გააფრთებული წიააღმდეგობის გაფრტებული წინააღმდეგობის შემდეგ 1921 წლის 18 მარტს დაეცა სამხრეთ კავკასიის უკანასკნელი დამოუკიდებელი ქვეყანა, რომელიც გადაიქცა კიდევ ერთ საბჭოთა რესპუბლიკად. 

საქართველოს გასაბჭოებიდან რამდენიე ხნის მანძილზე სადაო ლორეს ნაწილი მის შემადგენლობაში რჩებოდა. მთელი რიგი მკვლევარების აზრით ამის ძირითად მიზეზს წარმოადგენდა საბჭოთა ხელისუფლების „ლეგიტიმურობის“ მითის შენარჩუნება, რამდენადაც საქართველოში პრო-საბჭოური „ამბოხი“ საქართველოს ტერიტორიაზე, რომელმაც გამოიწვია პირველი რასპუბლიკის დაცემა, სწორედ ამ მხარის ტერიტორიაზე მოხდა. [15] 

1922 წლის 30 დეკემბერს ყოფილი რუსეთის იმპერიის საზღვრებში მოქცეული საბჭოთა რესპუბლიკები გაერთიანებული იქნენ ერთ სხელმწიფოში – საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკების კავშირში (სსრკ). სამხერთ კავკასიის საბჭოთა რესპუბლიკები შევიდნენ განახლებული იმპერიის შემადგენლობაში, მანამდის კი გაერთიანდნენ ამიერკავკასიის ფედერაციაში (ასფსრ), რომლის ფარგლებშიაც, ბოლშევიკების კომპარტიის ცკ-ის მიწერილობის თანახმად, „საბოლოოდ“ უნდა გადაეჭრათ ზოგიერთი ტერიტორიული სადაო საკითხი. ამაზე დაყრდნობით 1921 წლის 6 ნოემბერს საბჭოთა საქართველოსა და საბჭოთა სომხეთს შორის დაიდო ხელშეკრულება, რომელმაც განსაზღვრა მათ შორის გამჯვნის ხაზი, რომელიც თითქმის დრს არსებული სასაზღვრო ხაზია. ამ ხელშეკრულების საფუძველზე საბჭოთა სომხეთის შემადგენლობაში კვალვ შევიდა ლორეს მხარის მტელი ტერიტორია, ყოფილი ნეიტრალური ზონისა და აგრეთვე ნეიტრალური ყაზის სამხრეთით მდებარე ტერიტორია, რომელიც სომხეთს 1919 წლის 17 იანვრის ხელშეკრულებით გადაეცა (ნახეთ რუკა 8).


 

1921 წლის ნოემბრის შეთანხმების შემდეგ საქართველო-სომხეთის საზღვრის მონახაზი პრაქტიკულად არ შეცვლილა თითქმოის აგერ 90 წლის განმავლობაში. შესაძლებელია აქ ერთი რამის ხსენებაც, თუმც მისი ვირტუალური რევიზიის მცდელობა, რომელსაც ადგილი ჰქონდა მეორე მსოფლიო ომის მსვლელობისას, ამასთანავე სსრკ-ს ფარგლებს გარეთ. 

სსრკ-ს წინააღმდეგ ომის (1941-45) დაწყებიდან მალევე,  ნაცისტური გერმანიის ხელმძღვანელობამ გადადგა ნაბიჯები, რომლებიც მიმართული იყო კავკასიაში პრო-ნაცისტური სატელიტ სახელმწიფოების შექმნისაკენ.[16] ამ მიზნით ბერლინში შეიქმნა „განმათავისუფლებელი კომიტეტები“, რომელიც შედგებოდა ქართველი, სომეხი და აზერბაიჯანელი პოლიტემიგრანტებისაგან, რომელთაც ელოდებოდათ საქართველოს, სომხეთისა და აზერბაიჯანის ემბრიონალური საემიგრაციო მთავრობების ფუნქციების შესრულება. 1942 წლის 15 აპრილა ამ კომიტეტებმა და მათს დაქვემდებარებულმა ეროვნულმა საჯარისო ფორმირებებმა ვერმახტის შემადგენლობაში მიიღო „მესამე რეიხის სრულუფლებიანი მოკავშირეების“ სტატუსი,[17] აგრეთვე ადოლფ ჰიტლერის პირადი დირექტივა ტერიტორიული საკითხების დაუყოვნებელი გადაჭრისათვის. საბოლოოდ სამივე კომიტეტი შეთანხმდა მომავალი სომხეთის გაფართოებაზე აზერბაიჯანთან მისი სადაო ტერიტორიებისა და ახალქალაქის მიმართულებით მის სასარგებლოდ საქართველოს საზღვრის მცირედი კორექტივების ხარჯზე. ამის სანაცვლოდ საქარტველოს დაკმაყოფილება იგეგმებოდა მისთვის ზაქათალის ოლქის დაბრუნებით, რომელიც იმ მომენტისათვის, და ახლაც, აზერბაიჯანის შემადგენლობაში შედიოდა და მას გადაეცემოდა აგრეთვე შავიზღვის სანაპირო სოჭიდან ტუაფსემდის. მკაცრად შემჭიდროებული აზერბაიჯანი გაფართოვდებოდა კავკასიის დიდი მთაგრეხილის ჩრდილოეთით დიდი მოცულობის ტერიტორიით დაღესტანში. [18]

ნაცისტური გერმანიისა და მისი მოკავშირეების დამარცხებამ მეორე მსოფლიოომში ხაზი გადაუსვა ზემოხსენებულ გეგმებსა და თითქმის სრულ დავიწყებას მისცა იგი. 

———————-

[1] Richard G. Hovannisian, “Caucasian Armenia between Imperial and Soviet Rule: the Interlude of National Independence” in Ronald Grigor Suny (Ed.) Transcaucasia, Nationalism and Social Change: Essays on the History of Armenia, Azerbaijan and Georgia (Ann Arbor, 1996), p.287
[2] Kazemzadeh, p.331
[3] Kazemzadeh, pp.97, 260-263, 271-272
[4] Кадишев, стр. 470
[5] Годовой отчет НКИД к VIII Съезду Советов / 1919—1920  (Москва., 1921)
[6] Kazemzadeh, p. 309
[7] Договор был подписан именно султанским правительством, на тот момент не контролировавшим даже Константинополь, в котором оно пребывало. Националисты же, имевшие свое правительство в Анкаре категорически отказались признавать его. (Авт.)
[8] Kazemzadeh, p. 265
[9] R. Hovannisian, The Republic of Armenia (Los Angeles, 1982), Vol. IV, рp. 222-226.
[10] Кадишев, стр. 368
[11] Ibid., p.307
[12] A. Andersen and G. Partskhaladze, “La guerre soviéto-géorgienne et la soviétisation de la Géorgie (février-mars 1921)”, Revue Historique des Armees, No. 254 – 1, 2009 (Paris, 2009), pp.68-70
    Kazemzadeh, p. 313
    Ronald Grigor Suny, The Maling of the Georgian Nation (Indianopolis, 1994), p.207
[13] В соответствии с принципом партийной дисциплины большевистские правительства советских республик Южного Кавказа ыли обязаны беспрекословно подчиняться директивам ВКП(б), поступавшим из Москвы при посредстве специального органа, называвшегося Кавбюро ЦК ВКП (б)  (Авт.)
[14] F. Kazemzadeh, pp. 318-319
[15] А.Цуциев, Атлас Этнополитической Истории Кавказа /1774-2004 (Москва, 2006), стр.60
[16] Э. Абрамян, Забытый легион (Ереван, 2005), стp. 33
[17] J. Hoffmann, Kaukasien 1942/43: Das deutsche Heer und die Orientvoelker der Sowietunion (Freiburg, 1991), s. 356
[18] Абрамян,, стp. 37

 

***

 
დასკვნა

 

ამჟამად სიტუაცია საქართველო-სომხეთის საზღვრის რაიონში შემდეგნაირად გამოიყურება. თვით საზღვრის ხაზი პრინციპში უცვლელად დარჩა 1921 წლის 6 ნოემბრის ხელშეკრულებიდან მოყოლებული. ყოფილი ორი მაზრის სადავო ტერიტორია პირობითად შეიძლება დაიყოს სამ ზონად.

(ა) ზონა „ა“ – ყოფილი ბორჩალოს მაზრის ყოფილი ლორეს ნაწილი ზემოთ აღწერილი მცირედი მატებით, დღესდღეობით სომხეთის შემადგენლობაში მყოფი (დღეს – სამი პროვინციის შემადგენლობაში: დიდი ნაწილი – ლორეში, აგრეთვე ნაწილობრივ შირაქსა და თავუშში). ეს ზონა არ წარმოადგენს საქართველოს პრეტენზიის საგანს, რამდენადაც თანამედროვე საქართველოს არ გააჩნია ტერიტორიული პრეტენზიები მეზობელ სახელმწიფოებთან და მათ შორის სომხეთთანაც, არც სახელმწიფოებრივ დონეზე და არც მასების შეგნებითაც. ზონა „ა“-ს ეთნიკური შემადგენლობა შეიცვალა 1918 წლის დეკემბრის ომის პერიოდთან შედარებით. სხვადასხვა ვითარებათა ძალით, რომლებიც ამ კვლევის ფარგლების გარეთ რჩება, ეს ტერიტორია ფაქტიურად გახდა მონოეთნიკური: თითქმის მისი მოსახლეობის ასი პროცენტი სომხები არიან. არსებობს მცირედი ნარჩენები ბერძნული და რუსული თემებისა. 

 
(ბ) ზონა „ბ“ – ბორჩალოს მაზრის ყოფილი ჩრდილოეთის ნაწილი, რომელიც საქართველოს შემადგენლობაშია (ქვემო ქართლის შვიდი რაიონიდან ოთხი: წალკის, დმანისის, ბოლნისის და მარნეულის) წალკის რაიონი, დღეისათვის ეთნიკური სომხებით დასახლებული და თითქმის ორი მესამედით ბერძნებით (ნახეთ 3-ე ცხრილი), იყო მაზრის ერთადერთი ნაწილი, რომელიც ოფიციალურად 1918 წელსაც კი არ იდავებოდა სომხეთის მიერ.

 

      ყოფილი ბორჩალოს მაზრის ჩრდილოეთი 1989 წლის მდგომარეობით
 თანამედროვე რაიონი    ძირითადი ეთნიკური ჯგუფი    % რაიონის მთელს მოსახლეობასთან
წალკის   ბერძნები   61
დმანისის   აზერბაიჯანელები   63.9
ბოლნისის   აზერბაიჯანელები   66
მარნეულის   აზერბაიჯანელები   76.3

 

ცხრილი 3: ყოფილი ბორჩალოს მაზრის ჩრდილოეთის დომინირებული ეთნიკური ჯგუფები მეოცე საუკუნის ბოლო მდგომარეობით (წყარო 1989 წლის სსრკ-ს მოსახლეობის საყოველთაო აღწერა).

 

რაც შეეხება დანარჩენ სამ რაიონს (მაზრის ის ნაწილი, რომელიც იდავებოდა სომხეთის მიერ, მაგრამ დარჩა საქართველოში 1919 წლის 17 იანვრის ხელშეკრულებით) არსებითად შეიცვალა, აგრეთვე მათი ეთნიკური შემადგენლობაც ბოლო 90 წლის მანძილზე და დღეს იქ აზერბაიჯანელები წარმოადგენენ გარდამავალ ეთნიკურ უმცირესობას (ცხრილი სამი). შესაძლოა დღეს ამიტომაც საკითხს ამ ზონის სომხეთის კუთვნილების შესახებ, არც არვინ აყანებს. 

(ბ)  ზონა „ბ“ –ყოფილი ახალქალაქის მაზრა (სამცხეჯავახეთის მიწის ექვსი რაიონიდან ორი: ახალქალაქისა და ნინოწმინდის რაიონები). როგორც  ცხრილი 4-დან ჩანს, XX საუკუნის დასაწყისთან შედარებით, მის ეთნიკურ შემადგენლობაში არსებითი ცვლილებები არ მომხდარა.    

 

                    ყოფ. ახალქალაქის მაზრა 1989 წლის მდგომარეობით
 თანამედროვე რაიონი  ძირითადი ეთნიკური ჯგუფი   % მთელს მოსახლეობასთან შედარებით
ახალქალაქი  სომხები  91.3
ნინოწმინდა  სომხები  89.6

 

ცხრილი 4: ყოფილი ახალქალაქის მაზრის დომინირებული ეთნიკური ჯგუფები XX საუკუნის დასასრულის მონაცემებით (წყარო: სსრკ-ში 1989 წლის საყოველთაო აღწერა) [1]

 

სომხეთის პრეტენზიები ოფიციალურ დონეზე ამ ზონაზე მოცემულ მომენტში არ არსებობს. მხოლოდღა, მასების თვითშეგნების დონეზე, ბოლო ათწლეულის მიმდინარეობისას, საქართველოსა და სომხეთის დამოუკიდებლობის აღდგენიდან სწორედ ზონა „ბ“ იყო სუბიექტი, რომლის ირგვლივაც რუსეთის განსაზღვრული მასობრივი საინფორმაციო საშუალებებით და ნაწოლობრივ სომხეთისაც, მიმდინარეობდა საზოგადოების შეგნების აქტიური დამუშავება, როგორც სომხეთში, ასევე სომხურ დიასპორებში, რომელიც მიმართული იყო კონფლიქტური სიტუაციის შექმნისა და მაქსიმალური დაძაბულობისაკენ. სწორედ 80-იანი წლების ბოლოს აღმოცენდა ისეთი იდეოლოგემა როგორიცაა „სომხური ჯავაკხი, რომელსაც უკანონოდ ფლობს საქართველო“ და მიმართული იყო საქართველოს სომხებით დასახლებული ოლქების „მეორე ყარაბახად“ გადაქცევისაკენ. დღეს პროპაგანდისტულ კამპანიას, რომელიც მიმართულია სომხეთ –საქართველოს საზღვრის ზონაში დესტაბილიზაციისაკენ, მოცული  აქვს მრავალრიცხოვანი ინტერნეტ-რესურსები, რომლებიც პრეტენზიას აცხადებენ მთელი სომეხი ხალხის ინტერესების წარმოჩენაზე. არ იქნება გადაჭარბებული თუ ვიტყვით, რომ უმეტესწილად სომხეთისა და საქართველოს ხელმძღვანელობის აწონილი და თავშეკავებული პოზიციების წყალობით, ამ  ხნის განმავლობაში, თავიდან იქნა აცილებული ჯავახეთის საკიხის კონფლიქტად გადაქცევა, პრობლემა არ დასულა მასიურ ძალმომრეობაზე, როგორც ეს მოხდა სამხრეთ კავკასიის სხვა რეგიონებში, და პროგრამაში არ იქნა დაშვებული სამხედრო ზეწოლა საქართველოზე რუსეთის ფედერაციის მხრიდან, რომელიც პრაქტიკულად ხორციელდება 1989 წლიდან მოყოლებული დღემდის. ჯავახეთში პოლიტიკური სიტუაციის გაუმჯობესების განსაკუთრებული დადებითი იმპულსი იყო იქედან 2006 წელს რუსეთის სამხედრო ბაზის გაყვანა, აგრეთვე მთელი რიგი ინფრასტრუქტურული და ეკონომიკური პროგრამების გატარება საქართველოს ცენტრალური მთავრობის მიერ. Aახლანდელი ჯავახეთის მთელი რიგი ეკონომიური და სოციალური პრობლემების, აგრეთვე 1918 წლიდან სომხეთ-საქართველოს ურთიერთობების გამოცდილების გათვალისწინებით, საქართველოს შესაძლებელია მიეცეს შემდეგი რეკომენდაციები მთელი რიგი კონფლიქტურსაშიშ ფაქტორების ნეიტრალიზაციისათვის მითითებულ ზონაში:

  • ზონა „ბ“ მოსახლეობის მაქსიმალური ინტეგრაციის ხელშეწყობა საერთო ქართულ ეკონომიკურ და სოციალურ პროცესებში
  • შეიქმნას აღნიშნულ ზონაში ადგილობრივი მმართველობის კადრები, რომლებიც განათლებას ქართულ უმაღლესსასწავლებლებში მიიღებენ
  • რეგიონის მოსახლეობისათვის ქართული ენის შესწავლის ხელშეწყობა სომხური თვითშეგნების შენარჩუნებით
  •  ხელი შეეწყოს ამ ზონაში ინვესტიციების საკეთილდღეო მდგომარეობის შექმნას (უკანასკნელი შეიძლება პროდუქტიული აღმოჩნდეს მხოლოდ სხვა რეკომენდაციების გათვალისწინებით, რომლებიც მოყვანილია, როგორც ზემოთ, ასევე ქვემოთ. წინააღმდეგ შემთხვევაში შესაძლებელია აღმოჩნდეს კონტრპროდუქტიული)
  •  განვითარდეს ადგილობრივი თვითმმართველობა, ამასთანავე თავიდან იქნას აცილებული ტერიტორიულ-კვაზისახელმწიფოებრივი ავტონომიის წარმოქმნა აფხაზეთისა და ოსური ავტონომიის მაგალითზე, რომელთა განვითარებამ მიგვიყვანა ომებამდის და ეთნიკურ წმენდამდის 
  •  განსაკუთრებული ყურადღება მიექცეს ზონის სასწავლო დაწესებულებებში ისტორიის ობიექტურ სწავლებას, მათ შორის სომხურ ენაზეც, რომელიც წინ აღუდგება ისტორიული მითების შექმნას, რომელიც საზოგადოების შეგნებაში ჩანერგილია დესტრუქციული ძალების მიერ
  •  ზონა „ბ“-ს მოსახლეობაში ჩატარდეს განმარტებითი პოლიტიკა, რომელიც შეძლებს მოსახლეობის მასებში გაცნობიერებას, რომ სახელმწიფო საზღვრები სრულიად არ არის აუცილებელი ეყრდნობოდეს ეთნიკურს, აგრეთვე ისიც რომ ამა თუ იმ ტერიტორიის გადასვლას მეზობელი სახელმწიფოს იურისდიქციაში შესაძლებელია ჰქონდეს უარყოფითი შედეგები, რომლებიც არსებითად გადააჭარბებს ტერიტორიულ მონაპოვარს, მოიყვანონ მაგალითები იმის შესახებ, რომ თუ როგორ შეიძლება ამგვარი ცვლილებები გადაიქცეს ადგილობრივი მოსახლეობისათვის დიდ უბედურებად    
  •  შესწავლილ და დანერგილ იქნას მსოფლიოს სხვა რეგიონების გამოცდილება ანალოგიურ პრობლემებში

სუბიექტური და ობიექტური წინააღმდეგობების თანმიმდევრულმა დალაგებამ, რომელიც შეიქმნა სომხეთ-საქართველოს საზღვრის ზონაში, შესაძლებელია ხელი შეუწყოს რეგიონალურ სტაბილიზაციას და გამოდგეს დადებით მაგალითად რეგიონში სხვა კონფლიქტების წარმატებით გადაჭრისათვის, რომელიც ამჟამად განვითარების უფრო საშიშ სტადიაში იმყოფება.

————— 

[1] Stephen F. Jones, “Georgia: the trauma of statehood” in Jan Bremmer and Ray Taras (eds.), New States New politics: Building the Post-Soviet Nations (Cambridge, 1997), p. 506

 

***

 

ბიბლიოგრაფია

 

 А. Andersen and G. Partskhaladze, “La guerre soviéto-géorgienne et la soviétisation de la Géorgie (février-mars 1921)”, Revue Historique des Armees, No. 254 – 1, 2009 (Paris, 2009)

 Michael P. Croissant, The Armenia-Azerbaijani Conflitc: Causes and Implications (London, 1998)
 
J.G. Harbord, “American Military Mission to Armenia”, International Conciliation, No. 151, June 1920
    (New York, 1920)
 
J. Hoffmann, Kaukasien 1942/43: Das deutsche Heer und die Orientvoelker der Sowietunion (Freiburg, 1991)
 
R. Hovannisian, Armenia on the Road toIndependence (Berkley and Los Angeles, 1969)
 
R. Hovannisian, The Republic of Armenia (Los Angeles, 1982), Vol. I-IV
 
Stephen F. Jones, “Georgia: the trauma of statehood” in Jan Bremmer and Ray Taras (eds.), New States New politics: Building the Post-Soviet Nations (Cambridge, 1998)
 
F. Kazemzadeh, The Struggle for Transcaucasia (Oxford, 1951)
 
David Marshall Lang, A Modern History of Georgia (New York, 1962)
 
Giorgi Mazniashvili, Mogonebani  1917-1925  (Batumi 1990)
 
Ronald Grigor Suny, The Mаing of the Georgian Nation (Indianopolis, 1994)
 
M. Varandian, Le conflit armeno-georgien et la guerre du Caucase (Paris, 1919)
 
 Э. Абрамян, Забытый легион (Ереван, 2005)
 
Иван Воронов, «Кавказская миссия Деникина», Красноярский рабочий, 16 августа 2008
 
И.М.Гаджиев, А.А. Гулиев, Нахчыван в прошлом и сегодня. (Анкара, 1998)
 
Ахмед Эндер Гойдемир, Юго-Западное Кавказское правительство, (Анкара, 1989)
 
А.И. Деникин, Очерки русской смуты, Т. IV (Берлин, 1924)
 
П. Ингоркова П.,О границах территории Грузии (Константинополь, 1918)
 
А. Ментешашвили, Исторические предпосылки современного сепаратизма в Грузии (Тбилиси, 1998)
 
А.Б Кадишев, Интервенция и гражданская война в Закавказье (Москва, 1960)
 
Г. Квинитадзе, Мои воспоминания в годы независимости 1917-1921 (Париж, 1985)
 
Х. Политидис, И. Зая, И. Артемов, «Рыцарь Византизма», Русский альманах, 3-й выпуск (Москва., 1999)
 
У. Томсон, Обращение командующего британскими войсками в Закавказьи генерала Томсона председателю правительства Грузии ипредставителю Армении в Тифлисе (Tифлис, 14.04.1919), ЦИАГ, ф.200, оп.1,  д.191, л.34 и об.
 
А.Чачхиани, Борьба за территориальную целостность Грузии в 1918-1919 годах (Армяно-Грузинская война). Диссертация на соискание научной степени канд. исторических наук (Тбилиси, 2006)
 
А. Цуциев, Атлас Этнополитической Истории Кавказа /1774-2004 (Москва, 2006)
 
 Из истории армяно-грузинских взаимоотноошений. 1918 гOд: пограничный конфликт; переговоры; война; соглашение.  (Тифлис, 1919)
 
Нагорный Карабах в 1918—1923 гг.: сборник документов и материалов (Ереван, 1992)
 
ЦГАА (02.09.1918), ф. И-39, оп.1, д.6, л.7
 
 
 
 
 
                        

 

     

10 Responses to “• 1918 წლის სომხეთ-საქართველოს ომი -IV”

  1. Джавахкская диаспора России said

    ЗОРИЙ ЗОРЬЯН – “ДЕЯТЕЛЬНЫЙ И ХРАБРЫЙ ЗАШИТНИК ГОРОДА”

    Артюш Саносян
    “Урбат” № 15, 27 июля 1990 г.

    В газете “Шаржум” от 26 ноября 1917 г., издававшейся в Ахалцихе, читаем: “24—го числа сего месяца получено сообщение, что на место прибывает новоизбранный городской глава, дашнак Зорий Зорьян…” В сообщении далее описывается, как весь город, в сопровождении духового оркестра городской школы, со знаменами ремесленных союзов и АРФ Дашнакцутюн вышел к окраине встречать прибываю щего из Тифлиса Зория Зорьяна.

    Ахалцихцы вышли встречать молодого человека, которому только исполнился 31 год, не подозревая, каким городским главой и организатором станет этот человек, как много он сделает для христианского населения города и всего уезда (армян, грузин, русских), для евреев и главное — для армян в эту тяжелую пору…

    Как сообщает Ерванд Симонян (в воспоминаниях “Лица и случаи”) Зорий Навасардович Зорьян родился в 1886 г. в Тифлисе. Отец был родом из Цхны, зок (армянская этнографическая группа в гаваре Гохтн), мать, Ефимия, родилась в Тифлисе и была одной из образованных и умных женщин города. Зорий окончил гимназию в Тифлисе, поступил в политехникум. Однако после смерти отца для семьи наступили тяжелые времена, и он не смог закончить учебу.

    В годы сталинского террора 3. Зорьяна сослали в ссылку, откуда он вернулся 3 года спустя без единого зуба во рту. Он удивленно спрашивал жену, тоже вернувшуюся из ссылки, как она вынесла эти мучения… В 1943 Зорий погиб в Тбилиси в автокатастрофе.

    …Зорий Зорьян всего месяц как исполнял ответственную должность городского главы Ахалциха, когда в уезде резко обострились межнациональные отношения. Местные турки, составлявшие более 60 % населения, подстрекаемые и поддерживаемые Турцией и при содействии Тифлисского национального совета турок (азербайджанцев) Закавказья, 27 декабря 1917 г. собрали под ружье 15.000 человек и осадили Ахалцих, требуя освободить город, сдать его им, поскольку там будет центр их будущего (самоуправляемого) кантона.
    Главарь месхетинских турок Омар-эфенди на переговорах с руководством города заявил, что к армянам у них претензий нет, у них счеты с грузинами… Зорий Зорьян, делавший первые шаги как руководитель города и как дипломат, совершенно правильно отказал туркам в их требовании сдать город. Под его руководством сразу же была организована гвардия городской самообороны, которая под началом опытных командиров была послана занимать боевые позиции на Подступах к городу.

    Между тем, чтобы еще более усилить напряженность в отношениях и не допустить их мирного разрешения, была организована провокация: на дорогу в Ахалкалак подбросили тела двух убитых турок, обвинив в их смерти армян (знакомый сценарий).
    Несмотря на крайнюю взрывоопасность ситуации, 3.Зорьян смог так умно и гибко организовать переговорный процесс с турками, что по его требованию в Ахалцих прибыли представители Кавказского комиссариата.
    За короткий период переговоров и подготовки города к самообороне авторитет З.Зорьяна возрос настолько, что 27 января на заседании новоизбранного Национального совета его единогласно избрали председателем национального совета Ахалцихского уезда.
    Разумные и конструктивные предложения 3. Зорьяна на заседаниях Межнационального совета г. Ахалциха в январе месяце немало способствовали примирению противоборствующих сторон и установлению мира в уезде, так как он считал, что из этих мелких стычек (тогда еще они были мелкими) может легко разгореться пожар во всем Закавказье (и не ошибался)… Отлично понимая с кем имеет дело, зная о вероломстве турок, он “не выпускал из рук палки”, готовя город и население к возможной войне.
    При его непосредственном участии и его стараниями 28 января был создан армянский батальон.

    Для нормализации ситуации в Ахалцихском уезде (в Месхети) 3. Зорьян прибегал ко всем новым способам; так, 22 февраля по его непосредственной инициативе в Ахалцихе было проведено заседание межнационального совета, где он представил тяжелую ситуацию в крае: безвластие, разбой со стороны турок и пр., и достиг того, что совет решил поставить этот вопрос перед съездом турок в Абастумане 26 февраля.

    Когда 6 марта устроившие засаду в Ацкуре турецкие бандиты внезапно напали на военный обоз и убили 9 и ранили 7 армянских солдат, городское правление под руководством Зорьяна приняло совершенно правильное решение о взятии под охрану 200 турок — крестьян и служащих, бывших в городе, чтобы уберечь их от самосуда.
    Была усилена охрана и турецкой мечети, которая по предложению 3. Зорьяна охранялась еще с 29 декабря 1917г. для предотвращения возможных актов мести христиан или провокации самих турок.

    Дальнейшие события показали, что городское правление Ахалци-ха и Армянский национальный совет во главе с 3. Зорьяном действовали правильно, умно, вели дальновидную политику.

    Ацкурские турки были сильно обеспокоены судьбой своих соплеменников в Ахалцихе. Они постоянно звонили 3. Зорьяну, обещали и предлагали обменять армян и грузин Абастумана и Ацкура на ахалцихе к их турок. Городское правление и Армянский национальный совет беспрепятственно и в целости—сохранности вывели турок из города, но те, по своему обыкновению, нарушили договор и не освободили армян и грузин. Это вероломное поведение турок подтверждает и представитель партии “Мусават” Али Асар Наджафов (“Шаржум”, 1918г., № 20).

    Армяне вынуждены были арестовать несколько десятков турок, которых 30 марта Зорьян обменял на армян и грузин Абастумана и Ацкура.

    3. Зорьяну удалось преодолеть еще одно препятствие: по приказу Сейма от 7 марта национальные воинские формирования выводились из подчинения Национальных советов, а это сильно осложняло организацию обороны. Приложив все свои усилия, 3. Зорьяну удалось мастерски избежать выполнения этого приказа, не испортив при этом отношений с представителем местных воинских властей генералом Макае-вым (Макашвили).

    “Городское правление Ахалциха сообщает к сведению товарищей и граждан Ахалциха, что злоумышленники распространяют слухи, порочащие честь и достоинство евреев — граждан Ахалциха… Просим не верить этим слухам и соблюдать столь важные для города спокойствие и порядок”.

    Это заявление за подписями 3. Зорьяна и других членов городского правления спубликовано в газете “Шаржум”, № 13 от 1918 г.

    Что это были за слухи?

    Памятник ахалцихским ополченцам, павшим в Ацкуре и Цукруте.

    “Евреи заготавливают в большом количестве бинты для турок, евреи собираются поджечь городской мост, евреи шпионят в пользу турок” и т.п.

    К чести армянского населения города надо сказать, что, благодаря действиям городского правления под руководством 3. Зорьяна, эти слухи воспринимались именно как провокации с целью рассорить армян и евреев города.

    Несмотря на трудности и опасность, 3. Зорьян один или в сопровождении членов правления днями и ночами обходил позиции сил самообороны, бывал в приграничных с турецкими селах, сам знакомился с ситуацией и решал нужды населения и солдат. У него не было корыстного интереса. Жил он хуже, чем средний гражданин, никогда не запускал руку в карман самообороны и не позволял этого другим. Поэтому люди верили ему; он олицетворял для них движение самообороны, и люди шли за ним не раздумывая и не сомневаясь.

    Армяне (и не только они) буквально боготворили его и все удачные действия самообороны приписывали ему.

    Вот еще одно сообщение в газете “Шаржум” (1918г., № 23):

    “Дорогой товарищ редактор “Шаржума”. Я хочу подарить деятельному и храброму защитнику, городскому главе 3. Зорьяну 100 рублей с тем, чтобы он употребил их на пользу неимущим семьям воинов, павших в Ацкуре.
    Ахалцихец.”

    Даритель не назвал своего имени; для него это было неважно. Важным было общее дело. Так поступали многие, следуя патриотическому примеру 3. Зорьяна.

    Эти чувства доверия, чести, справедливости, искренности сплотили не только ахалцихских армян, но и грузин, евреев, русских, ставших единым кулаком. Именно благодаря этому они и победили.

    И сегодня в Месхетии и в Джавахке 3. Зорьяна вспоминают с чувством глубокого уважения, говорят о нем так, словно тот жив и стоит рядом с ними.
    Человек стал легендой. Память о нем передается от поколения к поколению.
    Благодарные потомки ахалцихских храбрецов, по—моему, воздадут должное памяти этого человека (спасшего, как пишет Ерваид Си-монян, население города и уезда от резни дважды — в 1918 и 1921 гг.), если поставят ему памятник в городе и назовут его именем школы и улицы… А правильнее всего было бы вернуть его имя улице, названной благодарными горожанами в его честь еще в 1918 г.

    Like

  2. Джавахкская диаспора России said

    ВОПРОС СТАТУСА АХАЛКАЛАКСКОГО УЕЗДА В 1917-1918 гг.

    Артюш Саносян
    “Урбат” N9 6, 8 февраля 1991 г.

    Еще до начала первой мировой войны в Закавказье предполага­лось создание земств (уездного самоуправления) по образцу многих других губерний России. Перед введением института земства появилась необходимость уточнения на месте и, при необходимости, изменения административных границ, исходя из исторических, экономических, географических и этнических принципов. С этой целью уже во время войны в крае начались переговоры между партиями, представляющи­ми основные народы. Грузинские меньшевики дали свое согласие на отделение Ахалкалакского уезда от Тифлисской губернии и включение его в новообразовываемую Александропольскую губернию (см. “Оризон”, 1918г, № 10). По решению Кавказского комиссариата был сос­тавлен проект административного разграничения Закавказья, утверж­денный правительством Керенского. По этому проекту, в будущую Александропольскую губернию входили следующие уезды:

    1. Александропольский, 2. Кохбский, З.Карсский, 4. Кагызванский, 5. Лорийский, 6. Ахалкалакский.

    Значительным изменениям подвергалась и территория самого Ахалкалакского уезда. В него должны были войти:

    1. Ахалкалакский уезд в границах 1917г. с 76 % армянским населе­нием (кроме них, здесь жили также грузины, русские [духоборы], турки, курды и пр).

    2. Сельские общества Нардевана, Авранло и Ашкала Борчалинского уезда, села которые в основном были армянскими (эти 15 армя­нских сел, непосредственно примыкающие с севера к Ахалкалакскому и Ниноцминдскому (Богдановскому) районам, входят те­перь в Цалкский район.

    3. Армянские села Кизилкилиса (Кармир ванк) и Молит Бакурьянского сельского общества Горийского уезда на побережье высоко­горного озера Табацкур, входящие сейчас в состав Боржомского района, хотя и не имеющие с ним никакой связи.

    Из 125.000 жителей уезда армяне составляли 74% населения (92,5 тысяч человек), при 8,75 тысячах мусульман (7 %) и 23,75 ты­сячах других национальностей.

    Однако Закавказский комиссариат, в котором задавали тон грузи­нские меньшевики, не реализовал своего решения о введении земства и передаче уезда Александропольской губернии.

    По сообщениям, полученным 26 и 27 декабря из Ахалкалака и напечатанным в бакинской газете “Арев” (1918г. № 4) армяне, сос­тавляющие подавляющее большинство населения уезда, а также коммитет армянской народной партии и эсеров решительно требовали от комиссариата ввести в уезде земство и окончательно решить воп­рос о его присоединении к Александрополю. С тем же требованием выступили союз 24 кооперативов Ахалкалака и совет депутатов ар­мянских сел.

    Из телеграммы председателя Ахалкалакского уездкома, опубли­кованной в газете “Мшак” 24 января 1918 г. (№ 16) видно, что уездный исполком Ахалкалака на своем заседании 21 января принял решение об административном присоединении уезда к Алексаидро-нольскому уезду, который впоследствии реорганизовывался в губер­нию с введением там земства одновременно с остальной территорией Закавказья.

    Решение это, конечно же, осталось на бумаге и не имело реаль­ных последствий. Административно-территориальные изменения про­ведены не были.

    АРФ Дашнакцутюн на первом съезде Ширакской губернии 16-18 февраля 1918г., проведенном в Александрополе, имея в ви­ду что Кавказский комиссариат не выполнил своего обещания по изменению внутренних границ закавказских губерний, решил пе­реименовать Александропольский уезд в Ширакскую область сог­ласно проекту изменения границ и сообщить об этом всем к све­дению.

    Понятна была и цель этого решения. Следующим шагом должно было стать присоединение Ахалкалакского уезда к Александрополю. Как уже было сказано, уже 21 января Ахалкалакский уездный испол­ком принял соответствующее решение.

    Однако эти шаги навстречу друг другу прошли безрезультатно, и столь желанное всеми воссоединение не состоялось.

    Грузинские меньшевики, ранее давшие свое согласие, затем по по­нятным причинам сделали все, чтобы это жизненно важное для армян решение не было реализовано.

    Нет сомнения, что именно поэтому грузинские меньшевики и за­кавказское правительство вообще не только ничем не помогли самообо­роне Ахалкалака, но, напротив, не пустив армянских беженцев в глубь Грузии, оставили их умирать в лесах Бакурьяна и в Цалке от голода и болезней…

    Like

  3. Джавахкская диаспора России said

    Правление Ахалкалакского Армянского землячества.Дипломатическому Представителю Арм. Респ. в Грузии 8 августа 1918 г., Тифлис, N 6

    Правление Ахалкалакского Армянского землячества и представители приютившихся в Бакурианах беженцев из Ахалкалакского уезда считают своей обязанностью доложить Вам о следующем:

    1. Положение беженцев

    После занятия Ахалкалакского уезда турками, т. е. после 1 июня текущего года, лишь незначительная часть населения этого уезда осталась там, остались духоборы, и около 3 тыс. армян-католиков. Случайно остались и приблизительно 2000 армян григорианского исповедания, жители сел Тагча и Хорения, но и те почти без исключения все были вырезаны турками. Лишь около 1500 чел., состоявшие преимущественно из старух, стариков и детей, ограбленные, подвергнутые всевозможным насилиям, теми же турками были выгнаны из Ахалкалакского уезда в Бакуриани. Из 100 тыс. жителей этого уезда свыше 80 000 чел. из боязни быть поголовно вырезанными турками, до прихода последующих, бросив на произвол турок свое миллиардное имущество, состоявшее из много сотен тысяч пудов готового хлеба, урожая, могущего дать около 10 млн. пудов хлеба и т. д. — ушли из Ахалкалакского уезда и приютились в Бакурианах и в Цалкинском участке Борчалинского уезда, некоторые же, сравнительно незначительная часть, успела перебраться в Тифлис и даже перекинуться на Северный Кавказ. В Бакурианах в данное время находится приблизительно 40 тыс. беженцев ахалкалакцев, столько же живет в Цалках. Положение и тех и других почти одинаковое, и представляет оно следующую картину: Беженцы без хлеба и без денег. Они выбрались из Ахалкалакского уезда только со скотом, часть которого была уведена турками, напавшими на беженцев и на территории Грузинской Республики, другая часть погибла за отсутствием корма, третья часть за бесценок распродана. У беженцев, таким образом, остается небольшое количество, главным образом, рабочего скота. Если положение беженцев не улучшится в ближайшие дни, то и эта часть скота будет продана для того, чтобы на вырученные деньги можно было купить хлеба и на некоторое время спасти себя от гибели. Положение беженцев делается катастрофическим в особенности от того, что Грузинское Правительство не разрешает им выходить из Бакуриани и покупать хлеба в других местах. Последствия голодного существования и жизни под открытым небом налицо: смертность увеличивается с каждым днем и в ближайшем будущем до таких размеров дойдет, что от населения Ахалкалакского уезда (никого) и не останется. Показательно то, что наиболее нуждавшаяся часть беженцев, каковой является около 3 тыс. ардаганцев, шевшедцев, нашедших приют у ахалкалакцев в лучшие дни их жизни, ныне почти все погибли от голода. Такая же участь ждет и ахалкалакцев. Турки не только не разрешают беженцам вернуться на свои места, но, по-видимому, они решили Ахалкалакский уезд населить магометанами из других мест. Доподлинно нам известно, что турецкое правительство делает в этом направлении серьезные шаги и уже магометанами заняты в этом уезде такие важные армянские селения, какими являются Карцах, Сульда, Гумурдо.

    2. Нужды беженцев

    Спасение беженцев Ахалкалакского уезда заключается в их возвращении на родину. Беженцы все потеряли, у них остается некоторая надежда на то, что будет спасен хоть их урожай. Если не удастся беженцам снять этот урожай, они очутятся в положении, при котором даже в случае возвращения на свои места, они погибнут голодной смертью. В силу всего этого, спасение урожая этого года — есть спасение беженцев. Наоборот, лишение этого урожая есть гибель населения. Время уборки хлеба уже наступило, вследствие чего, если через несколько дней беженцы не вернутся в Ахалкалаки, они окончательно лишатся этого урожая. На основании этих соображений настоятельно просим сделать даже невероятное для спасения населения от угрожаемой ему гибели, для чего необходимо открыть ему возможность вернуться на родину на этих же днях, с таким расчетом, чтобы не лишиться урожая. Если по тем или по другим причинам окажется невозможным для беженцев снять весь свой урожай, они, беженцы, готовы и на то, чтобы, уступая часть этого урожая туркам, тем самым получить право хоть на спасение другой части урожая.

    При возвращении на родину для обеспечения жизни, чести и имущества населения беженцы просят дать им следующие гарантии:

    1) Уверенность в том, что турки хорошо обращаются с армянами других завоеванных уездов, например, Александропольского, Сурмалинского и т. д.

    2) В целях внушения доверия к себе, турецкое правительство должно положить конец системе закрытых дверей, иначе, оно должно дать возможность свободного сношения между армянами завоеванных Турцией областей и армянами других местностей Закавказья.

    3) Как во всех других населенных армянами местностях Турции, так и в Ахалкалакском уезде правительство Армянской Республики должно иметь своих дипломатических представителей. Было бы очень желательно, если бы такие представители были и от Германии, Австро-Венгрии, Болгарии, Грузии и Азербайджана.

    4) Турецкое правительство отвечает за целость оставленного в Ахалкалакском уезде армянами имущества.

    5) Для полнейшей и окончательной ликвидации существующих между армянами и мусульманами этого уезда недоразумений и в целях установления крепких дружеских отношений между ними, необходимо эти народы, как таковые, между собой примирить.

    6) При возвращении на родину беженцы восстанавливаются во всех своих правах, как гражданских, так и имущественных, в частности земельных. Турецкое правительство не должно заселять уезд пришлым элементом. Уезд должен принадлежать лишь своим старым, коренным жителям.

    7) Все население, все беженцы должны иметь право сразу вместе вернуться на родину, нельзя откладывать возвращение жителей того или другого селения.

    8) Уездная милиция должна состоять из магометан и христиан на пропорциональных началах.

    9) Вместе с разоружением армян необходимо разоружить и турок.

    10) Чтобы приободрить население, и вообще не оставлять его без руководителей, в уезд должны вернуться интеллигентные работники – учителя, священники и т. д.

    11) Жителей уезда нельзя посылать на казенные работы вне уезда и
    12) Возвращение должно состояться с таким расчетом, чтобы можно было снять урожай этого года.

    В случае, если невозможно вернуться на родину, просим подыскать другие пути, для спасения беженцев от гибели. В частности, просим хлопотать перед Грузинским Правительством о снятии запрещения передвижения беженцев и покупки хлеба в пределах Грузии.

    Председатель Правления Ахалкалакского Армянского землячества.
    Вет. врач В.Оганджанян
    Секретарь землячества П.Абелян

    Представитель армянских беженцев в Бакурианах:
    свящ. Арсен Блрцян, уч. Хач. Тер-Гукасян

    Источник: ЦГИА РА. ф. 200, о. 1, д. 17, л. 34-35

    Like

  4. Джавахкская диаспора России said

    Дипломатическому и военному представителю турецкого правительства в Грузии
    Оригинал на французском.

    Ахалкалакское армянское землячество обращается к Вам со следующей просьбой:

    а) разрешить беженцам вернуться на родину…
    б) если по каким-либо причинам возвращение беженцев к своим очагам невозможно, мы просим разрешить беженцам разместиться в тех районах Грузии, где им будет возможно.

    Грузинское правительство объявило всю Тифлисскую губернию, естественно, и Ахалкалакский уезд неотделимой частью Грузии. Исходя из этого, жители Ахалкалак также являются подданными Республики Грузии. Учитывая, что все жители нашей республики имеют исключительное право свободного передвижения по территории государства, правление просит Правительство Грузии объявить недействительными все запреты на переход приграничных мест Бакурьяна и Цалки. Уже давно грузинское правительство предлагает беженцам переселиться на Северный Кавказ. В последние дни грузинское правительство предложило Национальному совету грузинских армян переселить 2/3 жителей Ахалкалака в Армению, что, по нашим сведениям, будет весьма затруднительно. Что касается Армении, у нее нет средств для организации такого переселения. Тем более, что это может привести к самым трагическим последствиям. Ахалкалакские беженцы считают, что на данный момент наилучшим способом их выживания является размещение в оставленных армянских и магометанских селах Борчалинского уезда Грузии… Несколько недель назад грузинское правительство разрешило ахалкалакским грузинам покинуть Бакурьян и Цалку и перебраться в лучшие местности республики. Мы просим, чтобы то же было позволено и нам, что бок-о-бок с грузинами боролись за освобождение Ахалкалакского уезда… Беженцы надеятся и верят, что Вы, преисполнены гуманизма, остановите руку смерти, уже 5 недель безнаказанно забирающей десятки тысяч жизней… С той же просьбой правление обращается к грузинскому правительству, армянскому правительству, дипломатическому представителю Армении в Грузии, Национальному совету грузинских армян и Американскому благотворительному комитету.

    Представитель, подпись

    Источник: Архив Института Истории НАН РА, фонд N1 им. Лео, о.1, д.264, л. 1-2

    Like

  5. Джавахкская диаспора России said

    Доклад В. Пояджяна Армянской миссии в Тпхисе

    Доклад из Ахалкалакского гавара
    1921, 24 июля

    В Ахалкалаках происходят серьезные события. Грузинское правительство проводит самую крайнюю шовинистическую политику. События, происходящие сейчас, заставляют забыть политику меньшевиков. Центр посылает в край должностных лиц с самым сомнительным прошлым, как личный секретарь и переводчик Лежена С. Никорадзе, который при меньшевиках занимал важный пост в Особом отряде и этот известный герой с особыми полномочиями от центра посылается в Ахалкалак начальником милиции; его удалил местный ревком после справедливых протестов народа. Однако центр вернул его обратно с еще большими правами и специальными телохранителями.
    Народ опять стал протестовать, в ответ из центра прибыла Чрезвычайная комиссия (печально известная ЧК), которая без какого-либо расследования, на основе жалоб каких-то темных личностей (организовал это Надирадзе), арестовала известного в крае общественного деятеля, армянина-коммуниста и члена Ревкома Мноянца и отправила в Тпхис, в Чрезвычайку. Никто не слушает ни просьб, ни протестов. Наоборот, из тысяч протестующих крестьян 5-10 человек были отосланы в Тпхис, в Чрезвычайку… Происходит очистка края от влиятельных коммунистов-армян.
    В крае полное своевластие. Армяне не допускаются к занятию определенных должностей…С особой любовью относятся ко всем местным туркам… (особенно) известное разбойничье турецкое село (вероятно, Окам) жители которого в не далее как в этом же году вместе с кемалистами организовали грабеж и резню соседних армянских сел Карзаха, Сульды, Вачьяна и Гумбурды. И это село стало Иерусалимом для высокопоставленных чиновников из Тифлиса…

    Армянское население края (только армянское) подвергнуто блокаде грузинскими властями, ни один армянин не имеет права выехать за границы края, потому что на границе сидят чиновники с Декретом о беженцах в руках, не разрешают армянам передвигаться, потому что всех армян считают беженцами, и не виноваты в этом, потому что Ной Жордания накануне своего отчета на торжественном заседании парламента в своей речи весь армянский народ обозвал этим словом. Нет никаких исключений, кроме взяток, конечно. Нет смысла уже и говорить о тушинцах: они стали настоящей напастью для жителей, оставленной нам в наследство от меньшевиков… Одним словом, фактов тысячи, но есть ли смысл писать о них?.. И чтобы ликвидировать блокаду Джавахка, чтобы остановить экзекуцию тушинцев, наезды чрезвычайных комиссаров, прекратить всякое хулиганское своевольничанье и освященный грабеж, есть только одно средство, мечта и стремление армянского населения, составляющего 75% всего края, это – воссоединить Ахалкалакский край с родной ему Советской республикой [Армении].

    Пер. с армянского

    Источник: ЦИАНИ РА, В.Пояджян, ф.114, о.2,д.24, л.75-76 и
    ЦИА ДОПО, ф.1, о.1, д.122, л.129-130;
    на варианте, хранящемся в ЦИА ДОПО подписано: В Наркоминдел и передать тпв.А. Мравяну

    Like

  6. Джавахкская диаспора России said

    Письмо жителей Ахалкалакского района дипломатической миссии Республики Армении в Грузии

    Уважаемому Представителю дипломатической миссии Республики Армении в Грузии
    Тифлис, 23.4.1921 г.

    Уважаемый Представитель Мы. жители разрушенных и разграбленных сел Ахалкалакского гавара Джавахка, заявляем Армянской миссии
    1. О той резне и грабеже, которые в начале марта совершили в основном турецкие аскеры и главным образом наши соседи – турки.
    2. О наших детях, оставшихся сиротами.
    3. О необходимости оказания нам срочной помощи.
    4. О необходимости беспристрастного расследования сторонними людьми тех убийств и грабежей, что совершены недавно.
    5. О воссоединении нашего края – Джавахка с Республикой Армении (подчеркнуто нами.)
    6. В противном случае просим переселить нас в глубь России.
    5. Мы просим, чтобы наш край, из 80 000 жителей которого больше 60 000 армяне, а остальные 20 000 – турки и духоборцы (которые тоже хотят переселиться в Россию), воссоединить с Арменией, поскольку грузинское правительство всячески и по всякому случаю притесняет нас, и кроме того, когда край остается им, приходят владеют, а когда турки приходят, оставляют им край и уходят (к себе в Грузию); не говоря уже о том, что наши земли, особенно пахотные, отбирают у нас, отдают внаем тушинцам, лишая нас всякой возможности улучшения экономического положения после тяжелого беженства. Примеров и фактов множество.
    Если сейчас же нам не будет оказано срочной помощи, если не будет заботы о наших детях – сиротских приютов, если наш край не будет воссоединен с Арменией, что обезопасит нас от резни… давления, тем более, если наш край не станет частью Советской России и не исчезнет занесенный над нашими головами турецкий ятаган, мы не можем далее оставаться на нашей Родине, вот уже сколько лет как превратившейся в ад, и будем вынуждены переселиться в глубь России, и должны добавить, что многие села уже делают шаги в этом направлении, как например, наши братья – армяне-католики, что готовятся к переселению. Представители сел.

    Сульда (4 подписи)
    Мраковал (1 подпись)
    Вачьян (3 подписи)
    Карзах (2 подписи)
    Дадеш (1 подпись)

    Пер. с армянского
    Документ приводится с сокращениями

    Источник: ЦИАНИ РА. Ф.114, о.2,д.46, л.65-66

    Like

  7. Джавахкская диаспора России said

    Письмо N740

    Начало декабря 1918 г.*

    По поручению правительства Республики Армения имею честь довести до Вашего сведения нижеследующее в ответ на Вашу ноту от 29 ноября за N52. В вопросе о направлении пограничной линии между республиками Грузии и Армении армянское правительство придерживается тех начал, которые всегда разделялись руководящими кругами армянской и грузинской демократий и неоднократно были санкционированы в течение 1917 и нынешнего годов со стороны ряда совещаний и учреждений, разрабатывавших и обсуждавших означенный вопрос. В основу определенной соглашением грузинских и армянских представителей пограничной линии лег, как известно, этнографический принцип реального национально—территориального расселения с уклонением от этого принципа в пользу Грузии по соображениям топографической необходимости. По этой схеме разграничения территории, признанной и со стороны грузинских официальных сфер не подлежащей спору, Ахалкалакский уезд целиком и большая часть уезда Борчалинского, с абсолютным преобладанием в них армянского населения, являются неотъемлемыми частями Армении; одновременно северная часть Борчалинского уезда и южная [часть] Тифлисского вплоть до г. Тифлиса, несмотря на преобладание в этом районе армянского населения над грузинским, включены в состав Грузии в расчете на гарантии национально-культурного самоопределения армян в Грузии. Очерченная же в вышеозначенной ноте Вашей новая пограничная линия существенно и значительно нарушает, в ущерб Республике Армения, то разграничение территорий Грузии и Армении, на котором стояло и желало бы стоять и впредь правительство Армении в уважении как к принципам, легшим в ее основу, так и к состоявшемуся соглашению грузинских и армянских кругов по данному вопросу.
    Правительство Республики Армения не находит приемлемым предложенное Вами новое направление границ по соображениям, много раз излагавшимся на совещаниях и грузинскому правительству достаточно известным, вместе с тем оно долгом считает заявить, что настаивание со стороны правительства Республики Грузия на этом предложении должно повести к ноебходимости пересмотреть вопрос, а пересмотру будет подлежать вопрос не только о тех районах (причем Ахалкалакский в целом и часть Борчалинского), по поводу коих ныне возбуждается спор со стороны грузинского правительства, но и о тех районах (северная часть Борчалинского и Тифлисский), которые могут быть бесспорно причисляемы к территории Грузии лишь при полном и непременном соблюдении всей прежней схемы территориального размежевания Грузии и Армении.
    О вышеизложенном не откажите поставить в известность грузинское правительство.

    Министр иностранных дел.
    С. Тигранян

    Источник: Документы, относящиеся к армяно-грузинской войне,
    без объявления года и места, вероятно – Баку, 1919. с. 13 — 14.

    *Датируется по содержанию документа

    Like

  8. Джавахкская диаспора России said

    Решение правительства РА о временной отсрочке ввода войск в Ахалкалакский уезд
    1 сентября 1918 г.

    Слушали: Министр-председатель сообщает о полученном от военного министра письме о вводе войск в Ахалкалакский уезд.

    По этому вопросу военный министр провел особое совещание с командиром дивизии генералом Силиковым, начальником военного штаба генералом Долухановым, начальником штаба дивизии полковником Зинкевичем и начальником Дилижанского района Дро. Совещание, имея в виду ожидаемые осложнения на южной границе и ряд других обстоятельств, единогласно пришло к выводу, что не следует вводить войска в теперешний Ахалкалакский уезд, ограничиваясь пока только подготовительными действиями.

    Решили: Принять обоснованность доводов военного министра и уполномочить его не вводить войска в теперешний Ахалкалакский уезд, и ограничиться пока только подготовительными действиями.

    Источник: ЦГИА РА, ф.206, о. 1, д.2, л.105

    Пер. с армянского.

    Like

  9. Guram Markhulia said

    Приветствую моих безымянных (ангелов) России, хочу отметить, что на расстояниях между вашими цитатами может поместится сама «Великая Армения», ну на худой конец (Малая). У вас так много слов для состояний души, но не находите тело. Рога не мешают дьяволу носить самые разнообразные головные уборы и склонять меня ко греху, видимо ваша священная обязанность. Армянские иллюзии самые прочные, но расплачиваются они все же действительностью.
    В свое время И. Джавахишвили с горечью писал: «Армяне забыли, что они пришли в Джавахетию из Турции как беженцы… Царь Ираклий II в 1783 году не для того подписывал договор с Россией, чтобы отвоеванные у Турции исторические области Грузии были переданы армянам. Грузинская общественность поселение армян-беженцев в Джавахети рассматривала как временное явление. На протяжении всего XIX столетия переселенные в Турцию грузины-мусульмане неоднократно пытались вернуться в Месхет-Джавахетию, на земли своих предков, но их места были заняты армянами». (И.А. Джавахишвили. Границы Грузии. Тифлис, 1919, с. 49, 54-55 (на груз. яз.)).
    А. Шахатунян, работавший над армянским проектом административного деления Центрального Кавказа, несомненно знал, что претендуемые ими территории исторически принадлежали Грузии, но писал, что: «На это возражение не следовало бы отвечать в наше время. Все условились руководствоваться не историческим, а этническим моментом». (А. Шахатунян. Административный передел Закавказского края, с. 175.)
    Руководствуясь именно этим «моментом», надежда была ощутимо реальна для достижения своих поисков, пока большая часть армян проживала и «созидала» на значительной части исторической территории Грузии.
    В воскресенье, 26 мая 1918 года открылось историческое заседание Национального Совета Грузии, на котором с речью выступил Ной Жордания:
    «Граждане! Сегодня здесь Вы были свидетелями редкого исторического и вместе с тем трагического акта. В этом зале умерло одно государство, и вот сейчас в этом же зале закладывается фундамент другого государства.
    …Мы желаем поддерживать дружественные отношения с народами, живущими в нашей стране или вне ее.
    Мы обратили особое внимание на глубокую трагедию того народа, одна часть которого живет на нашей территории, а другая часть – вне наших пределов. Это армянский народ.
    Современные грузины вспомнят древний завет, и армянский народ найдет у нас ту же защиту, которую он находил у грузинских царей.
    Мы желаем быть в добрососедских отношениях с народом, составляющим значительное большинство Закавказья – с мусульманами. Мы желали бы, чтобы они последовали нашему примеру – основали свое государство и протянули нам руку для объединения…». (Документы и материалы по внешней политике Закавказья и Грузии. Док. № 162, с. 332-335.)
    После этого выступления Н. Жордания прочитал «Акт о независимости Грузии».
    Вскоре 5 июня 1918 года на заседании правительства Грузии был заслушан доклад военного министра г. Гиоргадзе «о положении дел в Борчалинском уезде и о необходимости выяснения границ грузинского государства». После доклада министра, правительство приняло следующее постановление: «Для охраны ныне существующих границ поручить военному министру и министру внутренних дел выставить вооруженные силы на границах уездов Борчалинского, Сигнакского и Тифлисского, для детального же выяснения границ образовать комиссию». (ЦГИАГ. Ф. 1864, оп. № 1, д. № 17, л. 9.)
    Однако это распоряжение правительства Грузии вызвало протест со стороны армянского национального совета Тифлиса. В ноте протеста, опубликованной в газете «Борьба», говорилось: «Армянский национальный совет, осведомившись о ноте Грузинского Правительства, в которой оно предписало грузинским частям занять часть железной дороги Тифлис-Александрополь до тоннеля между Шагали-Караклис, ссылаясь на договор 1783 года, заключенный между Россией и Грузией, по которому исторические границы последней простираются еще дальше, полагает: между республиками Грузии и Армении не состоялось соглашения по вопросу о границах двух соседних государств. По одностороннему постановлению Правительства Грузии не может быть разрешен вопрос о границах, которые должны быть установлены договором соглашения между Грузией и Арменией. По своему существу постановление Грузинского правительства противоречит демократическим принципам, основой которых служит самоопределение народов и этнический принцип, чем и руководствовалась до сих пор Кавказская демократия». (Газ. «Борьба», 1918, № 96.)
    Таким образом, как видно из приведенного документа, занятие правительством Грузии исторических территорий страны, по мнению дашнаковцев, «противоречило якобы демократическим принципам» и, безусловно, мешало армянам самоопределяться на грузинских территориях. Правительство Армении и армянский национальный совет были категорически против проведения границ на исторической основе, так как оно угрожало бы существованию возникшей в совершенно другом географическом пространстве армянской государственности. Дашнакские «созидатели» таким образом, требовали от грузинского правительства признания продолжавшейся на протяжении веков ползучей, этнической оккупации исторических областей Грузии.
    Уважаемые армениды, уверяю вас, что захватывающая история не может быть правдивой. Страшна не история армянского народа, а ее толкование, поэтому ваша приверженность к «великим принципам» позволяет вам лгать с чистой совестью.
    Политическая компания т.н «Джавахксой диаспоры» России напоминает нам две древнейшие в мире понятия – армяне и проститутки, доведенные самой Россией до упадка.

    Like

  10. tamazi said

    sad aris videoebi somxebis sheqmnili sadac agnishnavdnen somxetis momavals

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s