Iberiana – იბერია გუშინ, დღეს, ხვალ

სოჭი, აფხაზეთი, სამაჩაბლო, დვალეთი, ჰერეთი, სამცხე, ჯავახეთი, ტაო-კლარჯეთი იყო და მუდამ იქნება საქართველო!!!

• ნათლისღების ტრადიცია საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებში

 

natlisgheba

ნათლისღების ტრადიცია საქართველოს სხვადასხვა კუთხეებში

საქართველოში ძველადაც და ახლაც მიაჩნიათ, რომ წყალკურთხევის დღეს თითოეულ მდინარეს, ხევსა თუ ნაკადულს ისეთივე მადლი ეძლევა, როგორც იორდანეს – მაცხოვრის ნათლისღებისას.

დიდი აიაზმა წელიწადში ორჯერ ტარდება – ნათლისღების წინა დღესა და ნათლისღების დღეს – ლიტურგიის შემდეგ. ნაკურთხი წყალი მთელი წლის განმავლობაში ინახება.

ნათლისღების დღესასწაულზე საქართველოს სხვადასხვა კუთხეში თავისი ტრადიციები დამკვიდრდა, რომლებიც წყლის კურთხევის წეს-ჩვეულებებს უკავშირდება.

საქართველოში ნაკურთხი წყლის დიდი რწმენა აქვთ. ხალხში ამბობენ, რომ ნათლისღების დღეს აღებული ჩვეულებრივი წყალიც დიდხანს ძლებს და არ იხრწნება. ძველადაც და ახლაც მიაჩნიათ, რომ წყალკურთხევის დღეს თითოეულ მდინარეს, ხევსა თუ ნაკადულს ისეთივე მადლი ეძლევა, როგორც იორდანეს — მაცხოვრის ნათლისღებისას.

 

მაგალითად, აჭარაში ნათლისღების მთავარი ტრადიცია — ზღვაში შთაფვლა — მეუფე დიმიტრის ლოცვა კურთხევით აღდგა. ზღვის კურთხევის ლოცვას სასულიერო პირები სანაპიროზე შეკრებილ მორწმუნეებთან ერთად ასრულებენ. ამის შემდეგ ხშირად სასულიერო პირები მრევლის ნაწილთან ერთად ზღვაში შედიან და ცოდვების განწმენდის სიმბოლურ რიტუალს ატარებენ.

83514599_560081717920501_4766238350694678528_n[1]

აჭარაში ნათლისღების დღეს გავრცელებულია კიდევ ერთი — არარელიგიური რიტუალი — ნათლულებს თავიანთი ნათლიისთვის ამ დღეს ერთი მამალი მიჰყავთ.

რაჭაში ნათლისღებაზე საკალანდო ღორს კლავდნენ, აცხობდნენ ერთ ღორისქონიან განატეხს, ე.წ. ღორის სალოცვილს. ასევე იცავდნენ შემდეგ წესს — 31 დეკემბერს ოჯახის წევრი მიდიოდა ტყეში და სახლში შეშით სავსე მარხილი მოჰქონდა. მარხილი კალოზე წაღმა მხრიდან აღმოსავლეთისკენ უნდა დაედგათ და ასე უნდა გაეჩერებინათ ნათლისღების დღესასწაულამდე.

ასევე ლეჩხუმში ღორს საახალწლოდ კლავდნენ და მისი თავი სხვენზე ნათლისღებამდე ჩამოკიდებული უნდა ყოფილიყო.

აქვე უნდა აღვნიშნოთ, რომ ნათლისღების დღესასწაული საქართველოს კუთხეებში, ძირითადად, ახალი წლის რიტუალების ციკლის ერთგვარი დასასრულია და ახალი წლის საზეიმო განწყობას უკავშირდება. მაგალითად, გურიაში საახალწლო ჩიჩილაკს ნათლისღების წინა დღეს ცეცხლზე წვავდნენ; სამეგრელოში კი ნათლისღების დღეს ჩიჩილაკს შორს წაიღებდნენ და იქ წვავდნენ.

ასევე ნათლისღების დღეს უკავშირდება საახალწლო ნაძვის ხის აღების ადათიც. არსებობს ტრადიცია, რომ ნათლისღებას სახლი საშობაო და საახალწლო სიმბოლოებისგან გათავისუფლებული, დასუფთავებული და მოწესრიგებული უნდა იყოს. ძველად არსებობდა რწმენა, რომ ნაძვის ხე თავის დადებით ენერგეტიკას 14 იანვრამდე ოჯახში ტოვებდა, ამიტომ ამ დრომდე მისი აღება სასურველი არ იყო. ძველით ახალი წლის შემდეგ ოჯახები ნათლისღების დღესასწაულისთვის ემზადებიან და ტრადიციისამებრ, საახალწლო ნაძვის ხესაც მანამდე იღებენ. მაგალითად, მეგრული ტრადიციებით, ნაძვის ხე ახალ წლამდე სამი-ხუთი დღით ადრე იდგმება და აღებასაც თავისი დრო აქვს – ნათლისღების წინა დღე. როგორც სამეგრელოში უფროსი თაობა ამბობდა, ნათლისღებას, 19 იანვარს ოჯახში არ უნდა დახვდეს არც ჩიჩილაკი და არც ნაძვის ხე.

საქართველოში საახალწლოდ აცხობდნენ კვერს, რომელსაც ბასილას ანუ კაც-ბასილას — უწოდებდნენ. ქართლში ასეთ კვერს გულზე ჯვარს გამოუსახავდნენ და ფქვილის გოდორში ჩააგდებდნენ — „ბარაქა ამ გოდორსო”. მას წყალკურთხევის დღეს მდინარეში ასველებდნენ.

ნათლისღების დღეს ქართლში (სადაც ნათლისღებას განცხადებას უწოდებენ) მთელი სოფელი მდინარისკენ მსვლელობას აწყობდა, ასევე მიჰყავდათ საქონელი და მიჰქონდათ სამუშაო იარაღები, რომ ისინიც წმინდა წყალში დაესველებინათ და ასე ეკურთხებინათ.

ასევე გავრცელებული იყო შიდა ქართლში კორკოტობა. კორკოტს ნათლისღების დღეს ახალი მიცვალებულის პატრონი ოჯახი ხარშავდა.

შიდა ქართლში კიდევ ერთი წესი ჰქონიათ — ნათლისღებამდე პატარძალი ხალხში არ გაჰყავდათ, გინდაც რამდენიმე თვის მოყვანილი ყოფილიყო. მხოლოდ ამ დღეს გაჰყავდათ ის წყალზე. მას ხელში აუცილებლად სანთლები უნდა სჭეროდა.

ზოგიერთ სოფელში, განსაკუთრებით საქართველოს მთიანეთში, ახლაც არის შემორჩენილი ერთი ძველი ჩვეულება: ნათლისღებას, უთენია, უმძრახად (ხმაგაუცემლად) სამჯერ აავსებენ სარწყულებს ხევსა თუ მდინარეში და იქვე დააქცევენ. ზოგს ეს წყალი საფლავზე მიაქვს და ზედ ასხურებს. (sputnik-georgia.com)

ნათლისღების წინა დღეს, 18 იანვარს, (ხევსურეთში, ხევში) სოფელში დიდ კოცონს ანთებენ. ექვსი ოჯახი თივას შეაგროვებს და ცეცხლს ააბურბულებს, რასაც მოხევეები ამპარიას ეძახიან. ამპარიობა ანუ ჭიაკოკონობა (თუმცა კი, ხევში ჭიაკოკონად არ მოიხსენიება) წყალკურთხევის წინა საღამოს იმართება. ყველა ოჯახიდან საგანგებოდ მომზადებულ სასმელ-საჭმელს კოცონთან გაიტანენ და მიცვალებულებს შენდობას ეტყვიან.

82582099_609707516255795_87902321098358784_n[1]

19 იანვარს, დილით, სოფლის წყაროდან უმძრახი წყალი (ხმის ამოუღებლად მიტანილი წყალი) მიცვალებულების საფლავზე მიაქვთ და ზედ ასხამენ. „საფლავს წყალს იმიტომ ვასხამთ, რომ მიცვალებულები დალევენ“ (ციცო როსტომის ასული ალიბეგაშვილი – ჯამარჯაშვილისა, 63 წლის). წყაროს ნაკურთხი წყალი სახლშიც მიაქვთ და მიცვალებულებს შანდობას ეტყვიან: „ღმერთმა შაიწყალას ჩვენი მკვდრები“. ზოგადად, მიცვალებულებს წლისთავამდე ყოველ შაბათს თბილ პურთან ერთად სუფრასთან უმძრახ წყალზე ეუბნებიან შენდობას. ძველ ტრადიციას დღეს მხოლოდ უფროსი თაობის წარმომადგენლებიღა მისდევენ. ამპარიობას ყანობში 6 იანვარს აღნიშნავდნენ. (სოფო ბიწაძე-რელიგიური დღესასწაულები ხევში).

18 იანვარს ბალსზემო სვანეთში (ბალსქვემოთ ცოტა განსხვავებულად) სულების კვირეული “ლიფაანალ” იწყება. ადრე ამ დღეებისთვის განსაკუთრებულად ემზადებოდნენ. აბსოლუტურად ყველა საოჯახო ნივთი და ავეჯიც კი (სკამ-მაგიდა), რაც ხმარებაში ჰქონდა ოჯახს, ირეცხებოდა, იხეხებოდა. 18-ში დილიდან იწყებოდა სამზადისი, რომ საღამოს სტუმრებისთვის სუფრა დაეხვედრებინათ, ოღონდ ყველაფერი სამარხვო უნდა ყოფილიყო სუფრაზე. სვანების რწმენით, გარდაცვლილთა სულები თავიანთ ოჯახებს სტუმრობდნენ. 18-დან მომდევნო ორშაბათამდე გრძელდებოდა სტუმრობა.

ლალი მარაგიანის მოგონებიდან: „ამ დღეს სულ სამარხვო კერძები მზადდებოდა.როგორც ვთქვი, ოჯახში ყველამ იცოდა, რომ ეს კერძები საღამოსთვის იყო განკუთვნილი. როგორც ბებია გვეუბნებოდა, ,,მუშგვრალეშდ’’ (სტუმრებისთვის). საღამოსკენ თითქმის ყველაფერი მზად რომ იყო, ბაბუა ცვილის სანთელს ჩამოქნიდა, დედა პურის ცხობას იწყებდა. პურები თხელი უნდა ყოფილიყო და თითით ჩხვლეტდნენ. რაც უფრო მეტი ნათითური იქნებოდა პურზე, მით უფრო მეტი გაინაწილებსო.

53233376_2258384907769941_8832588334279688192_n[1]

პირველი პური აუცილებლად უნდა დაეტეხათ და გარეთ ფანჯრის რაფებზე შემოაწყობდნენ. პურის ცხობის შემდეგ, შებინდებისას იშლებოდა სუფრა, რომელზეც ყველაფერი ჭურჭლით იდგმებოდა და არც პური იჭრებოდა. მაგიდაზე დანა არ უნდა დებულიყო. ბებია ბავშვებს მურს გვისმევდა შუბლზე, ლოგინებზე დანებს ალაგებდა (სულები რომ არ გაკარებოდნენ ლოგინებს), ყველა კარს აღებდა. მაგიდასთან სკამებს ისე ალაგებდა, დაჯდომა რომ ყოფილიყო შესაძლებელი(გამოწევდა). ბაბუა ანთებულ სანთლებს ამაგრებდა კერძებზე, ქალები იჩოქებდნენ, ბავშვებს ,,ფეჩის’’ კუთხესთან გვაყენებდნენ, კაცები სასმისებს იღებდნენ და ბაბუა მასპინძლის შესაფერი სიტყვებით ხვდებოდა სტუმრებს, რომლებიც მე არასოდეს დამინახავს, მაგრამ ვგრძნობდი სხვა ატმოსფეროს. ბებიაც რაღაცას ბუტბუტებდა, ალბათ სულებს ეფერებოდა.

სანთლები ბოლომდე არ იწვებოდა, რადგან მთელი კვირის მანძილზე ეს სანთლები უნდა დაენთოთ. მერე სუფრასთან ვსხდებოდით, იგონებდნენ მიცვალებულებს და ამ ღამით უნდა მოეყოლათ ზღაპრები, მეზობლები ერთმანეთთან უნდა მისულიყვნენ და არ შეიძლებოდა ხმამაღალი საუბარი, კამათი, ბავშვებიც კი არ ვხმაურობდით ხოლმე. და ამ პირველი საღამოს მისტიურობა იმაში მდგომარეობდა, რომ აუცილებლად წამოფიფქავდა სწორედ ,,სტუმრების’’ მოსვლისას. ბებია იტყოდა, სულები სუფთა თოვლზე გამოივლიანო….

ასევე 18-ში, საღამოს სუფრის სამზადისს რომ მორჩებოდნენ, სასაფლაოზე მიდიoოდნენ და ეპატიჟებოდნენ მიცვალებულის სულს და იმასაც ეუბნებოდნენ, ვინც უნდოდა და რამდენიც იმდენი სტუმარი მოეყოლებინა. ახლაც, თუ იმ საღამოს არ წამოთოვა, სასაფლაოდან მომავალ ბილიკს თოვლს აყრიან, რომ სუფთა იყოს.

19-ში ყველაფერი ხსნილით იყო. ოთხშაბათი და პარასკევი – მარხვით. ხოლო შაბათს კვლავ ყველაფერი ახალი მზადდებოდა და სტუმრები ,,ლალხორში’’ კრებაზე მიდიოდნენ. იქ წყდებოდა, წლის მანძილზე ვინ უნდა წაეყვანათ ,,დიდ ქვეყანაში” _ ასე ამბობდა ბებია. კვირას 4-5 საათისთვის ცხელი ,,თაშმიჯაბი’’ (კარტოფილის და ყველის ნარევი) ან ფაფა უნდა დაეხვედრებინათ სიცივიდან დაბრუნებულთათვის. გვიან კი – ისევ ხორცეული და სხვა კერძები.

ადრე, თურმე არყის ხის ნათალისგან გირლანდების მაგვარ ჯაჭვებსაც წნავდნენ და ,,ფეჩის”თავზე გააბამდნენ საქანელებივით, რომ სულები ჩამომსხდარიყვნენო…

ორშაბათ დილის რიბირაბოში დგებოდა ან დედა, ან ბაბუა (სანამ ცოცხალი იყო, მერე მამა შეენაცვლა) და ისევ ის რიტუალი სრულდებოდა. მერე სანთლით და ერთი ჭიქა სასმელით, რომელსაც გზადაგზა ძირს ღვრიდნენ, ეზოში გამავალ კარებამდე მიდიოდნენ და ამბობდნენ: ,,კარგი ფეხი დაგვიტოვეთ, თუ საკადრისად ვერ გიმასპინძლეთ, მოგვიტევეთო” – და სანთელს კარის მარჯვნივ მიამაგრებდნენ. სტუმრები გვტოვებდნენ და სახლში ჩვეული ატმოსფერო დგებოდა, სიცარიელე ისადგურებდა თითქოს. (www.shin.ge)

 

ნათლისღების აღნიშვნის საკუთარი ტრადიცია ჰქონდა თბილისსაც. ამ დღეს, წირვის შემდეგ, მღვდელი ჯვრით ხელში ხალხს მიუძღოდა მდინარისაკენ, სადაც საგანგებოდ იყო მოწყობილი წყალთან მისასვლელი ხის ხიდი, ბაქანი, რომელსაც „იორდანეს” უწოდებდნენ. სადღესასწაულო სვლაში მონაწილეობას იღებდნენ ტფილისის ჰამქრები და ქალაქში განლაგებული ჯარი. ლოცვა-კურთხევის შემდეგ მღვდელი მტკვარში ჩაუშვებდა ჯვარს, რაც იმას ნიშნავდა, რომ მდინარის წყალი წმინდა და ნაკურთხი იყო; ამის შემდეგ ნაკურთხი წყლის სახლში წაღება ხალხს უკვე შეეძლო.

სიცივის მიუხედავად „იორდანე” ხალხით იყო სავსე. ეს ხალხმრავლობა ხანდახან ტრაგიკული შემთხვევების მიზეზიც ხდებოდა. მაგალითად, 1892 წელს წყალკურთხევაზე სომხური ვანქის ეკლესიასთან მოწყობილმა ხის დროებითმა ხიდმა ხალხის სიმძიმეს ვერ გაუძლო და 300-ზე მეტი ადამიანი წყალში ჩავარდა. მათგან რამდენიმე დაიღუპა. ამგვარი ტრაგიკული ინციდენტების მიუხედავად, წყალკურთხევა გასაბჭოებამდე  ერთ-ერთ ყველაზე ხალხმრავალ დღესასწაულად რჩებოდა.

აქვე უნდა აღინიშნოს, რომ მე-20 საუკუნის დასაწყისში, მტკვრის დაბინძურების გამო, წყალკურთხევის წესის შესრულება მდინარე ვერეზე გადაიტანეს. ვერეზე წყლის კურთხევა 1918 წლიდან 1923 წლის ჩათვლით ჩატარდა. (sputnik-georgia.com )

 

მასალა მოამზადა ანა მიქაუტაძემ