Iberiana – იბერია გუშინ, დღეს, ხვალ

სოჭი, აფხაზეთი, სამაჩაბლო, დვალეთი, ჰერეთი, მესხეთი, ჯავახეთი, ტაო-კლარჯეთი იყო და მუდამ იქნება საქართველო!!!

♦ რატომ არის ფედერალიზაცია საქართველოსთვის სასიკვდილო

რატომ არის ფედერალიზაცია საქართველოსთვის სასიკვდილო

საზოგადოებას მოეხსენება, რომ 1995 წელს საქართველოს კონსტიტუციის პროექტთა განხილვის პროცესში შემოთავაზებულ იქნა, ხოლო მანამდე რამდენიმე პარტიისა და პოლიტიკური პუბლიცისტის მიერ წამოყენებულ იქნა “საქართველოს ფედერალური მოწყობის” ანუ მთელი საქართველოს ფედერალურ ერთეულებად დაყოფის გეგმა. ცნობილია ისიც, რომ საკონსტიტუციო მუშაობის პროცესში ამ გეგმის ავტორებად და მომხრეებად გამოვიდნენ სახელმწიფოს მეთაური ე. შევარდნაძე, მისი თანამოპარტიენი და პოლიტიკური თანამოაზრენი და რომ მხოლოდ მაშინდელი საპარლამენტო ოპოზიციის ერთი ნაწილის წინააღმდეგობის პერსპექტივამ (ანუ იმის განჭვრეტამ, რომ საქართველოს ფედერალური მოწყობის შემცველი პროექტი კონსტიტუციისა ვერ მიიღებდა ხმათა საჭირო ორ მესამედს) ააღებინა ინიციატორებს ხელი ამ მუხლების გამოტანაზე კენჭის საყრელად. დღეს საქართველოს მოქმედ კონსტიტუციაში საქართველოს სახელმწიფოებრივ-ტერიტორიული მოწყობის თემა დროებით გამოტოვებულია. მაგრამ დიდი ალბათობაა, რომ დღევანდელმა პარლამენტმა ეს მიიღოს.

ქვემოთ ნაჩვენები იქნება, რომ საქართველოს ფედერალიზაციის ზემოხსენებული გეგმა არა მარტო არამეცნიერულია (ანუ არ ემყარება არავითარ გათვლას მართვის ოპტიმალური ქმედითობის, ეკონომიურობის, სიმარტივის, სიიაფის, ან სხვა რამ მახასიათებლების თვალსაზრისით. ამაზე _ ქვემოთ), არამედ იგი ანტიმეცნიერულიცაა, ანუ იგი ეწინააღმდეგება სოციოლოგიური, პოლიტიკური, ეკონომიკური, ისტორიული და ფსიქოლოგიური მეცნიერების მიერ მოპოვებულ მთელ რიგ ისეთ შემოწმებად ჭეშმარიტებებს, რომელთა ძალითაც საქართველოს ფედერაციის შექმნის მცდელობა, თუკი იგი რეალობაში იქნა გატარებული, გამოიწვევს არა მხოლოდ საქართველოს სახელმწიფოს მთლიანობის დაკარგვას რამდენიმე წლის მანძილზე, არამედ ქართველი ერის მთლიანობის დაკარგვასაც, სულ მცირე, ორი-სამი თაობის მანძილზე.

თუმცა ჩვენი მსჯელობა, უპირველეს ყოვლისა, ჩვენს ქვეყანაში და მის უშუალო გარემოცვაში დღეს არსებულ ვითარებას უნდა დაემყაროს (გეოპოლიტიკურს, ეკონომიკურსა და სტრატეგიულს), მაინც ბუნებრივია, რომ რიგ შემთხვევაში, ანალოგიურ პრობლემებზე მსჯელობისას, სხვა ქვეყნების ცხოვრებიდან ცნობილ ანალოგიებსაც დავიმოწმებთ. კერძოდ, შევეხებით გერმანიის ანალოგიას, რომელსაც ფედერალიზაციის მომხრეები თავისი პოზიციის დასასაბუთებლად იმოწმებენ.

 

I.  გერმანიის მაგალითი (ზოგადად)

საქართველოს ფედერალიზაციის მომხრეთა ხელში ერთ-ერთი ძირითადი არგუმენტი იყო და არის ის, რომ ზეგანვითარებული დემოკრატიული სახელმწიფო _ გერმანია _ ფედერაციას წარმოადგენს. აქედან კეთდება დასკვნა, რომ ფედერაცია კარგია. ეს დასკვნა ყალბია თავისი წანამძღვრის სიყალბის გამო: გერმანია იმიტომ კი არ არის ფედერაციული, რომ ფედერაცია კარგია, არამედ, პირიქით, დამარცხებულ გერმანიას მოკავშირეებმა ფედერალური მოწყობა უკარნახეს იმიტომ, რომ ფედერაცია ქვეყნის ძლიერებისათვის ცუდია. სახელდობრ, უკარნახეს იმ მიზნით, რომ შეუძლებელი გამხადრიყო გერმანიის “ჯავშნიანი მუშტის” ანუ გერმანული სამხედრო ძალის აღორძინება დღეს, ხვალ ან განჭვრეტად მომავალში. გერმანულ ლიტერატურაში ამ თემაზე ნათლად ჩანს, რომ ომისშემდგომი გერმანიის ფედერალურად მოწყობისთვის გადამწყვეტი ფაქტორი სწორედ ეს იყო. დავიმოწმებთ რამდენსამე შრომას.

1. ჰანი და ჰოლშერი. “გერმანიის ფედერალური რესპუბლიკის ფედერალიზაცია” (Karl Hahn und Manfred Holscher. Föderalisierung der Bundesrepublik Deutschland. კრებულში Föderalismus als Mittel permanenter Konfliktregelung, gamomcemelni Esterbauer, Heraud Pernthaler. Wien, 1977).

“მოკავშირეთა დავალება საპარლამენტო საბჭოსადმი (გერმანიის “მიწათა” ანუ “ქვეყანათა” ადგილობრივი პარლამენტების წარმოგზავნილთაგან შემდგარი საბჭო, რომელიც გერმანიის კონსტიტუციის პროექტს ადგენდა 1947-49 წლებში), დემოკრატიული კონსტიტუცია ფედერალურ საფუძველზე აეგო, მიზნად ისახავდა, ხელი შეეშალა გერმანული მძლავრი სახელმწიფოს (Machtstaat) აღდგენისთვის…” (გვ. 116).

2. კარლო შმიდი. “ფედერაცია (ბუნდი) და ქვეყნები (მიწები, Länder)”.  Carlo Schmid, Bund und Länder). კრებულში “Die zweite Republik, gamomcemelni Lowenthal, Schwarz. შტუტგარტი, 1974.

“გფრ-ის ფედერალური სტრუქტურა დაკავშირებულია მოკავშირეთა მიერ ომში დასახულ მიზნებთან… რაც უნდა სხვადასხვა ყოფილიყო მათი შეხედულებები, ერთში ისინი ყველანი  თანხმდებოდნენ: მომავალ გერმანიას მისი სამრეწველო, პოლიტიკური, სამხედრო პოტენციალით აღარასოდეს აღარ უნდა შესძლებოდა საომარი აქტივობის დაწყება… საამისოდ შესაფერ საშუალებად ზოგს ესახებოდა გერმანიის დაშლა რამდენიმე ურთიერთდამოუკიდებელ სახელმწიფოდ, სანამ სტალინის სიტყვებმა, “ჰიტლერები მიდიან და მოდიან, გერმანელი ხალხი კი რჩებაო”,  ამას ბოლო არ მოუღო) (გვ. 244)

(სტალინის სიტყვები სინამდვილეში იყო “გერმანელი ხალხი კი, გერმანული სახელმწიფო კი რჩება”).

3. (იგივე შრომა). “არ შევცდებით, თუ ვიტყვით, რომ გერმანიის ფედერალურ სახელმწიფოდ ჩამოყალიბების დავალება თუ მოთხოვნა მხოლოდ სახელმწიფოს ფილოსოფიური ხასიათისა არ იყო. იგი წამოაყენეს, როგორც გამარჯვებულთა უშიშროების პოლიტიკის ნაწილი, რადგან ეწადათ ხელი შეეშალათ გერმანიის, როგორც მძლავრი სახელმწიფოს (Machtstaat) აღდგენისათვის. ცენტრალურად შეკრული სახელმწიფო… მათ ევროპის მშვიდობისათვის სახიფათოდ ესახებოდათ. მთლიან გერმანულ სახელმწიფოს, მათის აზრით, ვერ უნდა შესძლებოდა გადაწყვეტილებების მეტისმეტად ადვილად მიღება და გატარება. მიწების (ქვეყნების, “ლანდების”) ნებაზე დამოკიდებულობას… უნდა გაეძნელებინა მისთვის მეტისმეტად ცოცხალი რეაგირება და მეტისმეტად სწრაფი ზრდა” (გვ. 246).

4. რეალური მდგომარეობა, რომელიც გერმანიაში დამკვიდრდა, ანუ ფედერაციულობის ის ხარისხი, რომელზედაც გერმანიის კონსტიტუცია საბოლოოდ (1949) შეჩერდა, იყო ერთი მხრივ მოკავშირეთა, მეორე მხრივ კი გერმანელთა ნების ერთგვარი ტოლქმედი, მათ შორის კომპრომისის შედეგი. იოხენ ჰუნი (Jochen Huhn, Die westdeutsche Fцderalismusdiscussion 1945-1949) krebulSi Fцderalismus in Deutschland, gamomcemelni Hunh da Witt, ბადენ-ბადენი, 1992) წერს, რომ უნიტარული გერმანიის მომხრე გერმანელთა ერთობლივი მოთხოვნა, რომ “პოლიტიკური სიმძიმის ცენტრი უნდა მოდიოდეს გერმანულ სახელმწიფოზე მთლიანად, ხოლო ქვეყნები (“მიწები”) უნდა იყოს მეორადი ხასიათის წევრი სახელმწიფოები”, რაც შექმნიდა “ჯანსაღსა და გონივრულ საკავშირო ფედერალიზმს”, იყო ერთის მხრივ გერმანელთა მიერ აღიარებული ღირებულებების (ერთიანი ეროვნული სახელმწიფო), მეორეს მხრივ კი ობიექტური გარემოებებისადმი (მოკავშირეთა ნებისადმი) დათმობის კომპრომისი (გვ. 43).

5. პეტერ ბოლიც, (Peter Bohl, Chancen und Gefдrdungen des Fцderalismus“ ფედერალიზმის შანსები და ხიფათები” კრებულში “Fцderalismus”, გამომცემელი Bohr მიუნხენი, 1992) წერს, რომ “ფედერალიზმი და ფინანსური წყობა 1949 წლისა წარმოიშვა, როგორც კომპრომისი დასავლელი მოკავშირეების სურვილსა და საპარლამენტო საბჭოს უმრავლესობის წარმომადგენლებს შორის” (გვ. 33).

6. ფრიც შარპი (Fritz Scharp, Wage der Entwicklung des bundesstaatlichen Fцderalismus in Deutschland “გერმანული სამოკავშირეა-სახელმწიფო ფედერალიზმის განვითარების გზები”) გერმანული ფედერალიზმის შექმნის ფაქტორთა შორის აგრეთვე ასახელებს მოკავშირეთა ნებას. იგი აღნიშნავს ამ ნებისადმი გერმანელების წინააღმდეგობის ფაქტსა და მექანიზმს: თუმცა მოკავშირეთა მიერ ლიცენზირებული “ლანდები” (“მიწები”, ქვეყნები) არსებობდნენ და თუმცა მათი ჩართულობა ერთიან სახელმწიფოში, რომლის ერთიანობა მარტოოდენ სამართლის ერთობაშიღა მდგომარეობდა, სიმბოლურიღა იყო, ისინი მაინც “ვერ არღვევდნენ ეროვნული ერთიანობისმიერ ტაბუს”, ეს მათ “სეპარატიზმის ბრალდებას მოუტანდა”.

7. გერმანელთა პოზიციამ მათი ქვეყნის სახელმწიფოებრივი მოწყობის საკითხში, რომელმაც 1949 წლის შემდეგაც განაგრძო გავლენის მოხდენა გერმანიის სახემწიფო წყობის ევოლუციაზე, ზემოთ ციტირებული შმიდის სიტყვით (გვ. 259), ის ნაყოფი გამოიღო, რომ “ნეგატიური შედეგები, რომლის იმედიც, შესაძლოა, ჰქონდათ მოკავშირეებს, გერმანულმა ფედერალიზმმა არ მოიტანა”.

ამგვარად, გერმანიის ფედერალური მოწყობა გამარჯვებულ მოკავშირეთა ნების გამოხატულებაა. ანალოგიურადვე (როგორც ეს ცნობილია საზოგადოებისათვის), საქართველოს ფედერაციული მოწყობის გეგმა საქართველოში შეთხზული არაა: იგი რუსეთის მხარის ერთ-ერთი რეკომენდაციაა ჩვენს მიმართ და მისი მიზანიც, გერმანიის ფედერაციული მოწყობის წარმმართველი ერთ-ერთი მიზანივით, ჩვენი ქვეყნის დასუსტებაა, ოღონდ იმ განსხვავებით, რომ საქართველოს დასუსტება მისი შესაძლო აგრესიის აღკვეთისთვის  კი არაა საჭირო, არამედ მისი თავდაცვისუნარიანობის დათრგუნვისთვის იმ ბრძოლაში, რომელსაც იგი დღეს თავისი ტერიტორიისა და თავისი დამოუკიდებლობის გადარჩენისთვის ეწევა.

 

II. გერმანიის მაგალითი (რამდენიმე დეტალი და ანალოგია)

გამარჯვებულ მოკავშირეთა მისწრაფება გერმანიის ფედერალიზაციისკენ, რომელიც მით უფრო მცირდებოდა, რაც უფრო საჭირო ხდებოდა მათთვის გერმანია დასავლეთ-აღმოსავლეთის ურთიერთობების გამწვავებასთან დაკავშირებით, მხოლოდ ერთი ფაქტორი იყო გერმანიის მოწყობის პროცესში. თვით გერმანულ საზოგადოებაში არსებობდა სხვადასხვა აზრი, სხვადასხვა განწყობილებები, ოპტიმიზმისა და პესიმიზმის სხვადასხვა ზომა და გართულებების წინაშე შიშის სხვადასხვა ხარისხი. ჩვენთვის მნიშვნელოვანია გავითვალისწინოთ ჯერ გერმანული უნიტარიზმის (სახელმწიფოს ერთგვაროვნების) თუ ფედერალიზმის მომხრეთა არგუმენტები, შემდეგ მოტივები, რომლებიც საფუძვლად ედო ამ არგუმენტებს, და, ბოლოს, საზოგადოების ან მისი ამა თუ იმ ნაწილის მიერ აღიარებულ ღირებულებათა ის სისტემები, რომელთა ფონზეც და წიაღშიც გაჩენილია ეს მოტივები. ამის გათვალისწინება გვმართებს, ჯერ ერთი, იმიტომ, რომ გერმანიის ვითარებას ჩვენსასთან მრავალი ანალოგია აქვს (მაგალითად, გერმანია საქართველოსავით ისტორიულად მრავალი სამეფო-სამთავროსაგან შემდგარი ქვეყანაა), მეორეც, იმიტომ, რომ გერმანიაში ზემოხსენებული სახელმწიფოებრივი მოწყობის პროცესში ჩატარებულია მრავალი ისეთი ანალიზი და გააზრებულია პროცესის და მომავლის მრავალი ისეთი მხარე, რომელსაც საქართველოში ანალიტიკური აზრი ოდნავადაც არ შეხებია, მათ შორის, რა თქმა უნდა, არც კონსტიტუციაზე მომუშავე ჯგუფის აზრი.

გერმანული ფედერალიზმისა და უნიტარიზმის მომხრეთა არგუმენტები შეგვიძლია ურთიერთსაწინააღმდეგოდ ასე დავალაგოთ:

ფედერალიზმის არგუმენტები:

ა) დასავლელი მოკავშირეები ვერ დაეთანხმებიან გერმანიის უნიტარულ მოწყობას (ეს კონიუნქტურული საბუთი უკვე ვახსენეთ ზემოთ);

ბ) გერმანიის უნიტარისტულმა განვითარებამ, რომელსაც საფუძველი ჩაუყარა ბისმარკმა 1866-71 წლებში და დააგვირგვინა ჰიტლერმა გერმანიის სრული უნიტარიზაციით, 1945 წლის კატასტროფამდე მიიყვანა ქვეყანა;

გ) ფედერაციული წყობა უნიტარულს სჯობია დემოკრატიულობის მხრივ. მასში უფრო მაღალია საზოგადოებრივსა და პოლიტიკურ ცხოვრებაში მოქალაქის მონაწილეობის ხარისხი.

ფედერალისტთა ამ საბუთის წინააღმდეგ, ჯერ ერთი, ის მარტივი მოსაზრება არსებობს, რომ “მიწებიც” (ქვეყნები, “ლანდები”) გერმანიაში მრავალმილიონიანია და რიგითი მოქალაქის როლი ამით პრინციპულ ზრდას არ განიცდის. უფრო საყურადღებოა ჩვენთვის სხვა არგუმენტი ფედერალისტთა ამ მოსაზრების საწინააღმდეგოდ. ფედერალისტების მადეცენტრალიზებელი ტენდენცია თურმე “მიწების” დონეზე ჩერდება. ამ ერთეულების შიგნით ისინი უმრავლეს შემთხვევაში მკაცრი ცენტრალიზმის მომხრენი არიან (ჰანი და ჰოლშერი, ციტ. შრომა. გვ. 117-118).

დ) ფედერალიზმი ანუ “ქვეყნების” (მიწების) მაქსიმალური თავისთავადობა ამავე დროს “პასუხისმგებლობის” სკოლაა და, ამგვარადაც, ხალხის “დემოკრატიული აღზრდის საშუალებაა”;

ე) ფედერალური მოწყობა უკეთაა მორგებული კონფესიური ჯგუფების დაცვის ინტერესებს;

ვ) ფედერალიზმი საერთაშორისო ასპარეზზე ხელს უწყობს მშვიდობას. უნიტარიზმი (ზოგადეროვნული სახელმწიფოს სიძლიერე) _ კონფლიქტებს.

უნიტარული ტენდენციის სასარგებლოდ მიმართული არგუმენტებია:

ა)         სამართლისა და მეურნეობის ერთიანობისთვის (ერთი და იგივე კოდექსები, ერთიანი მეურნეობა) უნიტარული სახელმწიფო უფრო მორგებულია;

ბ)         უნიტარული სახელმწიფო უფრო მორგებულია გერმანიის გარეთ მყოფ გერმანელებზე ზრუნვისთვის;

გ) მიწები (“ლანდები”, ”ქვეყნები”), როგორც პოლიტიკური სიდიდეები, ისტორიულად უკვე გადალახული საფეხურია ერის ორგანიზაციისა. სამართლის და მეურნეობის სფეროში ერის ერთიანობის მოთხოვნილება, რაც გარდუვალია, კონსტიტუციის სუბიექტად უნდა ხედავდეს ხალხს მის მთლიანობაში;

დ) მეცნიერება-ტექნიკის და მედიცინის განვითარება, კრიმინალური ხიფათის ზრდა, გერმანიის ჩაბმა მსოფლიო ვალდებულებებში, თავდაცვითის ჩათვლით, პრაქტიკულად ზრდის ბუნდის ამოცანებს (შმიდი, ციტ. შრ. გვ. 254). გარდა ამისა, საჭიროა “ცხოვრების პირობათა ერთგვარობის” მიღწევა მთელს გერმანიაში, რაც მხოლოდ ბუნდის (ცენტრის) ძლიერების შემთხვევაში შეიძლება;

ე) უმთავრესი არგუმენტი _ რომ სახელმწიფოს უნიტარობა მისი ერთობლივი ძლიერების და როგორც პარტიკულარიზმისაგან, ისე სეპარატიზმისაგან მისი დაცვის საშუალებაა _ იგულისხმება, მაგრამ მის მკაფიო ექსპლიციტურ ფორმაში გამოთქმას ერიდებიან ზემოხსენებულ გარემოებათა გამო. ამ ფაქტორის მონაწილეობას უნიტარიზმის მომხრეთა პოზიციის განსაზღვრაში, როგორც ფაქტს, მაინც აღნიშნავენ.

ფედერალიზმისა და უნიტარიზმის მოტივები გერმანიაში თავისი ფესვებით, ერთის მხრივ, ისტორიაში მიდის, მეორეს მხრივ, აწმყო ვითარებითაა განსაზღვრული. შმიდის დახასიათებით (ციტ.შრ. გვ. 248) ფედერალიზმის მომხრეთა განწყობილებას, ნაწილობრივ მაინც, ის კვებავდა, რომ ამათ გერმანია სხვაგვარად, თუ არა ფედერალურად, არც კი ჰქონდათ წარმოდგენილი (და იგი მართლაც ყოველთვის ფედერალური იყო თავისი ისტორიის მანძილზე გარდა 1933-45 წლებისა). მეორეს მხრივ, ისტორიზმი კვებავს უნიტარისტების განწყობილებასაც. მაგალითად, ზემოთ ციტირებული ჰუნი (გვ. 47) აღნიშნავს, რომ უნიტარიზმის ერთერთ აქტიურ დამცველს “ფინანსურ-ტექნიკური დეტალური საბუთიანობის გვერდზე უნიტარისტულად გამიზნული საგადასახადო სისტემის დასაცავად ყოველთვის თანანაგულისხმევი და მომზადებული ჰქონდა ინტენსიური ისტორიული დასაბუთება, რადგან მისი ხედვა ისტორიისა უნიტარისტული იყო”. განსხვავება ამ ორ მიდგომას შორის ისაა, რომ პირველნი ამოდიოდნენ ისტორიის ფაქტოლოგიიდან, ანუ იქიდან, რაც იგი რეალურად იყო, ფედერალურად მოწყობილი გერმანიის სახით, მეორენი კი ტელეოლოგიიდან, ანუ იმ მიზანთსახვიდან, რომელზედაც გერმანული ისტორია იყო აგებული (სახელდობრ, გერმანიის ერთიანი სახელმწიფოს შექმნის ისტორიული მიზნიდან). ეს ვითარება თვალშისაცემად ანალოგიურია საქართველოს მდგომარეობისა თავის ისტორიასთან მიმართებაში და ჩვენს ყურადღებას წარმართავს იმ აქსიოლოგიური სისტემებისადმი, ანუ ქვეყანაში აღიარებულ ერთიან ან განსხვავებულ ღირებულებათა სისტემებისადმი, რომლებიც ზემოხსენებულ მოტივაციებს საფუძვლად უდევს. აქ გერმანულსა და ქართულ ვითარებას შორის, სიახლოვესთან ერთად, არსებითი განსხვავებაცაა. მაგრამ, სანამ ამ უკანასკნელს შევეხებოდეთ, რამდენიმე ნაწყვეტის ციტირება გვინდა იმ მადემორალიზებელი ვითარების შესახებ, რომელიც იწვევს ზოგად პესიმიზმსა და აპათიას, სახელმწიფოს მოწყობის თემისადმი დამოკიდებულების ჩათვლით, და ამ მხრივაც ჩვენი ქვეყნის ვითარების ანალოგს წარმოადგენს.

 

III. საკითხისადმი გერმანელების დამოკიდებულება მათი კატასტროფის ხანაში

მხედველობაში გვაქვს შეერთებული შტატების ერთერთი სპეცსამსახურის მოხსენება გერმანიის ვითარებაზე 1944 წლის ბოლოს და 1945 წლის I თვეებში (“Zwischen Befreiung und Besatzung, Wuppertall”) აქ სხვათა შორის, ვკითხულობთ:

“სხვადასხვა წყაროთა ცნობები გვიჩვენებს გერმანელთა უმრავლესობის აპათიურ, უინტერესო ამ სულაც უარმყოფელ დამოკიდებულებას ყოველგვარი პოლიტიკური საკითხებისადმი. მაგრამ ბოლო დროს ჩნდება იმის ნიშნები, რომ ბევრნი ინტენსიურად ფიქრობენ იმაზე, რა ბედი ელით ომის შემდეგ, ამასთან, საკმაოდ ნათლად იაზრებენ იმასაც, თუ როგორი იქნება ოკუპაცია მოკავშირეთა მიერ და რა ცვლილებებს შეიტანს იგი მათი სახელმწიფოს ზომასა და სტრუქტურაში”…

(ბოლო თვეების გამოკითხვა) “გვიჩვენებს, რომ გერმანელები დამარცხების შედეგად მოელიან, სულ ცოტა, მოკავშირეთა მიერ ოკუპაციას და გეოგრაფიულ ცვლილებებს. ეს განწყობა ყველაზე მეტად გერმანიის დასავლეთ და სამხრეთ ნაწილებში სუფევს. უფრო დაწვრილებითი ანალიზი გვაფიქრებინებს, რომ ამის უკან სხვადასხვა წარმოდგენათა ნარევი იმალება, მაგალითად, რომ ოკუპაცია გარდუვალია, ტერიეტორიების დაკარგვა აღმოსავლეთში _ გარდუვალი და შინაგანი ცვლილებები სამხრეთსა და დასავლეთში _ ალბათი. რაიმე ნათელი და კონსტრუქციული პოლიტიკური მიმართულება არ ჩანს. ხსენებული სათუო წარმოდგენები, უფრო, თავდაცვითი მიზნების ამსახველია. მათი საფუძველია იმედი, ეგებ დამარცხების შედეგებს დავუძვრეთო. სხვადასხვა სოციალურ ფენათა და ჯგუფთა შეხედულებები მკაფიოდ განსხვავებულია. საშუალო და ქვედა ფენები პირველ ყოვლისა პირად უსაფრთხოებაზე ზრუნავენ, იმედი აქვთ, რომ შეძლებენ თავისი სამეურნეო და პოლიტიკური პოზიციების შენარჩუნებას.

“…გერმანული ნაციონალიზმის ისტორიის და ნაცისტთა პრეტენზიის შუქში, გერმანიის გაერთიანების ბისმარკის მიერ დაწყებული საქმე დავაგვირგვინეთო, ქვეყანათა (“მიწათა”) სულისკვეთების და ტომობრივი ცნობიერების ეს გაცოცხლება… მოულოდნელი ჩანს.

“…უდავოა, რომ რეგიონალიზმს ღრმა ფესვები აქვს ცალკეულ მიწათა (“ქვეყანათა”) ისტორიაში, რომელნიც გერმანულ ერად შეიკრნენ. სამეფო-სამთავროები, რომლებითაც ერთ დროს მოფენილი იყო გერმანული რუკა, ნელნელა გაქრა პრუსიის დიდ სახელმწიფოდ აღზევებისა და მათი სოციალური და სამეურნეო ურთიერთდამოკიდებულობის ზრდის კვალდაკვალ”. (ფედერალური სახელმწიფო ერთიანობის მიღწევის შემდეგ 1871 წელს) “ცალკეულ გერმანულ ქვეყანათა დამოუკიდებელი პოზიცია ცენტრალური სახელმწიფოს (რაიხის) მიმართ უფრო და უფრო სუსტდებოდა საზოგადოებრივი აზრის წყალობით, რომელიც ერთიანობის მომხრე იყო (ხაზი ჩემია. ნ.ნ) და მზარდი ურთიერთკავშირის გამო, რომელიც მათ ჰქონდათ მართვისა და ეკონომიკის სფეროში, ნაცისტების მიერ ჩატარებული ტოტალიტარული რეფორმების წყალობით მართვისა და ეკონომიკის სფეროში. ამ მცირე სახელმწიფოებმა პრაქტიკულად მნიშვნელობა დაკარგეს და ხელოვნურ ოდენობებადღა დარჩნენ”.

მაგრამ რეგიონალური და პარტიკულარისტული შეხედულებები მაინც დარჩა. ისინი, პირველ ყოვლისა, “დინასტიური ტრადიციებიდან” მომდინარეობენ, რომლებიც დღეს მიწათა (ქვეყანათა) ბიუროკრატიების კერძო ინტერესებში განაგრძობენ სიცოცხლეს. ამასთანავე, მნიშვნელობა აქვს კულტურისეულ სხვაობებსაც ენაში, წეს-ჩვეულებებში, კერძებში და ა.შ., რაც თითქმის ყველა ქვეყანაში არსებობს. ამ ფაქტორების კომბინაციამ განსაკუთრებით ძლიერი კერძო რეგიონალური ცნობიერება შექმნა ბავარიასა და რაინის მხარეში, რომელიც ზოგჯერ სახელმწიფოსაგან გამოყოფის საშიშროებასაც კი ქმნის…”

მომხსენებელთა აზრით, რეგიონალური განწყობილებები ძირითადად ორი ფორმით არსებობს: დაუნაწევრებელით და დანაწევრებულით (არტიკულირებულით).

პირველი “არ შეიცავს ნათელ წარნოდგენას იმაზე, თუ რა უნდა გაკეთდეს გერმანიის შიგნით დამარცხების შემდეგ. იგი უფრო იმაზე მეტყველებს, რომ ადამიანები მოკლებულნი არიან თავისი თავის იდენტიფიკაციას სახელმწიფოსთან (ხალხთან) მის მთლიანობაში და ფატალისტურად არიან შერიგებულნი როგორც ოკუპაციას, ისე ტერიტორიულ დანაკარგებს. “ჩვენ ისე არა ვართ სახელმწიფოს (რაიხის) ცნობიერებით შეპყრობილნი, როგორც ამას ნაცისტური პროპაგანდა ან მოკავშირეთა მიერ ჩატარებული დაკითხვები მეტყველებენო. უფრო მეტიც: აღმოსავლეთში ტერიტორიების დაკარგვასთან და სხვა პოლიტიკურ ცვლილებებთან, რაც გერმანიაში შეიძლება მოახდინონ, შერიგებულნი ვართ იმ შემთხვევაში, თუ ჩვენს ოლქში (Gebiet) პირადი სამეურნეო უსაფრთხოების მინიმუმი დაცული იქნებაო”.

მეორე ფორმა თუმცა ამავე წანამძღვრებიდან ამოდის, მაგრამ გარკვეულ შინაგან ცვლილებებს გერმანიაში სასურველად მიიჩნევს.

“განსხვავება ამ ორ ფორმას შორის ემყარება განსხვავებას იმ ჯგუფთა შორის, რომელთათვისაც ეს განწყობები ტიპიურია. დაუნაწევრებელი ფორმა, ჩვეულებრივ, ახასიათებს ქვედა და საშუალო ფენებს _ გერმანელთა იმ ამორფულ უმრავლესობას, რომელიც უნარმოკლებული ჩანს განივითაროს რაიმე პოლიტიკური წარმოდგენები და სხვა არაფერი აინტერესებს, გარდა თავისი პირადი ბედისა. მაგრამ მაინც უნდა შევნიშნოთ, რომ მუშათა კლასისა და პროფკავშირების პოლიტიკურად შეგნებულ წარმომადგენელთა შეხედულებები არაა ასახული იმ გამოკითხვაში, რომელსაც წინამდებარე განზოგადებები ემყარება”.

“რეგიონალიზმის დანაწევრებულ ფორმას გამოხატავენ მოხელეები, თავისუფალი პროფესიის ადამიანები და საქმოსნები დასავლეთსა და სამხრეთ გერმანიაში. ამ ადამიანთა უმრავლესობა თავისთავს უწოდებს ანტინაცისტებს, მაგრამ მათი ნალაპარაკევიდან ცალსახად ჩანს, რომ თავიანთი ოლქების დამოუკიდებლობას ისინი ესწრაფვიან უპირველეს ყოვლისა გარკვეული პოლიტიკური და სამეურნეო ინტერესების გამო, ისევე როგორც მთელ გერმანიაში შესაძლო რევოლუციური ცვლილებების შიშის გამო, რომლებიც ამ კერძო ინტერესებს დააზარალებენ”…

“სამხრეთის და დასავლეთის გერმანელები მზად არიან ჩამოწერონ მთელი გერმანია ოდერის ჩრდილოეთით, თუ ამით თავს აარიდებენ დამატებით ტვირთს იმის ზევით, რაც მაინც მოელით დამარცხების შედეგად”.

“…გერმანიის სამხრეთი და დასავლეთი ოლქები ტრადიციულად დასავლეთზე იყო ორიენტირებული. მოსახლეობას ახლა ამ ორიენტაციის გაძლიერება უნდა და მზადაა გერმანიის გასაწირად, თუ ეს სჭირდება მათი თავის გადარჩენას”.

“ისინი, ვისაც გერმანიის რეგიონალური მოწყობის დეტალური გეგმა აქვთ შემუშავებული, ასეთივე მოსაზრებებით ხელმძღვანელობენ. მაგრამ არის სხვა საფუძვლებიც, რომელთა გამოც ისინი ამა თუ იმ წარმოდგენებს იცავენ. ერთი უმცირესობა, რომელსაც დინასტიური ტრადიციის აღდგენა ჰსურს, პირდაპირ სეპარატიზმს ემხრობა, სხვები _ ალბათ, უმრავლესობა, _ ესწრაფვიან ავტონომიურ მმართველობას სახელმწიფოს (რაიხის) ჩარჩოში; კიდევ სხვანი არჩევენ რაინის მხარის (რაინლანდის) ფედერაციულ გაერთიანებას ერთ ან რამდენსამე სამხრეთ მიწასთან”.

ამ აღწერიდან ჩანს, ჯერ ერთი, ის, რომ სოციალური და ზოგადეროვნული უბედურებით გამოწვეული აპათია პოლიტიკური პრობლემებისადმი, რასაც დღეს საქართველოში ვხედავთ, ჩვენი ქვეყნის სპეციფიკა არ ყოფილა (მაგრამ ეს სხვათა შორის). მეორეც, ჩანს, რომ სახელმწიფოს ტერიტორიის მთლიანობა და, მით უმეტეს, სახელმწიფოს უნიტარული მოწყობა, როგორც სახელმწიფოს ძლიერების წყარო, ის ღირებულებებია, რომლებსაც განსაცდელის გამო აპათიაში ჩავარდნილი მოქალაქე ერთ-ერთს პირველს თმობს. მესამეც, ჩანს, რომ გერმანიის მიწებში (ქვეყნებში) არის პარტიკულარისტულად განწყობილი ფენა და ამ პარტიკულარიზმს, საქართველოსგან განსხვავებით, თავისი ლოგიკა (თავისი იდეოლოგია) აქვს. ჩანს აგრეთვე (და ეს მეოთხეა), რომ ფედერალისტურ ცნობიერებას და სოციალურ მდგომარეობას შორის შესაძლებელია კანონზომიერი კავშირი არსებობდეს და შესაძლოა მეორე პირველისთვის განმსაზღვრელი იყოს. ახლა, თქმულის გათვალისწინებით, მივუბრუნდეთ გერმანიაში ფედერალისტური და უნიტარისტული აზროვნების ზემოდასახელებულ მესამე კომპონენტს _ აქსიოლოგიურ (ღირებულებრივ) სისტემებს, რომლებიც ჩვენ მიერ განხილულ მოტივთა და არგუმენტთა ფონს ქმნის.

 

IV. ღირებულებათა სისტემა, როგორც პოლიტიკის განმსაზღვრელი (ჩვენს საკითხში)

ზემოხსენებული მკვლევარები და მიმომხილველები იმის ნათელ სურათს ხატავენ, რომ ფედერალისტებისა და უნიტარისტების მიერ გამოყენებული მრავალგვარი არგუმენტაციის უკან ძირეული ღირებულებრივი პოსტულატების განსხვავებულობა დგას. პირველი სხვადასხვაობაა: რომელია ღირებულებრივად უპირატესი _ სახელმწიფოს ძლიერება და მისი ერთ-ერთი წყაროს, ერთიანობის ინტერესი თუ მიწის (ლანდის) დამოუკიდებლობის ხარისხი? მეორე სხვადასხვაობაა: რომელია პირველი ღირებულებრივი ორიენტირი _ პოლიტეიის (გინდ სახელმწიფოს და გინდ ლანდის) ინტერესი თუ მოქალაქეთა სხვადასხვა ინტერესები, მათი დემოკრატიული თავისუფლებების ჩათვლით? თუ მხედველობაში მივიღებთ იმას, რომ ფედერალისტების მისწრაფება დეცენტრალიზაციისკენ ჩერდება ფედერაციის სუბიექტის (ლანდების) დონეზე და მის ქვემოთ აღარ მიდის (თვით ლანდების მაქსიმალურად ცენტალისტური ორგანიზაციის საწინააღმდეგო მათ არაფერი აქვთ), მაშინ ხსენებული ორი სხვადასხვაობა ერთზე დადის: უმაღლესი ღირებულება ენიჭება ან სახელმწიფოს მის მთლიანობაში, ან ფედერალურ ერთეულს, და ეს უკანასკნელი ინტერესი ფორმულირდება, როგორც ლანდის (ქვეყნის) დამოუკიდებლობის ხარისხი, _ ლანდისათვის “ჩამოყალიბების” შესაძლებლობა და ა.შ.. თუ რამდენად ღრმა არის ღირებულებრივი ორიენტაციის ეს სხვადასხვაობა, ჩანს იმ ფაქტიდან, რომ მსჯელობა (კამათი) ეხება არა მხოლოდ ლანდების “საკუთარი სახელმწიფოებრიობის” ხარისხს ან მის ქონა-არქონის ფაქტს, მით უმეტეს _ არა მართვისათვის ოპტიმალური ზომის ერთეულთა შექმნას, არამედ იმას, თუ ვისია “პირველადი სუვერენობა” და “ორიგინარული” (ანუ ამოსავალი) უფლებამოსილებანი ანუ უფლებათა წყაროდ ყოფნის, ნების პირველად სუბიექტად ყოფნის ფუნქცია. ფედერალისტური თვალსაზრისი ბუნდს ლანდების დაფუძნებულად ხედავს მისთვის თავისი უფლებამოსილებების ერთი ნაწილის გადაცემის გზით, რაც იმას ნიშნავს ლოგიკურად, რომ მოქალაქეს თვითიდენტიფიკაცია ჯერ ლანდთან უნდა ჰქონდეს და მერე (მეორადად) _ ბუნდთან (“ჯერ ბავარიელი ვარ და მერე _ “გერმანელიო”), მაგრამ სრულებითაც არ ნიშნავს ამასვე რეალურად, ანუ ადამიანთა ცნობიერებასა და ქვეცნობიერებაში ცენტრიდანული და ცენტრისკენული განწყობილებების თვალსაზრისით ან ლანდისა თუ სახელმწიფოსადმი მათი შინაგანი ბმულობის ხარისხის თვალსაზრისით. ამ უკანასკნელთა ბალანსი ან ერთ-ერთის უპირატესობა მრავალ ფაქტორზეა დამოკიდებული და თვით საკითხიც კი _ ბალანსი გვაქვს ამ ორ ღირებულებას შორის თუ უპირატესობას ვაძლევთ ერთერთს? _ ყოველთვის ნათელ გაცნობიერებამდე არ მიდის, ვინაიდან სეპარატიზმის, პარტიკულარიზმის, სახელმწიფოს დასუსტების (თუნდაც მხოლოდ სამხედრო დასუსტებაზე იყოს ლაპარაკი) და სხვა ანალოგიურ საკითხთა დაძლევის ამოცანა სრულებითაც არაა მიჩნეული _ ნათელი ცნობიერების დონეზე _ ფედერალიზმთან შეუთავსებელ ამოცანად. ფედერალიზმის მომხრენი არცთუ იშვიათად მიიჩნევენ, რომ ფედერალიზმი არ ნიშნავს სიმპათიას ან დამთმობლობას პარტიკულარიზმისადმი და, მით უმეტეს, სეპარატისმისადმი.

ჩვენთვის საინტერესოა, რა სიძლიერისა და მნიშვნელობისა აღმოჩნდა გერმანიის ის ფსიქოლოგიური და იდეოლოგიური ვითარება, რომელიც ციტირებულ მოხსენებაშია აღწერილი, და მოკავშირეთა მტკიცე ფედერალისტური პოლიტიკა გერმანიის მდგომარეობის განსაზღვრაში. ამ კითხვის პასუხი ასეთი გახლავთ: გერმანიის იმ კანონმდებელ კრებაში, რომელმაც კონსტიტუციის პროექტი შეადგინა მოკავშირეთა ზემოხსენებული გავლენის ქვეშ, ფედერალისტურმა განწყობამ გადამწყვეტი გამარჯვება ვერ მოიპოვა. ისევ ციტატი: “პარლამენტურ საბჭოში იმის თაობაზე ერთსულოვანნი იყვნენ, რომ საოკუპაციო ძალების გამონათქვამი მხედველობაში კი მიეღოთ, მაგრამ კონსტიტუცია მაინც საკუთარი წარმოდგენის მიხედვით შეემუშავებინათ და მოკავშირეებისათვის შემდეგღა დაეჭერინებინათ ესა თუ ის პოზიცია კონსტიტუციის პროექტისადმი მთლიანად” (ჰუნი, ციტ. შრ. გვ. 31). შედეგიც შესაბამისი იყო: “გერმანიის სახელმწიფომ თავისი ქმედუნარიანობა დაამტკიცა და ისეთი პოლიტიკის წარმოება შეძლო, რომელმაც მსოფლიოში პატივისცემა მოუპოვა. ნეგატიური შედეგები, რომელთა იმედი ჰქონდათ, შესაძლოა, 1949 წელს ზოგ-ზოგ გამარჯვებულ ძალებს, არ დადგა” (შმიდი, ციტ. შრომა, გვ. 259). გერმანიის კონსტიტუციისმდებელმა კრებამ მიიღო კონსტიტუცია, რომლითაც გერმანული სახელმწიფო ჩამოყალიბდა “კოოპერატიული ფედერალიზმის”, ინტეგრაციულ-ფედერალისტური სისტემის სახით (რას ნიშნავს ეს ტერმინები, ქვემოთ განვმარტავთ) და გერმანიის როგორც კანონმდებელმა, ისე აღმასრულებელმა ხელისუფლებმა მოინდომეს ამ კოოპერაციის განხორციელება” (განახორციელეს კიდეც). თვით კონსტიტუციის ტექსტშივე, ამ ხელისუფალთა სურვილის პარალელურად, ჩადებული იქნა იმის ჩანასახი, რომ გერმანია ცენტრალიზმისაკენ განვითარებულიყო და იგი განვითარდა კიდეც ამ მიმართულებით, რის კონსტატაციაშიც ზემოხსენებული მიმომხილველნი და მკვლევარნი (განურჩევლად მათი დამოკიდებულებისა ფედერალიზმისადმი) ერთსულოვანნი არიან. დავიმოწმებთ მათ: “გერმანიის ფედ. რესპუბლიკის განვითარება ადასტურებს თეზისს, რომ ინტეგრალურ-ფედერაციული სამეურნეო და საზოგადოებრივი წყობა წანამძღვარია ფედერაციული პოლიტიკური სისტემისთვის”. ახალი სახელმწიფო-სამართლებრივი გამოკვლევები ფედერალიზმის შესახებ გამუდმებით “მიგვითითებენ დემოკრატიული ინდუსტრიული საზოგადოების გამათანასწორებელ ტენდენციაზე, თანამედროვე საზოგადოების მობილურობაზე, სამეურნეო დინამიკის სიფართესა და ცენტრალიზაციის ტენდენციაზე, სოციალურ-სახელმწიფოებრივი და სამეურნეო-ინტერვენციონისტური პროცესების გამაერთიანებელ და მაცენტრალიზებელ ხასიათზე, ზოგადად _ ინდივიდებისა და ჯგუფების ტერიტორიული განსაზღვრულობების დასუსტებაზე მათი საგნობრივ-ფუნქციონალური ბმულობის პირისპირ”. თანამედროვე ინდუსტრიულ ერებში ფედერალიზმი აუცილებლობით კარგავს თავის არსს და ფორმალურ-ფედერალურ სტრუქტურებს, თუკი მათ, სულაც, სცნობენ, ის ფუნქციაღა რჩებათ, რომ შეარბილონ “მაცენტრალიზებელი და გამათანაბრებელი გავლენები თანამედროვე ინდუსტრიული სახლმწიფოს მხრიდან”, რათა იმგვარად დაამყარონ ურთიერთობა მოქალაქესა და სახელმწიფოს შორის, რომ არ გააძნელონ ერთიანი სამეურნეო და საცხოვრებელი პირობების შექმნა მოცემულ ინდუსტრიულ საზოგადოებაში (ჰანი და ჰოლშერი, ციტ. შრ. გვ. 120). “თანამედროვე სოციალური სახელმწიფოსაკენ განვითარების უნიტარისტულმა ტენდენციამ გფრ-ში ბუნდისა და ლანდების კონკურენტული (ამ ტერმინსაც ქვემოთ განვმარტავთ. ნ.ნ.) კანონმდებლობის სფეროში მიგვიყვანა ბუნდის კომპეტენციის მნიშვნელობის გაფართოებამდე” (იქვე, გვ. 121).

“გფრ-ის საკუთარი დინამიკა ფედერალური სტრუქტურების შესუსტებისაკენ მიდის. გფრ დიდად ცენტრალიზებულ ძალისმატარებელ სახელმწიფოდ (Machstaat) ჩამოყალიბდება ანუ მოხდება სწორედ ის, რისი ხელშეშლაც მოკავშირეებს უნდოდათ” (ჰანი და ჰოლშერი, ციტ. შრ. გვ. 124). ჰანისა და ჰოლშერის აზრით (ციტ. შრ. გვ. 119). “მიუხედავად კონსტიტუციაში ფედერალური წყობის შეცვლის აკრძალვისა, მაინც ცხადია, რომ “გფრ სწრაფად მიემართება დეცენტრალიზებულ ფედერალურფასადიან ერთიან სახელმწიფოდ ქცევისაკენ”.

“კომპეტენციათა გადასვლა ლანდების კანონმდებლობიდან ბუნდისაზე უმეტეს შემთხვევაში მოხდა ლანდების თანხმობით, რომელთაც თავისი ორიგინარული (პირველადი) უფლებები დათმეს და (G.B.Oschatz, “Fцderalismum in Deutchland”. კრებული “Politik und Gesellschaft in Dautschland, კიოლნი, 1994).

აღნიშნულ განვითარებას ერთი დიდად მნიშვნელოვანი და დიდად სიმპტომატური შედეგიც აქვს. გერმანიის ფედერალური წყობის პირობებშივე გერმანიის ერიანი სახელმწიფოს დეცენტრალიზაციის (მით უმეტეს _ მასში პარტიკულარიზმისა და სეპარატიზმის) ყოველგვარი საშიშროების ფაქტობრივად მოხსნამ განაპირობა ფედერალიზმისადმი საზოგადოების დამოკიდებულების შეცვლა. თუ კონსტიტუციის მიღების წელს (1949) ფედერალურ წყობას იწონებდა პრინციპში მოსახლეობის 17%, დღეისათვის ეს პროცენტი 70-ზე ავიდა. ეს იმას ნიშნავს, რომ დამშვიდებამ ზემოხსენებული ხიფათის თაობაზე საშუალება მისცა მოსახლეობას, თავისი განსჯა წარმართოს მართვის იმ, ასე ვთქვათ, ტექნიკურ-საგნობრივი პლუსების მიხედვით, რომელსაც იგი ფედერალისტურ სისტემაში ხედავს. ჩვენთვის (ქართველებისთვის) არსებითი ისაა, რომ ეს გამარჯვებულთა _ ფიგურალურად რომ ვთქვათ, სამშვიდობოს გასულთა _ თვალსაზრისია, რომელიც ჩვენს რეალურ ვითარებას დღეს, როგორც ქვემოთ დავინახავთ, არ შეესაბამება.

 

V. გერმანიის შესაძლებლობანი და საქართველოს შესაძლებლობანი. პერსპექტივათა შედარებითი ანალიზი

ის დიდმასშტაბიანი ხდომილება ისტორიის პოლიგონზე, რაც განხორციელდა გერმანული ფედერალიზმის შექმნისა და უკვე თითქმის ნახევარსაუკუნოვანი განვითარების სახით, საქართველოსთვის დიდად საყურადღებოა. ამიტომ ზედმეტი არაა, მომავლის შესაძლებლობათა პროგნოზირების ინტერესებში, მდგომარეობის საერთო და განსხვავებული მახასიათებლები გამოვყოთ. ამასთან, ხაზი უნდა გავუსვათ, რომ პროგნოზირების ეს ამოცანა არამეცნიერული არ არის. იგი მეცნიერულ გათვლაზეა დამოკიდებული. იგი, ისევე როგორც ე.წ. გონისმეცნიერებებთან და, საერთოდ, ჰუმანიტარულ სფეროსთან დაკავშირებულ ყველა საკითხთა შემთხვევაში, გულისხმობს ე.წ. გაგების მეთოდის მიყენებას, ანუ ადამიანებისთვის (აზროვნებისა და განცდის მათეული წესისათვის) საყოველთაოდ გარდუვალად (“აუცილებლობით”) დამახასიათებელი მიზანთსისტემების, ღირებულებათსისტემების, მოთხოვნილებათსისტემების, შიშთა და თავდაცვის მოდელთა სისტემების აღრიცხვას, კონკრეტულ პირობებთან მიყენებას და მათი ურთიერთქმედებების გათვლას, რაც, მეტაფორულად რომ ვთქვათ, საშუალებას გვაძლევს, შესასწავლ ადამიანთა და მასათა “ადგილას დავდგეთ”, რითაც, საბოლოო ჯამში, განვსაზღვრავთ, თუ როდის როგორ მოიქცევიან ისინი. ადამიანთა მასობრივი პოლიტიკური ქცევის წინასწარმეტყველებისთვის ამ პროცედურის ჩატარება ფუფუნების საგანი კი არაა, არამედ აუცილებელია. მათი განხილვა ე.წ. “შავ ყუთებად” ანუ ისეთ ობიექტებად, რომელთა ქცევა ვიცი, მაგრამ შიგნით მის მექანიზმებში ვერ ვიხედები, უპერსპექტივო გახლავთ, სხვა თუ არაფერი, იმ უბრალო მიზეზით მაინც, რომ “შავ ყუთებად” განხილვის ნაყოფიერება მხოლოდ დაკვირვების ობიექტის ქცევის სრული რეგულარობის (კანონზომიერი განმეორებადობის) პირობებშია შესაძლებელი.

ჩამოვთვალოთ ზემოხსენებული მსგავსებანი და განსხვავებები:

ა) არსებითი და გერმანიისთვის სპეციფიკურია საქართველოსთან მიმართებით ის, რომ გერმანიაში ლანდების სახელმწიფოებრიობის და მათი სახელმწიფოებრივი ჩამოყალიბების იდეოლოგია არსებობს, ანუ ეს შესაძლებლობები განიხილება არა მხოლოდ არსის პლანში, როგორც სახეზე მყოფი, არამედ ჯერ-არსის პლანშიც, როგორც ისეთი რამე, რაც უნდა იყოს, რაც ჯერ-არს, რომ იყოს. საქართველოში არავინ ამბობს დღეს, რომ საქართველოს ისტორიული პროვინციები ან სხვა რამ წესით გამოცალკევებული ტერიტორიები არა მხოლოდ იყო ჩამოყალიბებული ტერიტორიულ-სახელმწიფოებრივად (რასაც პროგრესული ქართველი პოლიტიკოსები ებრძოდნენ), არა მარტო არიან ან შესაძლოა ოდესმე აღმოჩდნენ ჩამოყალიბებულნი ამ წესით, არამედ უნდა იყონ, ჯერ-არს, რომ იყონ ასეთებად. ამ მხრივ გერმანიის ეროვნული ცნობიერება უფრო დეცენტრაალიზებულია, ვიდრე საქართველოსი დღეს.

ბ) მეორე და თითქოსდა იმავე მიმართულებით მოქმედი განსხვავებაა შემდეგი: როგორც ვიხილეთ ზემოთ, გერმანიაში არსებობდა ფენა (ან ფენები), რომლებიც დეცენტრალიზაციას ესწრაფვიან, ლანდების ყოფილი მმართველი ბიუროკრატიის სახით, საქართველოში კი ასეთი ფენა არ არსებობს. მაგრამ იგივე ფაქტი მეტყველებს, რომ დეცენტრალიზაციის მომხრე ფენა საქართველოშიც შეიძლება გაჩნდეს და აუცილებლად გაჩნდება, როგორც კი ფედერაციის მმართველი ადგილობრივი ბიუროკრატია ჩაისახება (ეს პროგნოზი სოციალურ სფეროს ეკუთვნის). ამ ალბათობისა და ამ ბიუროკრატიის შეფარდებითი ძალის შესაფასებლად აუცილებელია გათვალისწინებულ იქნას მისი კორუმპირებულობის ხარისხიც (რომელიც გერმანიაში პრაქტიკულად ნულოვანია) და გერმანიაში დიქტატურის ფორმად დესპოტიის (ე.ი. ბიუროკრატიის ყოვლისშემძლეობისა და ყოვლისწამლეკაობის) არარსებობის, საქართველოში კი მისი ღრმად დამკვიდრებულობის ფაქტიც (ესეც სოციალური და პოლიტიკური პროგნოზი გახლავთ). ამის იქით უკვე სოციალური ფსიქოლოგიის და აქსიოლოგიის (ღირებულებათმოძღვრების) სფეროსთან (ე.ი. ფილოსოფიური ანთროპოლოგიის სფეროსთან) დაკავშირებული, მაგრამ ისევ მეცნიერული პროგნოზი იწყება. მართლაც, რას წარმოადგენს ადამიანისთვის მისი ერი და ამ ერის სახელმწიფო? ეს არის ადამიანის მისიანების (მასთან სისხლით, ენით, კულტურით, ისტორიით, ერთობლივი მრავალსაუკუნოვანი თავგადასავლითა და მომავლით დაკავშირებული ადამიანების) სამარადისო თვითდამკვიდრების და ამათ სახით _ საკუთარი თავის სამარადისო თვითდამკვიდრების გზა, მაგრამ თვითდამკვიდრებისა არა ცარიელ სივრცეში ან უტყვი კოსმოსის პირისპირ, არამედ ისევ თავის მსგავსთა შორის, იმავე ძირითადი მოთხოვნილებებითა და მისწრაფებებით აღჭურვლ, იმავე ღირებულებებისაკენ მოსწრაფე და იმავე ღირებულებათა დაუფლებისათვის ურთიერთმებრძოლ არსებათა (ადამიანთა) შორის. ამ ადამიანთა კრებული არის კაცობრიობა და ადამიანი ამ თავის თვითდამკვიდრებას კაცობრიობის (ანუ ადამიანთა მთელი სიმრავლის) პირისპირ ახდენს (და არა, ვთქვათ, თავისი სოფლის, თავისი ქალაქის, თავისი თანამოქალაქეების ან თუნდაც თავისი ქვეყნის (ან მარტოოდენ უშუალოდ მეზობელი ქვეყნების) პირისპირ. ის, თუ რა რაოდენობისა და პოტენციისანი არიან მოცემული ადამიანის ეს “თავისიანები”, განსაზღვავს იმას, თუ რა მიზანთსახვით, რა განაცხადით, თუ შეიძლება ასე ითქვას _ რა “პრეტენზიით” დგება ეს ადამიანი, როგორც “თავისიანების” (თავისი ერის) ერთ-ერთი წარმომადგენელი და განმასახიერებელი, კაცობრიობის პირისპირ (მაგალითად, მისი პრეტენზიები ასეთი შეიძლება იყოს: “ჩვენ ვართ ერთ-ერთი სხვა ერთა შორის” ან: “ჩვენც ვართ ერთ-ერთი მოწინავე ერი სხვა ერთა შორის”, “ჩვენ ვართ მეცნიერებისა და ტექნიკის მედროშე ერი”, “ვართ დემოკრატიის მედროშე ერი”, “ვართ იმპერიის მპყრობელი ერი და უნდა დავრჩეთ ასეთად” და ა.შ. და ა.შ.) და პირუკუ _ ის, თუ რა განაცხადით დგება ადამიანი თავის “თავისიანთა” ჯგუფითურთ კაცობრიობის პირისპირ, განსაზღვრავს იმას (სხვა ფაქტორებთან ერთად), თუ ვის და ვის, რამდენსა და თავისთან რა ხარისხის სიახლოვით დაკავშირებულ თავისიანებს ჩათვლის ეს კაცი “თავისიანებად”. აქ იწყება მესამე და, შესაძლოა, ყველაზე არსებითი განსხვავება გერმანელი ერის სტრუქტურასა (და, შესაბამისად, ფედერალიზმისადმი მის მიმართებასა) და ქართველი ერის სტრუქტურასა (და შესაბამისად, ფედერალიზმისადმი მის მიმართებას) შორის. სახელდობრ:

გ) ქართველი ერი თავისი რიცხოვნებით და დღევანდელი ადგილით მსოფლიო სისტემაში მცირე ერთა რიცხვს ეკუთვნის, თავისი ისტორიულად ჩამოყალიბებული თვითცნობიერებით კი, რომელსაც ობიექტური საფუძველი თვით ისტორიაშივე და ისტორიის მიერ შექმნილ კულტურულ და პოლიტიკურ მემკვიდრეობაშივე აქვს, მაშასადამე _ თავისი სამომავლო განაცხადითაც კაცობრიობის პირისპირ იგი გამორჩეულ ერთა რიცხვს ეკუთვნის. მართლაც, ის ფაქტი, რომ ქართველი ერი იმ მცირეთაგანია, ვისაც ქრისტიანობამდელი მნიშვნელოვანი კულტურული მემკვიდრეობა აქვს, ვინც მსოფლიოს ერთ-ერთი უმდიდრესი ფეოდალური ისტორიის პატრონია, ვინც თითქმის ერთადერთი მცირე ერია, რომელმაც დიდი ლიტერატურა შექმნა, ვინც თავისი ყოფითი კულტურითა და ღირსების ტრადიციული ხალხური კოდექსით (რომლის არსებობაც ახლა ბეწვზე კიდია) ერთ-ერთი ჰუმანიტარულად ყველაზე განვითარებული ერია და ვისაც, ამასთანავე, არაერთხელ დაუმტკიცებია საკუთარი ქვეყნისა და მსოფლიოს ასპარეზზე თავისი პოლიტიკურ-მილიტარული ბუნებრივი მონაცემების მაღალი ხარისხი, სავსებით საკმარისი ფაქტორია ერის თვითცნობიერების ზემოხსენებული მახასიათებლის ობიექტური დაფუძნებისათვის. ამიტომ _ და მხოლოდ ამიტომ _ არის, რომ თავის უდიდეს შინაგან მრავალფეროვნებას კუთხეთა მიხედვით ქართველი ერი თავის სიმდიდრედ თვლის და არა სისუსტედ, ფიქრობს და გრძნობს რა _ სავსებით მართებულად, _ რომ ერის ერთიანობას შინაგანი გაუდიფერენცირებლობა (ერთგვაროვნება) კი არ ქმნის, არამედ კაცობრიობის პირისპირ (ანუ მსოფლიოს სისტემაში) მისი ერთობლივი ამოცანის წონა, მასშტაბი და პრესტიჟი საკუთარსა და სხვის თვალში, და ასე იქნება მანამდე, სანამ ქართველ ერს საფუძველი აქვს, რაღაცის გამო, რომ თავისთავით იამაყოს და სამომავლოდ (ვთქვათ, საბოლოო გათავისუფლების შემდეგ) რაღაცა დიდი მიღწევების რეალური იმედი ჰქონდეს. გერმანელი ერის სტრუქტურა (აღნაგობა) სხვაგვარია. გერმანი ტომები ისტორიის მსოფლიო სისტემაში ჩაერთნენ ჯერ რომთან ბრძოლისა და სხვა მრავალგვარი ურთიერთობის პროცესში, შემდეგ, _ რომისვე მემკვიდრეობასთან ურთიერთქმედებაში, _ მათ შექმნეს ფეოდალიზმი მისი კლასიკური ფორმით (უახლოესი ანალოგიით ჩვენს ფეოდალურ კულტურასთან), შემდეგ შექმნეს თანამედროვე სამოქალაქო საზოგადოება და დღეს, როგორც მსოფლიოს მოწინავე ნაწილის (ევროპის) ერთ-ერთი მოწინავე ნაწილი, მსოფლიოს ეკონომიკური, მეცნიერული, ტექნიკური, კულტურული განვითარების ავანგარდში იმყოფებიან. ქართველთაგან განსხვავებით, გერმანელთა ისტორიულ განვითარებას (ანუ ძველიდან არსებობის ახალ-ახალ პროგრესულ ფორმებზე გადასვლას) წყვეტა არა აქვს, შესაბამისად, მათ წინაშე არ დგას არც შექცევისაგან (უკუსვლისაგან) მათ მიერ უკვე მოპოვებული ისტორიული კაპიტალის დაცვის ამოცანა, თვით მათი ერის, როგორც მთლიანის, არსებობის ჩათვლით. პრობლემატურად მათთვის რჩება მხოლოდ მათი სახელმწიფოსა და მათი ერის ადგილი ზემოხსენებულ მოწინავეთა შორის, დროის მოცემულ მონაკვეთში. ამ აზრით, მათი ზოგად-ეროვნული ცხოვრების წონასწორობა (ისეთ ფასეულობათა და ორიენტირთა მდგრადობის ჩათვლით, როგორიცაა გერმანელობა, გერმანიის ერთგულება, გერმანული და ევროპული კულტუროსნობა, არსებული ზნეობის ერთგულება და მრავალი სხვა), ე.წ. მდგრად წონასწორობათა რიცხვს ეკუთვნის (წონასწორობა სისტემისა, რომელიც გადახრის შემთხვევაში თავისით უბრუნდება ამ წონასწორობას, მაგალითად, ძაფზე ჩამოკიდებული ბურთისა). ამიტომაც კანონზომიერია, რომ ომში დამარცხებული გერმანია, პოლიტიკური და ფსიქოლოგიური აღრევის მიუხედავად, რომელიც ზემოთ ვახსენეთ, კვლავ დაუბრუნდა (და უფრო და უფრო უბრუნდება) თავისი ერთიანი სახელმწიფოებრიობისა და ეროვნული ერთიანობის ტრადიციულ ფორმებს (ამ ფორმებს გერმანია დაუბრუნდებოდა, დიდი ალბათობით, იმ შემთხვევაშიც კი, მისი პოლიტიკური მარცხი რომ მართლაც აბსოლუტური ყოფილიყო, მაგალითად, ერთიანი სახელმწიფოებრიობა რომ გაეუქმებინათ და გერმანია კვლავ სამეფო-სამთავროებად დაეშალათ, ასეთ შემთხვევაში მისი გამაერთიანებელი და მისი პოტენციალის შემნახველი ფაქტორი იქნებოდა მისი კულტურა, რომელიც თავისი ხასიათითა და სულისკვეთებით ზოგადგერმანულია და რომელმაც გადამწყვეტი როლი ითამაშა გერმანიის გაერთიანების ერთსაუკუნოვან პროცესში დღემდეც. აღსანიშნავია, რომ, როგორც ეს დამაჯერებლად აქვს გამოკვლეული და დასაბუთებული ჩვენი საუკუნის ერთ-ერთ უდიდეს ფილოსოფოს-ფენომენოლოგს მაქს შელერს თავის შტუდიებში (გამოკვლევებში) ევროპის დიდ ერებში დემოკრატიის იდეის სხვადასხვაგვარი აღქმისა და ინტერპრეტაციის (გაგების) შესახებ, გერმანელთა აღქმაში კულტურული შემოქმედება ტრადიციულად უფრო მაღლა დგას ყოველთვის ღირებულებებისა და პრესტიჟის სკალაზე, ვიდრე პოლიტიკური საქმიანობა და პოლიტიკური წარმატება). საქართველოს მდგომარეობა პრინციპულად სხვაა. საქართველოს ისტორიას წყვეტა აქვს და ზემოხსენებული დისპროპორცია (ქართველი ერის ზოგადეროვნულ მიზანთსახვასა და დღეს რეალიზებულ მიზნებს შორის) იმას განაპირობებს, რომ ჩვენი ეროვნული აღნაგობა (სტრუქტურა, შემადგენლობა) დღეს არამდგრადი წონასწორობის მდგომარეობაში იმყოფება (წონასწორობა სისტემისა, რომელიც, წონასწორობის დარღვევის შემთხვევაში, თავისით აგრძელებს დაშორებას ამ წონასწორობისაგან, მაგალითად, წვერზე დაყენებული ფანქრის წონასწორობა საკმარისია ზოგადეროვნული ამოცანის შესუსტება, დეზაქტუალიზაცია (მისი მიუწვდომლის სფეროში გადასვლის შედეგად) ან დეპრესტიჟიზაცია, რათა გაქრეს ერის მრავალგვარობის ერთიანობად შეკავშირებისათვის არსებული ერთადერთი საფუძველი _ კაცობრიობის წინაშე გამარჯვებით დგომის პერსპრქტივა. პრაქტიკულად სავსებით შესაძლებელია, რომ ქართველმა ერმა რამდენიმე განჭვრეტადი წლით და ათწლეულითაც კი დაკარგოს ყოველგვარი პოზიტიური ფუნქცია და ინდივიდუალური ადგილი კაცობრიობის სისტემაში და ისტორიის ერთერთ სუბიექტად კი არა, მის მარტოოდენ ობიექტად დარჩეს, როგორც დღესაა; შესაძლებელია, რომ ღატაკმა, დამარცხებულმა და საექსპორტო პროსტიტუციის წყაროდ ქცეულმა ერმა დაკარგოს კაცობრიობის პირისპირ ზოგადეროვნული თვითდამკვიდრების არა მხოლოდ იმედი, არამედ ინტერესიც, და მისი ჰორიზონტი მისი უშუალო გარემოთიღა შემოიფარგლოს, რომლის წინაშეც “ქართველი”, როგორც ათასწლოვანი ისტორიისა და კულტურის პატრონი ერის შვილი, და “ვაკელი”, როგორც თბილისის ამა და ამ რაიონში სახლის მფლობელი, ერთი ღირებულების ცნებები და თვითიდენტიფიკაციებიღა იყოს.

ცნობილია, რომ ოფიციალურ ნომენკლატურას და ადმინისტრაციულ დაყოფას, თავის მხრივ, დიდი გავლენა აქვს ადამიანთა თვითიდენტიფიკაციაზე. ამგვარად, საქართველოს სახელმწიფოს განაწილება ერთიმეორესთან ფედერალურ ურთიერთმიმართებაში მყოფ ტერიტორიულ ერთეულებად _ ამ მიკრო და ქვაზი სახელმწიფოებად _ ძალიან დიდი ალბათობით მოიტანს არა მხოლოდ საქართველოს სახელმწიფოს დაშლას რამდენსამე ერთეულად, არამედ ქართველი ერის გახლეჩასაც რამდენსამე ერთეულად სულ ორი, მაქსიმუმ _ სამი თაობის მანძილზე. ჩვენი მსჯელობის ამ მონაკვეთში ის ამოცანაღა დაგვრჩა, რომ ხსენებული ხიფათის განხორციელების კონკრეტული შესაძლო მექანიზმები ჩამოვთვალოთ (რა თქმა უნდა, ჩამონათვალი არასრული იქნება):

ა)         კონფლიქტი ფედერალურ ერთეულებს შორის აუცილებლად გაჩნდება მათი საზღვრის გადასინჯვის შემთხევავში (რაც შეიძლება მეურნეობის ან სხვა რამ კონკრეტულმა ინტერესებმა მოიტანოს).

ბ)         იგი გაჩნდება თვით ერთეულებად დანაწილების ცვლილებებისას (ორის ერთად შეერთება, გაყოფა და ა.შ.). ეს რომ შესაძლებელია, ამას მოწმობს თვით გერმანული კონსტიტუცია, რომელშიც მოცემულია ამგვარი შესაძლებლობა. უფრო მეტიც: კონსტიტუცია ითხოვს მას საჭიროების შემთხვევაში (დღეს შემოთავაზებული სიახლეები გერმანიაში უკმაყოფილებას აწყდება. ბოლი, ციტ. შრ. გვ. 37).

 თუ გადანაწილება აიკრძალა სამეურნეო და ადმინისტრაციული ინტერესების მიუხედავად, ესეც, თავის მხრივ, ადგილობრივი თვითიდენტიფიკაციის გამაძლიერებელი ფაქტორია.

გ) იგი შესაძლოა გაჩნდეს სახსრების განაწილების და გადასახადთა კომპეტენციის განაწილების პროცესში.

დ) ადმინისტრაციიდან და მისი ნომენკლატურიდან გამომდინარე, შესაძლებელია იდენტობის ახალი ცნობიერების გამომუშავება (შდრ. ბოლი, ციტ. შრ. გვ. 37-38), მით უფრო, რომ ასეთ იდენტობას აძლიერებს მმართველი ფენა (გერმანიაში _ დინასტიური (შდრ. ბოლი, ციტ. შრ. 34-35). ჩვენ ქვეყანაში პერსპექტივაში _ ახალი ბიუროკრატია.

ასეთი შესაძლებლობები მრავალია. ილუსტრაციად დასახელებულიც კმარა.

 

VI. ფედერალიზმი მართვის ოპტიმალურ მექანიზმთა თვალსაზრისით

თვალნათლივია, რომ ფედერაციის საკითხის გადაწყვეტაში თავისი ადგილი აქვს ამ მექანიზმთა გათვლასაც სამართავი ერთეულის სიდიდესთან მიმართებაში. ერთი მოხსენებისას ადგილობრივი მართვის თემისადმი მიძღვნილ კონფერენციაზე (თბილისში) ვკითხე მომხსენებელს (ვ. ხმალაძე): “სამართავი ერთეულების გამსხვილებას რომ ესწრაფვით, გაქვთ თუ არა გათვლილი, რამდენ სულზე უნდა მოდიოდეს ერთი საავადმყოფო, ერთი პოლიციის განყოფილება, ერთი გამომძიებელი? რამდენი გამომძიებელი უნდა იყოს თავმოყრილი ერთ პროკურატურაში? რა მანძილზე უნდა იყოს სამართავი ერთეულის უშორესი სოფელი ადგილობრივი ცენტრისაგან?!” აღმოჩნდა, რომ არც ერთი ამ პარამეტრთაგანი გათვლილი არ იყო. დღეს ფედერალიზმის პროპაგანდა საქართველოში მისი ამ ტექნიკური მხარისადმი მიდგომაშიც არასერიოზულობით ანუ საკითხისათვის საჭირო ანალიზის ჩაუტარებლობით ხასიათდება. მაგრამ ცხადია, რომ სახელმწიფო მოწყობის ამ ტექნიკური მხარისადმი სეროზული მიდგომაც კი მხოლოდ მაშინ ხდება გადაწყვეტილებისათვის განმსაზღვრელი, როცა წინასწარ უკვე გარკვეულია საკითხის აქსიოლოგიური (ღირებულებრივი) და ტელეოლოგიური (მიზნობრივი) მხარე: რისთვის მინდა მე სახელმწიფოს ასეთი ან ისეთი ტერიტორიული მოწყობა _ იმისთვის (ან მხოლოდ იმისთვის), რომ მართვა ოპტიმალური (ანუ ადვილი და მოქალაქეთა ინტერესების მაქსიმალურად მომსახურე) იყოს, თუ იმისთვის, (ან: იმისთვისაც), რომ ცენტრის მიმართ ფედერალური ერთეულების ან, პირიქით, ერთეულების მიმართ ცენტრის უფლებამოსილებების გაფართოება ან დაცვა მოხდეს? მარტივი ანალიზი გამოაჩენს, რომ ხსენებული აქსიოლოგიური და ტექნოლოგიური საკითხი, თავის მხრივ, დადის მონაწილე პიროვნებათა (მმართველთა და სამართავთა) თვითიდენტიფიკაციის, მათ მიერ ტერიტორიასთან თავისთავის იდენტიფიკაციის და მოცემული ტერიტორიის სახელმწიფოსთან იდენტიფიკაციის მიმართულებასა და ინტენსივობის ხარისხზე.

სახელმწიფოს ნაწილის მართვა საერთოდ მართვის _ ანუ პროცესთა წინასწარდასახული გეგმისა და ღირებულებათა წინასწარ მოცემული სკალის შესაბამისად წაყვანის _ ერთერთი კერძო სახეა და მართვის მთლიანი სისტემის ერთერთი ელემენტია. ნაწილის მართვის ცნება გულისხმობს ადგილობრივი მმართველის (ან მმართველი ჯგუფის) გარკვეულ დამოუკიდებლობას მოცემული რეგიონის გარეთ მდებარე საერთო სახელმწიფოებრივი ცენტრის მიმართ როგორც თვით მართვის განხორციელებაში, ისე თავის მმართველობით ფუნქციებთან მისვლაში (მაგალითად, თუ მისი თანამდებობა არჩევითია). მართვის ფუნქციათა განაწილებას ცენტრსა და ადგილს ანუ ადგილობრივ მმართველობას შორის ორგვარი შესაძლო საფუძველი აქვს. ერთია საკურატორო (საზრუნავ) თემათა განსხვავებულობა (მაგალითად, ცენტრი არ განაგებს ნაგვის გატანას რეგიონში და ადგილობრივი მმართველი არ მონაწილეობს გზათა მშენებლობის სტრატეგიის დაგეგმვაში) ანუ ხსენებულ მართვათა მიერ ურთიერთშევსება; მეორეა ამ ორის მიზანთა და ამ მიზნების საფუძვლად მდებარე ღირებულებრივ ორიენტაციათა განსხვავებულობა, რასაც სხვა წყარო ვერა იქნება რა, თუ არა ერთის მხრივ რეგიონის, მეორე მხრივ კი სახელმწიფოს, როგორც მთელის, ინტერესთა სხვაობა, ანუ ესაა მართვათა ურთიერთკომპრომისი. იმისთვის, რომ რეგიონს ადგილობრივი მმართველიც ჰყავდეს, გარდა ცენტრალურისა, საფუძვლად კმარა ცენტრალური და რეგიონალური ხელისუფლებების მიერ ერთმანეთის შევსების საჭიროება, რომელიც ზემოთ ვახსენეთ. მაგრამ, იმისთვის, რომ ადგილობრივი მმართველი თვითონ ადგილობრივი იყოს და, მით უფრო, ადგილობრივად არჩეული ანუ ადგილობრივთა წარმომადგენელი იყოს, ეს საფუძვლად არ კმარა. ამისათვის ბუნებრივია, რომ საფუძვლად ინტერესთა განსხვავების ფაქტორიც, ანუ ზემოხსენებული კომპრომისის საჭიროების ფაქტორიც გავითვალისწინოთ.

ამ უკანასკნელ კონსტატაციას ერთი შემარბილებელი შენიშვნა უნდა დავურთოთ. შესაძლებელია, რეგიონის მოსახლეობის არჩევანი ემყარებოდეს არა მმართველის მიერ მისი სპეციფიკური ინტერესების დაცვას, არამედ მის მიერ ადგილობრივი და ზოგადსახელმწიფოებრივი, ერთმანეთთან ჰარმონიაში მყოფი ინტერესების კარგად დაცვას, ანუ კარგად მართვას, როგორც ასეთს. მაგრამ არის თუ არა რეალიზებული ამგვარი მართვის, ანუ იდეალური მართვის ეს შესაძლებლობა, ეს დამოკიდებულია, სხვა ფაქტორებთან ერთად, მმართველის თვითიდენტიფიკაციაზეც, რომელიც პირდაპირ ან არაპირდაპირ, უშუალოდ მიმართებაში (თანხმობისაში ან წინააღმდეგობისაში) დგას რეგიონის მოსახლეობის თვითიდენტიფიკაციასთან. მმართველისა და მოსახლეობის თვითიდენტიფიკაციის ცნებაში იგულისხმება ის, თუ ვის (ადამიანთა რომელ მაკროჯგუფს) და რამდენად აკუთვნებენ ისინი თავისთავს, როგორ განსაზღვავენ თავის შიდა ჯგუფს (ინ-გროუპ) ანუ თავის ძირეულ “ჩვენ”-ს, ვის წარმომადგენლად და ელემენტად თვლის ეს მმართველი თავისთავს და ვის წინაშე. ეს თვითიდენტიფიკაცია არის მუდმივმოქმედი ფაქტორი, რომელიც თანაგანსაზღვრავს ადგილობრივი მმართველის ღირებულებრივ ორიენტაციას და, აქედან გამომდინარე, მის მიზანთსახვას. ამ განზომილებაში რეგიონალური მმართველისთვის _ თუნდ ცენტრიდან დაყენებული მოხელისთვის და თუნდ ადგილზე არჩეულისათვის _ ოთხი ძირითადი შესაძლებლობა არსებობს:

ა) მმართველი ადგილობრივი საზოგადოების (მოსახლეობის) ნაწილად თვლის თავს, იგი თავის (ერთერთ) ვალად თვლის, ამ საზოგადოების (მოსახლეობის) და ამ რეგიონიოს კერძო ინტერესები დაიცვას;

ბ) მმართველი არაადგილობრივია. იგი ცენტრალური მმართველი აპარატის ნაწილად თვლის თავს, მისი შიდა-ჯგუფი არის სახელმწიფოს მოსახლეობა (ერი) მთლიანობაში, უფრო მცირე მაკროჯგუფთან თვითიდენტიფიკაცია მისთვის უცხოა;

გ) მმართველი არის რობოტი. იგი თავს აკუთვნებს მხოლოდ თავის ოჯახს, რომლის რჩენაც ჰმართებს, და შეუხრელად ასრულებს ამ რჩენის ერთადერთი მეთოდის _ სწორად მართვის _ მოთხოვნებს.

დ) მმართველი შემოქმედია, მისი ყველაზე ძირითადი ღირებულებაა საერთო სიკეთე. იგი ამოდის ზოგადსახელმწიფოებრივი ინტერესებიდან, რომლებიც, სხვათა შორის, ცენტრისა და ადგილობრივი საზოგადოების ჰარმონიასაც გულისხმობენ.

თვალსაჩინოა, რომ იმ ურთიერთშევსების მიღწევა, რომელიც ზემოთ ვახსენეთ, წმინდა ტექნიკურ ამოცანად იქცევა მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ცენტრსა და რეგიონს შორის ინტერესთა ჰარმონია არსებობს. დაზუსტებისათვის დავძენთ, რომ აქ არსებითია არა იმდენად ობიექტური ინტერესები (ვთქვათ, ამა და ამ პროდუქტის ფასები), რამდენადაც მათი სუბიექტური აღქმა (მაგალითად, ნაკლებად ალბათია, რეგიონი დაინტერესებული იყოს მოუსავლიანობაში ქვეყნის მასშტაბით, რათა საკუთარი უხვი მოსავლის ნაყოფი სარფიანად გაყიდოს). თუ ცენტრის მმართველობითი ფუნქციები განსხვავდება მხოლოდ მართვის საგნით (ნაგვის გატანა რეგიონის კომპეტენციაშია, სტრატეგიულ გზათა მშენებლობა _ ცენტრისაში და ა.შ.), მაგრამ არა მიმართულებით, ანუ მართვის მიზნებით, მაშინ კონფლიქტისათვის საფუძვლის გაჩენა ნაკლებ ალბათია. მაგრამ, თუ ცენტრალური და რეგიონალური მმართველის ფუნქციები სხვადასხვაა არა საგნით, არამედ ერთი და იმავე (ან დაახლოებით ერთი და იმავე) უფლებამოსილება-პასუხისმგებლობების განაწილებით ამ ორ მხარეს შორის, მაშინ კონფლიქტის საფუძველი უკვე არსებობს. მართლაც, თუ ცენტრისა და რეგიონის მმართველობითი უფლებამოსილებები ერთსა და იმავე სფეროში განაწილებულია რაღაც გარკვეული პროპორციით, ანუ რეგიონისთვის ავტონომიის ამა თუ იმ დოზის განსაზღვრის სახით, ეს ნიშნავს ერთი და იმავე სფეროს რეგულირებაში ორი ურთიერთგანსხვავებული ანუ ურთიერთდაპირისპირებული ნების თანამოქმედებას, რაც მხოლოდ იმ შემთხვევაში არ მიგვიყვანს კონფლიქტთან, თუ ადგილი ექნება შეგნებულ კომპრომისს მათ შორის. კომპრომისი, როგორც ცნობილია, ჰარმონია არ არის. იგი ნელი მოქმედების ბომბია, რომლის უსაფრთხოების უზრუნველყოფა ყოველდღიურ საგანგებო ზრუნვას მოითხოვს. სსრკ-ს ავტონომიზმის პრაქტიკაში ურთიერთდაპირისპირებულ ნებათა, კერძოდ, ურთიერთდაპირისპირებულ ეროვნულ და ეთნიკურ ნებათა ასეთი კომპრომისი თითქოს მიღებული იყო, მაგრამ ეს კომპრომისი არ იყო არა თუ ჰარმონია, არამედ თვით რეალური კომპრომისიც კი. იგი ძალთა რეალური თანაფარდობის ასახვად კი არ ითვლებოდა და მხარეთა ცნობიერ შეთანხმებას კი არ ემყარებოდა, არამედ განისაზღვრებოდა მხოლოდ (დიდი ცენტრის) სტრატეგიული ნებით და ითვლებოდა ყველას (ამ შემთხვევაში _ ორივე მხარის) ურთიერთჰარმონიულ ინტერესთა ერთობლივ დაცვად, _ ყველასთვის თავისუფალი თვითგამორკვევის უფლების მიცემად (მის მიერვე) თითქოსდა ყველას ერთობლივი ჰარმონიული გაშლა-აყვავების “უტოპიურ”-იმპერიული მიზნით. ამ გარედან განსაზღვრული ჰარმონიის შედეგები ცნობილია; ბუნებრივია, რომ არაფორმალიზებული, ანუ ექსპლიციტური ურთიერთშეთანხმების გარეშე განხორციელებული ამ ურთიერთშეზღუდვის პირობებში კონფლიქტი კი არ ქრებოდა, არამედ ლატენტურ (ფარულ) მდგომარეობაში გადადიოდა და მან კიდეც იფეთქა იმ ფორმებით, რომელიც ვნახეთ.

როგორც უკვე ითქვა, ადგილობრივი მმართველობა მისი ყველა მასშტაბით (ფედერაციის სუბიექტის დონის ჩათვლით) და მისი ოპტიმალური მოწყობა (თვით სამართავი რეგიონის ზომის და განლაგების ოპტიმალური განსაზღვრის ჩათვლით) ტექნიკურ ამოცანად რჩება მხოლოდ მანამდე, სანამ იგულისხმება ფუნდამენტურ ინტერესთა იგივეობა რეგიონის მოსახლეობასა და მთლიანად სახელმწიფოს მოსახლეობას შორის. აქ _ და სწორედ აქ _ შემოდის განხილვაში მმართველის და მოსახლეობის თვითიდენტიფიკაციის ფაქტორი, რომელიც ზემოთ ვახსენეთ. თუ თვითიდენტიფიკაცია ძირეულად ერთია, მაშინ ქვეყნის ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული მოწყობის ამოცანა მართლაც წყდება იმის მიხედვით, თუ რამდენ სულ მოსახლეობაზე უნდა მოდიოდეს ერთი პროკურატურა ან საავადმყოფო, რა მანძილზე შეიძლება იყოს რეგიონის მმართველის რეზიდენცია უშორესი სოფლისაგან და ა.შ.. ასეთ იდეალურ ვითარებაში უპრობლემოდ დაიძლევა რეალურ ინტერესთა სხვაობა, ვთქვათ, მდიდარ სასოფლო-სამეურნეო რეგიონსა და სახელმწიფოს დანარჩენ მწირ ნაწილს შორის. მაგრამ თუ თვითიდენტიფიკაცია სხვადასხვაა _ და, მაშასადამე, მაკროჯგუფთა მაკროჯგუფური სპეციფიკური ინტერესიც სხვადასხვაა _ მაშინ რეგიონული თვითმმართველობის ოპტიმალური ხარისხისა და ხასიათის განსაზღვრაში მისი ზემოხსენებული ტექნიკური მხარე უკანა პლანზე გადადის უფრო მძიმე მაკროჯგუფთაშორისი რეგულირების ამოცანასთან შედარებით. მაშინ დამგეგმავს ჰმართებს, შეიმუშაოს განსხვავებულ (ურთიერთდაპირისპირებულ) მაკროჯგუფურ ნებათა ცნობიერი ურთიერთმორგების მოდელი _ რა თქმა უნდა, მოსალოდნელ ხიფათთა განჭვრეტით, _ რომელიც ინტერესთა და ზრახვათა ერთი კლასის გაშლა-გალაღებასთან ერთად ინტერესთა და ზრახვათა სხვა კლასის რეალიზაციის აკრძალვასაც მოიცავს, როგორც უსამართლოსას ან პერსპექტივაში სახიფათოსას.

გასათვალისწინებელი ხიფათები, პირველ ყოვლისა, შემდეგია:

ა) თუ მაკროჯგუფის თვითიდენტიფიკაცია სხვაა, ვიდრე სახელმწიფოს მოსახლეობისა მთლიანობაში, მაშინ მისი და მისი სულისკვეთების მიმდევარი ადგილობრივი მმართველის ერთ-ერთი მიზანი, რასაც იგი ჩათვლის თავის მოვალეობად მაკროჯგუფის წინაშე, იქნება ცენტრის ერთერთი მიზნის საწინააღმდეგო, ანუ მიმართული იქნება დამოუკიდებლობის ხარისხის გაზრდისაკენ თვით სახელმწიფოდან გამოყოფამდე იმ ტერიტორიითურთ, რომელიც მას უკავია. დამოუკიდებლობის ხარისხის ყოველი გადიდება, თავის მხრივ, იწვევს არა ღია კონფლიქტის ალბათობის შემცირებას, არამედ, პირუკუ, მისი პოტენციის გადიდებას გარდუვალი აფეთქების პერსპექტივით. ამ კონტექსტში არ შემიძლია არ გავიხსენო ეუთო-ს, ჩემის აზრით, სრულებით უპერსპექტივო გეგმა ქართულ-ოსური კონფლიქტის მოგვარებისა ოსებისთვის მაქსიმალურად ფართო ტერიტორიული ავტონომიის დაწესების გზით, “სამხრეთ ოსეთის” სახელით, და ერთი და იმავე ფუნქცია-პასუხისმგებლობების, მათ შორის _ პოლიციური ფუნქციების წინასწარ განსაზღვრული პროცენტული განაწილებით საქართველოს ცენტრალურ ხელისუფლებასა და დიამეტრალურად მოპირდაპირე ინტერესების მქონე ოსურ მხარეს შორის. ეს გეგმა პერსპექტივაში მხოლოდ კონფლიქტის განვითარების მომტანია ხსენებული ტერიტორიის საქართველოსაგან გამოყოფის ლოზუნგით და ოსი ერისთვის ამ ამოცანის პირველ ნომერ საერთოეროვნულ ამოცანად ქცევით, ან, პირუკუ. ამ კონფლიქტში ზოგადსახელმწიფო პოზიციის ძირეული გამარჯვების გზით.

ბ) თუ მაკროჯგუფის უფლება და შანსი, რომ ქვეყანაში მოიპოვოს და გაიფართოვოს ტერიტორიული თვითმმართველობის სპეციფიკური სტატუსი, განპირობებულია არა მხოლოდ ზემოხსენებული ტექნიკური მოტივებით, არამედ ადგილობრივი უმრავლესობა ასეთ სტატუსს ეძებს თავისი სპეციფიკური მაკროჯგუფური (ამ შემთხვევაში _ ეთნიკური) ნიშან-თვისებების გამოც, ეს გარდუვალად ქმნის იმ ეთნიკური წმენდისა და მისი მეთოდის _ გენოციდის და დეპორტაციის გამოყენების პერსპექტივას, რომლის მაგალითებიც მრავლად ვიხილეთ ამ ბოლო წლებში. მართლაც, თუ ტერიტორიის სტატუსი და იმ მოსახლეობის სტატუსი, რომელიც თავს სხვად თვლის, დამოკიდებულია დემოგრაფიულ დინამიკაზე, ეს ბუნებრივად ქმნის მოტივაციას, რომ მხარეებმა ხელოვნური ზემოქმედება მოახდინონ ამ დინამიკაზე ზემოხსენებული უმართებულო მეთოდების გამოყენებით, თუნდაც პროფილაქტიკური მიზნით. ამგვარად, ეუთო-ს ზემოხსენებული გეგმა მომაკვდინებლად სახიფათოა არა მხოლოდ საქართველოსთვის, არამედ, მისი განზოგადების შემთხვევაში, კაცობრიობისთვისაც საერთოდ. თქმულიდან გამომდინარეობს, რომ იმ შემთხვევაში, როცა სხვადასხვა თვითიდენტიფიკაციის მქონე მაკროჯგუფთა ურთიერთობის დარეგულირების ამოცანა დგას, თვითმმართველობის ფორმისა და ხარისხის განსაზღვრა აღარაა ტექნიკური პრობლემა. აქ აუცილებელი ხდება რეგულირების სხვა, უფრო ზოგადი და ღრმა სახელმძღვანელო პრინციპების არჩევა, როგორც, მაგალითად, პრინციპისა, რომ არა მხოლოდ გარე საზღვრებია ხელშეუხებელი და შიდა _ არაგაუქმებადი, არამედ დაუშვებელია ახალი შიდა საზღვრების შექმნაც, აგრეთვე აუცილებელია მაკროჯგუფისთვის ე.წ. “ისტორიული მეხსიერების” უფლების აღიარება პრინციპისა და სხვა. სხვა მიდგომა არა მხოლოდ არარეალისტური იქნება ხანგრძლივი პერსპექტივის თვალსაზრისით, არამედ, ანალიტიკური მიდგომის თვალსაზრისით, ანტიმეცნიერულიც.

გამოსაყოფი დაგვრჩა ვითარების ერთი მომენტიც. როგორც უკვე ითქვა ზემოთ, მაკროჯგუფის თვითიდენტიფიკაცია ემყარება გარემოებათა გავლენას, თვით ადმინისტრაციულ ერთეულთა ნომენკლატურის ფაქტორის ჩათვლით. ყველაზე კანონზომიერი და გავრცელებულია ის თვითიდენტიფიკაცია, რომელიც ფაქტობრივად სახელმწიფოს ქმნის _ ეროვნული თვითიდენტიფიკაცია ანუ მაკროჯგუფის მიერ თავისთავის გაიგივება ა) ბუნებისა და ენის ერთობის ან ქვაზი-ერთობის მიხედვით და ბ) კაცობრიობის, როგორც მთელის, წინაშე და ისტორიის წინაშე ცალკე ერთეულად დგომისუნარიანობის, კაცობრიობისა და მისი ისტორიის წინაშე საკუთარი გამოკვეთილი სახის, საკუთარი ვინაობის ქონის უნარის მიხედვით. პირველი მოტივის შესუსტება, შეცვლა და გაყალბება შესაძლებელია ცნობიერების მანიპულირებით დეზინფორმაციის მიწოდების და სწორი ინფორმაციის დამალვის გზით (მაგალითად, ერს შეიძლება ხელისუფალნი უმალავდნენ მის ისტორიას). მეორე მოტივის დათრგუნვა, როგორც ზემოთ ვთქვით, შეიძლება ერის ზოგადეროვნული საკაცობრიო ფუნქციის შესუსტებით, მისი ზოგადი დათრგუნვით, პლანეტის საერთო სისტემაში მისი სახელმწიფოებრივი ადგილის გაუფერულებით, გაზედმეტებით, მისი, ასე ვთქვათ, საკაცობრიო განაცხადის დაპატარავებით, რაც ბუნებრივად იწვევს მოქალაქის ყურადღების გადატანას არა იმაზე, რაც ერს რეალურად საერთო აქვს _ ერთობლივ-ეროვნულ ამოცანებზე და როლზე კაცობრიობის კონტექსტში _ არამედ კერძო განსხვავებებზე ერის შემადგენელ ადგილობრივ მაკროჯგუფებსა და ქვეყნის შემადგენელ პროვინციებს (მით უმეტეს _ ისტორიულ პროვინციებს) შორის. სოციოლოგიის ელემენტარული ჭეშმარიტებაა, რომ რაგინდარა ერთგვაროვან სოციუმში გარდუვალად ჩნდება მიზიდულობის ერთგვარი მრავლობითი ცენტრები, უბნები, ე.წ. “კლასტერები”, “კონები”, რომელთა შიგნითაც კავშირურთიერთობები უფრო ინტენსიურია, ვიდრე ამ უბნებს შორის. სიტყვამ, სახელმა, ისტორიულმა ასოციაციამ ან ტრადიციამ, მით უმეტეს ადმინისტრაციულმა დაყოფამ შესაძლოა ის როლი ითამაშოს ტერიტორიული რეგიონების ამ განსხვავებათა ჩამოყალიბება-დაკრისტალებაში სხვადასხვა ფუნდამენტური თვითიდენტიფიკაციის მქონე ეთნიკურ ერთეულებად, რასაც ნაჯერ ხსნარში ჩაშვებული კრისტალი ასრულებს.

ამრიგად, მართვის ოპტიმალური მექანიზმების ძიების ფაქტორთა ანალიზმა, რომლებიც ღირებულებათა სისტემაზე და იდენტიფიკაციათა სისტემაზე ფუნდამენტურად დამოკიდებული აღმოჩნდა, კიდევ ერთხელ მიგვიყვანა იმავე დასკვნამდე, რითაც წინამდებარე მსჯელობის ამასწინა მონაკვეთი დავამთავრეთ. თქმულიდან კიდევ ერთხელ ჩანს საქართველოს მთლიანი ფედერალიზაციის არსებული გეგმის ან პროქართულად ანტიმეცნიერული, ან მეცნიერულად ანტიქართული ხასიათი, განსაკუთრებით იმ ზოგადეროვნული დამარცხებების ფონზე, რომელთა გასწორებისათვის ჩვენს ქვეყანას ჯერჯერობით ვერ მიუღწევია.

წარმოდგენილი ანალიზი ჩვენთვის უფრო გასაგებს ხდის ქვემორე ციტირებულ ახსნასაც გერმანული ფედერალიზმის მიერ განვლილი განვითარების ხაზისათვის: გერმანიაში დღეს ფედერალიზმის შესუსტების პროცესი იმიტომ მიდის, რომ გერმანიაში არ აღმოჩნდა საკმარისი ძალით ფედერალური სახელმწიფოსთვის საჭირო წანამძღვრები: “თანასწორუფლებიანი, სოციო-კულტურულად ჰომოგენური წევრი-სახელმწიფოები დაახლოებით თანაბარი სამეურნეო ძალით, რომელთაც შეეძლებოდათ ავტონომიური სახელმწიფოებრივი ცნობიერების და საკუთარი პოლიტიკური იდენტობის გამომუშავება” (ჰანი და ჰოლშერი, ციტ. შრ. გვ. 120). სხვა სიტყვით რომ ვთქვათ, გერმანელთა ზოგადგერმანულმა თვითიდენტიფიკაციამ მოსახლეობის უმრავლესობაში და ერთიანი სახელმწიფოს მაღალმა ადგილმა მოსახლეობის და პოლიტიკოსების ღირებულებათა სისტემაში განსაზღვრა ის, რომ ფედერალიზმი სეპარატიზმის გზით კი არ წარიმართა, არამედ შესუსტების გზით. როგორც შევეცადეთ გვეჩვენებინა ზემოთ, საქართველოს პირობები დღეს იმგვარია, რომ ზემოხსენებული “ავტონომიური ცნობიერების” გაჩენისა და განვითარებისთვის პოხიერი ნიადაგი არსებობს.

 

VII. უცხო სეპარატისტების ფაქტორი

ზემოთ დავახასიათეთ ის მრავალრიცხოვანი იურიდიული და ადმინისტრაციული მექანიზმები, რომლითაც გერმანიის პოლიტიკოსებმა შეძლეს ფედერალურ მოწყობაში ჩადებულ საშიშროებათა აცილება, სახელდობრ: ა) სახელმწიფო ერთიანობის დაშლისა და ბ) მართვის პარალიზაციის საშიშროებისა.

გერმანიისაგან განსხვავებით, საქართველოში არსებობს სახელმწიფოსადმი და მისი დამოუკიდებლობისადმი არაკეთილგანწყობილი მოსახლეობის მასები, რომლებიც მოინდომებენ ფედერალური წყობის გამოყენებას ორივე მიმართულებით _ როგორც ცენტრისგან ფედერალური ერთეულის მაქსიმალური ჩამოშორების მიმართულებით, ისე თვით მართვის მაქსიმალური პარალიზაციის მიმართულებით, _ რადგან ეს, თავის მხრივ, დღის წესრიგში დააყენებს მართვის პროცესისაგან ცენტრის უფრო და უფრო ჩამოცილების საკითხის დასმას. შევეცადოთ თქმულის დასაბუთებას, ასე ვთქვათ, ზოგადი შემთხვევისთვის.

თუ ფედერალიზმი ნამდვილად ფედერალიზმია, ანუ ისეთ სუბიექტთა გაერთიანება გარკვეული პირობებით, ვისაც ყველა სხვა თვითიდენტიფიკაციათაგან დამოუკიდებლად ან მათთან ერთად თავ-თავისი თვითიდენტიფიკაციაც აქვთ, და თუ ეს თვითიდენტიფიკაცია დადებითი ღირებულებრივი ინდექსის მატარებელია (ანუ მე მიღირს ის ერთეული, რომელთანაც ვაიგივებ თავს),  _ თუ, მაშასადამე, ეს ფედერალობა არაა მხოლოდ ადმინისტრაციულ-ტექნიკური საშუალება (იარაღი) იმისთვის, რომ ერთი სულისკვეთების, ერთი მიზანთსახვის, ერთი ამოსავალი კოლექტიური მენტალობის (ანუ ერთი თვითიდენტიფიკაციის) მქონე ადამიანთა მასის მართვაში შრომის განაწილების ოპტიმალური წესი იქნას გამოყენებული, _ მაშინ ეს ფედერალიზმი გულისხმობს სხვადასხვა ნებათა კომპრომისს და, მაშასადამე, მათს დაპირისპირებულობასაც ამა თუ იმ სფეროში. ცხადია, კომპრომისს აზრი აქვს მხოლოდ მაშინ, როცა ნებათა დაპირისპირებულობა არსებობს. სახელმწიფოში ასპარეზის შექმნა მეორე, მესამე და შემდგომ ნებათათვის, რომლებიც ერთსა და იმავე საგანზე არიან მიმართულნი, მაგრამ სხვადასხვა მხრისაკენ (ამ შემთხვევაში ეს საგანია ტერიტორია და უფლებები მის მიმართ), გარდუვალად განაპირობებს თვით ამ ნებათა გაჩენას (თუ აქამდე არ არსებობდნენ), გაძლიერებას და აქტუალიზაციას, რის შედეგადაც იწყება მათი კომპრომისის ანუ (დროებითი) ურთიერთგარიგების ძიება. ამ ზოგადი შემთხვევის ერთი კერძო ქვეტიპი _ ძირითადად ერთი სულისკვეთების მოსახლეობაში ახალი ტერიტორიული დიფერენცირების შემოტანა _ ზემოთ უკვე ვახსენეთ. მაგალითად, თუ საქართველოში შეიქმნა კახეთის პროვინცია და მოხდა მის მიმართ უფლებათა განაწილება თელავსა და თბილისს შორის, ეს შექმნის თელავურ ნებას, რომელიც შევა ან არ შევა კომპრომისში თბილისურთან. მაგრამ თუ იგივე მოხდა არაქართული მოსახლეობით დასახლებულ ტერიტორიაზე (ანუ ისეთ მოსახლეობასთან, რომლის თვითიდენტიფიკაციის ძირითად ნიშანს არა აქვს შეხვედრის წერტილები ქართველებისასთან), მაშინ იმავე მექანიზმით გაჩენილი ან აქტუალიზებული ადგილობრივი ნება (ვთქვათ, წალკის რაიონისა) გაცნობიერდება არა როგორც “წალკური ნება”, არამედ როგორც “ბერძნული ნება” (რაკი წალკაში მოსახლეობის უმრავლესობა ბერძნულია), ანუ როგორც საქართველოსთვის გარე ძალაზე ორიენტირებული, ან მისდამი კერძო მიდრეკილების მქონე, ან მის მიერ რაღაცა ზომით თანაგანსაზღვრული ნება, რაც, რა თქმა უნდა, გზას უხსნის სახელმწიფოს ქმედუნარიანობის შემცირებას.

 

VIII. ევროპული ფედერალიზმის ფაქტორი

დასასრულ, უნდა გავითვალისწინოთ როგორც გერმანული ფედერალიზმის ევოლუცია, ისე საქართველოს ფედერალიზაციის გეგმის გაჩენის ერთი უმნიშვნელოვანესი ფაქტორი _ ევროპის ტენდენცია ინტეგრაციისკენ და მის ქვეყანათა ურთიერთობის განვითარებისკენ ფედერალიზმის მიმართულებით. ევროპის ევოლუციას ფედერალიზმისკენ განაპირობებს ამ კონტინენტისათვის შინაგანი ფაქტორიც, კერძოდ, მისი დიდი ერთიანობა კულტურის, ცხოვრების წესის, ღირებულებათა სისტემის და მსოფლიოს მიმართ ლიდერული პოზიციის ქონის მხრივ, და გარეგანი ფაქტორიც, კერძოდ, მისი მშვიდობიანი თავდაცვა რესურსებით უფრო მდიდარი ოკეანისგაღმური ინდუსტრიული ცივილიზაციების მეტოქეობისაგან. მისი ანალოგიური შეიძლება იყოს, ვთქვათ, კავკასიური ფედერალიზმი. რაც შეეხება საქართველოს ფედერალიზაციის გეგმას, იგი ევროპის ამ სიახლესთან დაკავშირებულია არაპირდაპირი გზით, კერძოდ, რუსულ იმპერიას, რომელმაც მონარქიის დანგრევის შემდეგ ერთხელ უკვე გადაირჩინა თავი იმ დროს მზარდი და პერსპექტიული კომუნისტური წყობისა და იდეოლოგიის გამოყენებით, ამჯერადაც, კომუნიზმის გაკოტრების შემდეგ, კიდევ ერთხელ სურს თავის გადარჩენა დღეს პერსპექტიული ახალი პრინციპის _ სახელმწიფოთშორისი მრავალმხრივი ეკონომიკური, ადმინისტრაციული და ყოფითი ინტეგრაციის პრინციპის _ გამოყენებით. რუსეთის პოლიტიკის მგეგმავებს ამ საბაბით უნდათ საბჭოთა კავშირის აღდგენა ყოფილი კოლონიების (რესპუბლიკების) ურთიერთფედერირების ფორმით, რაც ნათლადაა გამოკვეთილი “დამოუკიდებელ სახელმწიფოთა თანამეგობრობის” დასაბუთების ყველა ცდაში, რაც კი გამოქვეყნებულია დღემდე (და რაც, რაღა თქმა უნდა, აბსურდია, რადგან ყოფილ სსრკ ქვეყნებს არც ინტერესები აქვთ საერთო, არც ლიდერული მდგომარეობა, რომელსაც დაცვა სჭირდება, და არც პოზიტიური ღირებულებათსისტემა. ერთმანეთში საერთო მათ მხოლოდ უარყოფითი ღირებულებები აქვთ, როგორიცაა სიღარიბე, საუკუნოვანი დიქტატურის გამოცდილება და სხვა). მაგრამ, გარდა ამისა, გარეგნულად თითქოსდა უძალადო (არაძალადობითი) სახელმწიფოთშორისი ფედერირების ბაზად რუსეთის მიერ დაგეგმილია თვით იმ ერთეულთა (ყოფილ მოკავშირე რესპუბლიკათა) შინაგანი ფედერალიზაციაც, რომელთა “თანამეგობრობის” შექმნასაც იგი ესწრაფვის, ასე რომ, საქართველოს ფედერალიზაციის რუსულ გეგმას ერთი მიზანი კი არა აქვს, არამედ ორი _ საქართველოს დასუსტება და მის ყელზე რუსეთის ხელის დადება, ერთის მხრივ, და მისი შინაგანი მზადება ახალ იმპერიულ “ფედერაციაში” მონაწილეობისთვის მეორეს მხრივ.

რით არის დაკავშირებული ქვეყნის შინაგანი ფედერალურობა მისი მონაწილეობის შესაძლებლობებთან ქვეყანათა ახალი, დიდი ურთიერთფედერირების პროცესში, ეს აპრიორულად ნათელი არ არის. ფედერალიზმის გერმანელ მომხრეებს ეჭვი არ ეპარებათ იმაში, რომ შინაგანი ფედერალიზაცია არა თუ ხელშემწყობი ფაქტორია, არამედ პირობაცაა წარმატებული მონაწილეობისთვის გარე ფედერირების პროცესში (თუმცა ევროპის ფედერაციაში მონაწილეობისკენ სხვა არაფედერირებული ქვეყნებიც, მაგ. საფრანგეთი წარმატებით მიდიან: საერთო ბაზარი, საბაჟო თავისუფლება, ევროპარლამენტის შექმნა…) და თუმცა თვით გერმანიაში, როგორც უკვე იყო აღნიშნული, ფედერალიზმის პრინციპის მოქმედება ლანდების (“მიწების”, “ქვეყნების”) დონეზე დაბლა არ ჩამოდის, რომელთა უმეტესობა თავისი მასშტაბით საქართველოს ტოლია ან მასზე დიდია.

გერმანელი პოლიტიკოსების ზემოხსენებული ნაწილის თეზისს (რომელსაც, როგორც ზემოთ ავღნიშნეთ, ხალისით ღებულობს შეიარაღებაზე რუსული იმპერიული პოლიტიკა) _ რომ ქვეყნის ფედერალურობა შიგნით ხელს უწყობს მის მონაწილეობას ფედერირების პროცესში გარეთ _ თავისი ლოგიკური ინფრასტრუქტურა აქვს, რაც თუნდაც იმ ფაქტიდან ჩანს, რომ გერმანიაში ევროპის სხვა ქვეყნებთან შედარებით ხმების ყველაზე დიდი პროცენტი მიიღო გეგმამ, რომ ევროპარლამენტის არჩევა ხდებოდეს პირდაპირი ხმისმიცემით და არა პარლამენტთაგან დელეგატთა გაგზავნის ფორმით. არც ისაა საეჭვო, რომ ევროპაში ქვეყანათა ფედერირების პროცესის განვითარების შემთხვევაში გერმანიის ეკონომიკური, მეცნიერულ-ტექნიკური და სხვა პოტენციალი მძლავრად წამოსწევს წინ მის როლს ამ კონტინენტზე. აქვს თუ არა აქვს მოყვანილ თეზისს საკმარისი ეკონომიკური, ფსიქოლოგიური, პოლიტიკური, სტრატეგიული თუ სოციოლოგიური არგუმენტაცია, რუსეთის ზემოხსენებული გეგმისთვის ამას მნიშვნელობა არა აქვს. მისთვის ამ შემთხვევაში საინტერესოა მხოლოდ პრეცედენტი დემოკრატიული ქვეყნების ამ წესით ურთიერთინტეგრირებისა, რათა იგი საბაბად ჰქონდეს იმპერიის აღდგენისა და რეინტეგრაციისთვის. საქართველოსთვის ჯერ ღიაა როგორც საკითხი, ენდომება თუ არა მას ოდესმე ფედერირება სხვასთან (ვთქვათ, იმავე ჩრდილო კავკასიის განთავისუფლებულ ქვეყნებთან), ისე საკითხი, არის თუ არა შინაგანი ფედერირება ხელშემწყობი ფაქტორი გარეგანისათვის. საერთოდ,  ამ კავშირის რაიმე მექანიზმი, ვიმეორებ, არ ჩანს. ასე რომ, გერმანელ ფედერალისტთა ერთი ძირითადი არგუმენტი თავისი ქვეყნის ფედერალური მოწყობის სასარგებლოდ ჩვენთვის, ქართველებისთვის არ მუშაობს. ამ მიმართულებითაც საქართველოს ფედერალიზაციის გეგმა ემყარება, რბილად რომ ვთქვათ, არამეცნიერულ (ანუ ანალიზს მოკლებულ), არსებითად კი ანტიმეცნიერულ საფუძველს (ანუ მეცნიერების საშუალებათა გამოუყენებლად ისეთი საკითხის გადაჭრას, რომლის გადაწყვეტასაც მეცნიერული ანალიზი სჭირდება).

 

IX. დამატება

“კოოპერატიული” ფედერალიზმი გერმანიაში

გერმანიის კონსტიტუციის თანახმად, მისი დებულება რომ “გფრ არის დემოკრატიული და სოციალური ფედერაციული სახელმწიფო (Bუნდესსტაატ)” მარადიულია. მისი შეცვლა დაშვებული არ არის. უმაღლესი ორგანოა ბუნდესთაგი (ფედერაციის პარლამენტი), რომლის კანონთა გარკვეული კატეგორიისთვის საჭიროა მათი მიღება ბუნდესრათის (ფედერაციის საბჭოს) მიერაც. ეს უკანასკნელი დგება არა პირდაპირი არჩევნებით ფედერაციის სუბიექტთა მოსახლეობის მიერ ან დელეგირებით ქვეყნის პარლამენტთა (ლანდთა) მიერ, არამედ იგი კომპლექტდება მთავარობათა წარმომადგენლებით. ბუნდსა და წევრებს (ანუ ფედერაციასა და მის სუბიექტებს) შორის არის დავალებათა განაწილება _ ე.წ. “ვერტიკალური განაწილება ხელისუფლებისა”. ფუნქციათა ამგვარი განაწილება “მართვის ფედერალიზმის” სახელით აღინიშნება. რამდენადაც ბუნდი და “ქვეყნები” ამ გზით ავსებენ ერთმენეთს და შეწყობილ ურთიერთთანამშრომლობას (ძუსამმენარბეიტ) აღწევენ, ამას ანალიტიკოსები “კოოპერაციულ ფედერალიზმს” უწოდებენ. გერმანიის ეს სპეციფიკა _ ცენტრისა და ფედერაციის სუბიექტების უფლებამოსილებათა დანაწილება ფუნქციათა სახეობის მიხედვით და არა დონეების მიხედვით _ ჩანს თუნდაც აშშ ფედერალიზმის ფონზე, რომელსაც ანალიტიკოსები “კონკურენციული” ფედერალიზმის სახელით აღნიშნავენ და რომელშიც უფლებამოსილება გარჩეულია სხვადასხვა დონეებისათვის საკანონმდებლო და აღმასრულებელი ფუნქციების განაწილების პრონციპით (ოშაცი, ციტ. შრ. გვ. 111-112).

უფლებამოსილებათა და ფუნქციათა ზემოაღწერილი განაწილება თითქოს ლოგიკურად აიძულებს თვითონ მდგომარეობას, რომ ნაყოფიერი კოოპერაციისკენ განვითარდეს (როგორც ეს გერმანიაში მოხდა). მაგრამ ამ მოჩვენებითმა ავტომატიზმმა არ უნდა შეგვიქმნას იმის ილუზია, თითქოს ანალოგიური საკანონმდებლო სვლებით შეიძლებოდეს საქართველოშიც ავიცილოთ ფედერალიზმით გამოწვეული სახელმწიფოებრივი დეზინტეგრაციის ის გარდუვალი ხიფათი, რომელიც ზემოთ განვიხილეთ. აღწერილი საკანონმდებლო ვითარების რამდენიმე დეტალის გათვალისწინება ნათლად გვიჩვენებს, რომ ღირებულებრივი ორიენტაციები, მათი მოშლა-მოუშლელობის ფაქტორები და მათი გადამწყვეტი როლი ქვეყნისა და ერის მთლიანობის შენარჩუნებაში ამით არ იცვლება.

კერძოდ:

_ ზემოთ ვთქვით, რომ ბუნდის საკანონმდებლო უფლებათა რაციონალური გაფართოება “მიწების” თანადგომით მოხდა. ეს ქვეყნის ინტერესებისკენ მიმართულ ისეთ ღირებულებათსისტემას გულისხმობს, რომელზედაც ზემოთ გვქონდა ლაპარაკი.

_ ვინაიდან ფედერაციის სუბიექტთა წარმომადგენლები ქმნიან ფედერაციის საბჭოს (ბუნდესრათს) საკანონმდებლო ფუნქციებით, რომლის გარეშეც კანონების გარკვეული კატეგორია ვერ მიიღება, მას შეუძლია კანონმდებლობის პარალიზება; ვინაიდან კანონის გატარება (ანუ მართვა) ფედერაციის სუბიექტთა ხელშია, მათ შეუძლიათ აგრეთვე მართვის (ან ცენტრისთვის სასურველად, მისი კანონების სულისკვეთების შესაბამისად მართვის) პარალიზება. თუნდაც არ შეეძლოთ, პარალიზების მცდელობა, როგორც მინიმუმი, მაინც გამოიწვევს შეუსრულებელი ამოცანის _ კანონში ყველა შესაძლო წინააღმდეგობის და საბოტაჟის ყველა შესაძლო ფორმის გათვალისწინების ამოცანის _ გაჩენას.

_ დასასრულ, მათ შეუძლიათ კოოპერაციის ყოველდღიური პროცესის მოშლაც. ზემოთ ციტირებული შმიდი (ციტ. შრ. გვ. 259), აღწერს რა ფუნქციათა რეალურ განაწილებას “კოოპერაციული ფედერალიზმის” სისტემაში, წერს: “ამ ნორმების ჯიუტი დაცვა შეუძლებელს გახდიდა ზოგ რამეს, რაც აუცილებელია. ბუნდი დაკარგავდა ზოგ ქმედუნარიანობას, რომელიც მისი არსებობისთვის და ერის სიცოცხლისუნარიანობისთვის აუცილებელია. სინამდვილეში კონსტიტუციის მიღებიდან დღემდე განვითარდა აქ ის ხერხთა სისტემა, რომელიც შესაძლებელს ხდის ბუნდესრათისთვის, რომ იფუნქციოს, ზოგჯერ ლეგალობის გვერდის ავლითაც კი”.

 

X. საქართველოს სრული ფედერალიზაციის, როგორც შინაურ კონფლიქტთა ჩაქრობის საშუალების, კონცეფცია

საქართველოს სრულ ფედერალიზაციას ანუ მთელი საქართველოს დაყოფას ისეთ ერთეულებად, რომელთაც ექნებათ თავ-თავისი შეზღუდული სახელმწიფოებრიობა და იქნებიან “საქართველოდ” წოდებული ერთიანი ფედერაციის სუბიექტები, ზოგნი თვლიან ქმედით საშუალებად, რომ გამოძებნონ სწორი ფორმულირება აფხაზეთის სტატუსისთვის საქართველოს შიგნით, აგრეთვე სწორად და საკანონმდებლო სიახლეთა გარეშე დაფორმულირდეს აჭარასთან დაკავშირებული სამართლებრივი ნორმები (“სწორში” იგულისხმება ა) აფხაზებისათვის მისაღები და ბ) იმის მკაფიოდ გამომთქმელი, რომ აფხაზეთი საქართველოს ნაწილია). ამ ადამიანთა მსჯელობა ასეთია:

“არის აფხაზეთი, არის აჭარა, არის დანარჩენი საქართველო, რომელსაც სხვა ერთობლივი სახელი გარდა სიტყვისა “დანარჩენი” დღესდღეობით არ ჰქვია. ამგვარად, თუ მოხდება საქართველოში აფხაზეთისა და აჭარის აღიარება ფედერაციის სუბიექტებად, იძულებულნი ვიქნებით ვთქვათ: “საქართველო არის აფხაზეთის, აჭარის და დანარჩენი საქართველოს ფედერაცია”, ხოლო დღევანდელ კონფლიქტს ვუწოდოთ “საქართველოს და აფხაზეთის კონფლიქტი”. გამოდის, რომ აფხაზეთი სხვაა და საქართველო _ სხვა. მონარქიის პირობებში ეს მიმართება ადვილად გვარდებოდა; საქართველო (ამ შემთხვევაში _ დასავლეთ საქართველო, იმერეთი) იყო სამეფო, ხოლო აფხაზეთი _ ერთერთი სამთავრო ამ სამეფოში შემავალ სამთავროთა შორის. დღეს ასეთი მწყობრი სისტემის აღდგენა მხოლოდ შემდეგნაირად შეიძლება: იქნება ფედერაცია, რომელსაც სახელად ერქმევა “საქართველოს ფედერაცია” ან “საქართველო” და რომელშიც გაერთიანებულნი იქნებიან ამ ფედერაციის სუბიექტები: “აფხაზეთი”, “სამეგრელო”, “იმერეთი”, “გურია”, “აჭარა” და ა.შ. (ისტორიული პროვინციების მიხედვით) ან “აფხაზეთი”, “ზუგდიდის მხარე”, “სენაკის მხარე”, “ზემო იმერეთი” (“ჭიათურის მხარე”), “ქვემო იმერეთი” (“ქუთაისის მხარე”), “ოზურგეთის მხარე”, “შიდა ქართლის მხარე” (იგივე “გორი-ხაშურის მხარე”, “ქვემო ქართლის მხარე” (იგივე “გარდაბან-დმანისის მხარე”) და ა.შ. (ისტორიული ტრადიციისაგან განსხვავებით ან მისი ნაწილობრივი უგულებელყოფით), მრავალნაირი შესაძლო ვარიაციებით. ეს ფედერაცია იქნება ან სიმეტრიული (მისი ყველა სუბიექტები, “თბილისის”, “რაჭის”, “აფხაზეთის” და ა.შ. ჩათვლით, ერთნაირი სტატუსით იქნებიან), ან ასიმეტრიული (“აფხაზეთი” იქნება რესპუბლიკა ფართო უფლებებით, “რაჭა” _ მხარე მცირე უფლებებით და ა.შ.), რაც სავსებით დააკმაყოფილებს აფხაზ სეპარატისტებსაც და მსოფლიოს საზოგადოებრივ აზრსაც”.

ამ გეგმის შეფასება ნიშნავს შემდეგი სამი კითხვის პასუხს:

ა) აქვს თუ არა მას პლუსები?

ბ) ეს პლუსები განხორციელებადია თუ არა, კერძოდ, განხორციელებადია თუ არა ამჟამადვე, მოცემულ პირობებში?

გ) გადაწონის თუ არა პლუსები მინუსებს?

პირველი კითხვის პასუხი ასეთია:

დიახ, ამ გეგმას გარკვეული პლუსები აქვს. კერძოდ, აფხაზეთი თავსდება ფედერაციაში, რომლის სუბიექტები არიან არა “საქართველო” და “აფხაზეთი” (ან “აფხაზეთი”, “აჭარა” და “საქართველო”), არამედ “აფხაზეთი”, “აჭარა”, ესა და ეს მხარეები და “თბილისი” თავისი მიმდგომი მეგაპოლისით, ხოლო “საქართველო” ეწოდება მათ ყველას ერთობლიობას ფედერაციის სახით. ეს სურათი ჰარმონიულად გამოიყურება უცხო მაყურებლის თვალში და ეს უცხოელი თანდათან ეჩვევა მისთვის ახალ ტერმინოლოგიას. იგი აღარ ამბობს “საქართველოს და აფხაზეთის ურთიერთობა”, არამედ ამბობს “ფედერაციის და მისი ერთ-ერთი სუბიექტის ურთიერთობა”.

მეორე კითხვის პასუხი ასეთია:

პლუსი, რომელიც ვახსენეთ, რეალურ განხორციელებას ვერ მიიღებს ან მიიღებს მას მხოლოდ ძალიან მცირე ზომით. მართალია, იმგვარ კონფლიქტში, როგორიც დღეს არსებობს, მხარეებად ჩაითვლებიან “ფედერაციის წევრები” და “ფედერაცია” (ისე როგორც დღეს რუსეთი, თავისი ინტერესებიდან გამომდინარე, ლაპარაკობს არა “რუსეთის ჯარების” მოქმედებაზე ჩეჩნეთში, არამედ “ფედერალური ჯარების” მოქმედებაზე”). მაგრამ დროში გარდუვალია, რომ ყურადღების ცენტრში მოექცევა კონფლიქტის შინაარსი, ანუ მაყურებელი გაიცნობიერებს, რომ კონფლიქტი მდგომარეობს ერთი მიწაწყლისათვის ორი ეროვნების (ქართველებისა და აფხაზების) ჭიდილში: ერთ მხარეს დგანან აფხაზები და მათი სახელის მატარებელი ფედერალური სუბიექტი აფხაზეთი, მეორე მხარეს კი ქართველები და ამავე ფედერაციის ყველა სხვა სუბიექტები ეროვნული ნიშნით, ანუ იგივე “დანარჩენი საქართველო” (მარტივად _ “საქართველო”), როგორც ასეთი. ამგვარი სურათის წარმოდგენა შეიცავს იმ ფაქტის მიჩქმალვას, რომ აფხაზეთი მხოლოდ იმით არაა დაკავშირებული დანარჩენ საქართველოსთან და საერთოდ საქართველოსთან, რომ იგი საქართველოს ფედერაციის ერთერთი სუბიექტია, არამედ იმითაც, რომ იგი თვითონაც, თავისი ეთნიკური შემადგენლობით, ისტორიული ტიპონიმიკით და ა.შ. საქართველოა (ამავე სურათის გარდუვალი შედეგი იქნება იმ აზრის ამოქმედება, რომ ფედერაცია, როგორც კავშირის ფორმა, ასე თუ ისე მაინც მხარეთა შეთანხმების შედეგია და თუ ერთ წევრს კატეგორიულად არ უნდა ფედერაციაში ყოფნა, მას იქ სამარადისოდ ძალით ვერავინ დატოვებს).

გეგმის მეორე პლუსის რაობა იმდენად ცხადია, რომ იგი ზემოთ, პლუსთა ჩამონათვალში არც კი ვახსენეთ. ესაა დაწვრილერთეულებულ დანარჩენ საქართველოსთან აფხაზი სეპარატისტების ნებაყოფლობითი შერიგების შესაძლებლობა. ეს “პლუსი”, ცხადია, არარეალიზებადია, ვინაიდან დანარჩენი საქართველოს ფედერალური მოწყობა არანაირად არ მოხსნის იმ ძირითად ფაქტორს, რომელიც სეპარატიზმს კვებავს _ რუსეთიდან ან სხვა დიდი ქვეყნიდან მხარდაჭერას, რომლის გამოც საქართველოდან აფხაზეთის გამოყოფის ან საქართველოს შემადგენლობაში აფხაზეთის, როგორც მთლიანი და იურიდიულად გამომიჯნული ტერიტორიის, მაქსიმალური დამოუკიდებლობის მოთხოვნა ისმის. დანარჩენი საქართველოს მოწყობის ან მისი ნაწილების სახელდების საკითხთან ამ თემას, უბრალოდ, კავშირი არ აქვს.

მესამე კითხვის პასუხია:

საქართველოს სრული ფედერალიზაციის (ანუ “დანარჩენი საქართველოს” ფედერალური დაყოფის) ზემოჩამოთვლილ ფუნდამენტურ მინუსებს დასახელებული უმნიშვნელო (და, ამასთან, დიდწილად ილუზორული) პლუსები ვერ გადაწონის. მსოფლიოში ადგილის დამკვიდრებისთვის ბრძოლის პროცესში (საქართველო კი სწორედ ამ პროცესში გახლავთ დღეს) პირველი ამოცანაა ამ ბრძოლის სუბიექტის _ სახელმწიფოდ ორგანიზებული ქართველი ერის _ მაქსიმალური ქმედუნარიანობის (ძლიერების) უზრუნველყოფა, რაც, სხვა პირობებთან ერთად, ამ ერის ემოციურსა და შეგნებისეულ ერთიანობას გულისხმობს თავის წანამძღვრად. მაშასადამე, სახელმწიფოს ორგანიზება, პირველ რიგში, ამ მიზნიდან გამომდინარეობით უნდა მოხდეს. საქართველოს ფედერალიზაციის გეგმა, როგორც დავინახეთ, ამ მიზანს ეწინააღმდეგება. ქართველი ერის ერთობლივი ბრძოლა სპეციფიკურად სტატუსშეცვლილი (სახელდობრ, უსამართლოდ, ან არარაციონალურად, ან არაოპტიმალურად და ა.შ. ავტონომიზებული) ტერიტორიებისათვის სამართლიანი (რაციონალური, ოპტიმალური…) _ სტატუსის მისანიჭებლად, პირიქით, ერთ-ერთი ის ზოგადეროვნული ამოცანა შეიძლება იყოს, რომლის გარშემოც და რომლის გამოც ერი მთლიანობას აღწევს და ინარჩუნებს (როგორც ზემოთ ვთქვით, გლობალურ ამოცანებს ქართველი ერი დღეს მოწყვეტილია).

ამგვარად, საქართველოს სრული ფედერალიზაციის მიზანშეწონილობის კითხვას მკაფიოდ უარყოფითი პასუხი უნდა გაეცეს.

 

XI. “დანარჩენი” საქართველოს სახელმწიფოებრივ-ტერიტორიული მოწყობის ოპტიმალური გზები აფხაზეთის სტატუსის საკითხთან მიმართებაში

მაგრამ რჩება კითხვა: როგორი უნდა იყოს დანარჩენი საქართველოს ტერიტორიული მოწყობა, მისი ამსახველი და მისი მომსახურე ტერმინოლოგიითურთ, რათა ჩვენი სახელმწიფოებრივი ინტერესები დაცული იქნას? პასუხი (ერთი მრავალ შესაძლებელთაგანი), მე მგონი, რამდენიმე პუნქტად შეიძლება ჩამოყალიბდეს.

ა) ჩამორჩენილი შეხედულებაა, თითქოს სახელმწიფოს მართვის დეცენტრალიზაცია ამა თუ იმ მიზეზით ან ამა თუ იმ მოტივით შესაძლებელი იყოს მხოლოდ ფედერაციის ფორმით. არსებობს ავტონომიურობის აუარებელი სხვა ფორმებიც _ როგორც ტერიტორიულ პრინციპზე დამყარებული (მაგ. რეგიონალურზე), ისე ფუნქციურზე (განსაკუთრებული უფლებებით გამოირჩევა არა ტერიტორია, არამედ ჯგუფი. მაგალითად, თვითორგანიზაციის ესა და ეს ხმები ენიჭება ამა და ამ უმცირესობას ამა და ამ პროპორციით).

ბ) არ არის არც სავალდებულო, არც აუცილებელი, რომ ქვეყნის ტერიტორიის სხვადასხვა ნაწილებში არსებულ ადმინისტრაციულ და პოლიტიკურ ერთეულთა სტატუსს შორის სრული ან თუნდაც ნაწილობრივი სიმეტრია არსებობდეს. შესაბამისად, არაა აუცილებელი, რომ სპეციფიკური სტატუსის მქონე ტერიტორიის გარეთ არსებულ დანარჩენ ტერიტორიას ისეთი სახელწოდება ჰქონდეს, რომელიც კორელაციაში (ურთიერთშეწონილობაში) იქნება სპეციფიკური სტატუსის მქონე ტერიტორიის სახელთან ან დაემთხვევა მას. ასე, მაგალითად, ესპანეთში არსებობს სპეციფიკური სტატუსის მქონე ტერიტორიები, რომლებიც გამოყოფილია ეროვნული ნიშნით, მაგრამ ესპანეთის დანარჩენ ტერიტორიას არ მიჰნიჭებია ამის გამო რაიმე ახალი სახელი.

თქმულიდან გამომდინარეობს, რომ

1. შეგვიძლია, საქართველოს იმ ნაწილისთვის, რომლის სტატუსსაც ეხება საქმე (ამ შემთხვევაში _ აფხაზეთისთვის) სტატუსი განვსაზღვროთ ისე, რომ არ იქნას მხედველობაში მიღებული საქართველოს დანარჩენ ნაწილში არსებული ტერიტორიული მოწყობა. ეს სტატუსი უნდა განისაზღვროს მხოლოდ ადგილობრივი ამოცანებისა და შესაძლებლობების მიხედვით.

2. სპეციფიკური სტატუსის მქონე ტერიტორიებს სახელი უნდა ეწოდოს იმის მხედველობაში მიუღებლად, მეორდება თუ არა იგივე სახელი (“რაიონი”, “ოლქი”, “რესპუბლიკა”, “გუბერნია”, “სამოურავო” და ა.შ.) ქვეყნის სხვა ტერიტორიების მიმართ. მათ სახელი უნდა შეერჩეთ მხოლოდ იმის მიხედვით, რას მოითხოვს ადგილობრივი ამოცანა და რის საშუალებას იძლევა ადგილობრივი პირობები. ორივე გადაწყვეტილების მიღებაში სიმეტრიის მოთხოვნა არ უნდა ფიგურირებდეს, როგორც არჩევანის შემზღუდველი პირობა.

3. აღნიშნულ პირობებში, საქართველოს ავტონომიზირებული ნაწილისთვისაც და მისი დანარჩენი ნაწილისთვისაც ოფიციალური სახელიც და ნახევრადოფიციალური ან არაოფიციალური სახელიც (ანუ სახელი, რომლითაც იგი ყოველდღიურ ურთიერთობაში მოიხსენიება) იმგვარად უნდა იქნას შერჩეული, რომ მასში ჩანდეს ამ ტერიტორიის ქართულობა, რათა არ იქმნებოდეს შთაბეჭდილება, რომ ეს ტერიტორია ეთნიკური საქართველოსადმი მხოლოდ მიერთებული ტერიტორიაა. ეს მიიღწევა (როცა აუცილებელია, და არა სხვა შემთხვევაში) ან დასახელებაში სიტყვა “საქართველოს” ან “ქართულის” ხსენებით ან სხვა რამ საშუალებით. მაგალითად, თუ საქართველოს ტერიტორიულ ნომენკლატურაში ფიგურირებს “რესპუბლიკა აფხაზეთი”, მიზანშეწონილია მას ეწოდოს “აფხაზურ-ქართული” (ან ქართულ-აფხაზური) რესპუბლიკა აფხაზეთი”. წარმოადგენს თუ არა ამ მოთხოვნის რეალიზაცია ისეთ ინტერესს, რომელიც ღირს იარაღით დასაცავად? ეს ისეთი საკითხია, რომელიც ყველა ცალკე შემთხვევისთვის ცალ-ცალკე უნდა გადაწყდეს. მაგრამ ტერმინოლოგიურ საკითხთა ასეთი ჯგუფი რომ არსებობს, უეჭველია.

შესაძლებელია (მრავალ სხვა ვარიანტთა შორის) ამგვარი ტერმინოლოგიის შემოღებაც (ნახევრადოფიციალურად და ოფიციალურადაც კი): “დანარჩენ საქართველოს” ანუ საქართველოს იმ ნაწილს, რომელსაც ფედერალიზაცია არ შეჰხებია, ეწოდებოდეს “არაავტონომიზებული საქართველო”, ხოლო იმ ნაწილს, რომელსაც იგი შეეხო, “ავტონომიზებული საქართველო” (ისე, როგორც იყო “საბატონო სვანეთი” და “თავისუფალი სვანეთი”) და ცენტრალური ხელისუფლების მიერ ზოგი სპეციფიკური საკანონმდებლო და ადმინისტრაციული აქტები მიიღებოდეს ამ ორისთვის ცალ-ცალკე. ეს ხაზს გაუსვამს იმ ფაქტს, რომ ის ავტონომიზებული ტერიტორიებიც საქართველოა, მაგრამ სხვადასხვა მიზეზების გამო, ამა თუ იმ სახით მოდიფიცირებული საქართველოა. ბუნებრივია, ასეთ შემთხვევაში ცნობიერება მიმართული იქნება ამ განმასხვავებელ ფაქტორთა არა გაღრმავებისაკენ, არამედ _ რამდენადაც  ეს ფაქტორები ზოგადი ნორმისაგან გადახვევად ან რაციონალურ გამონაკლისად ჩაითვლება _ მათი დეზაქტუალიზაციისკენ შესაძლო არასასურველ შედეგთა თვალსაზრისით და მათ ფონზე ზოგადსახელმწიფოებრივი ერთიანობის გაძლიერებისაკენ.

ხაზი მინდა გავუსვა ორ მომენტს. ერთი ის გახლავთ, რომ ზემოგანხილულ საკითხებს სიმწვავე მხოლოდ ეროვნებით არაქართველი მოსახლეობის მყოლ ტერიტორიებთან მიმართებაში აქვთ დღეს ან ექნებათ განჭვრეტად მომავალში. მეორე ის გახლავთ, რომ ეროვნებათშორის კონფლიქტებს დღეს საქართველოში ფაქტობრივად უკვე რეალიზებული ობიექტური საფუძველი არა აქვთ (ჯერჯერობით საქართველოში ყველანი კარგად ვეტევით. ამ ტერიტორიას შეუძლია რამდენჯერმე უფრო დიდი მოსახლეობა შეინახოს). კონფლიქტების წყაროა შიში მომავალი ურთიერთშეზღუდვის წინაშე და ეს შიში მით უფრო სუსტი იქნება, რაც უფრო მკაფიო იქნება უფლებათა და გარანტირებულ პოზიციათა განსაზღვრა კანონის მიერ.

 

XII. საქართველოს სახელმწიფოებრივ-ტერიტორიული მოწყობის ოპტიმალური სახე

დღეს ქართველი ერი საქართველოს მოსახლეობის ორ მესამედზე ოდნავ მეტს (71%) შეადგენს. ბუნებრივია, რომ საქართველოს ისტორიულმასშტაბიანი ინტერესების სამსახურის ტვირთი, ანუ ქართველი ერისთვის, როგორც საკუთარი ტერიტორიის მფლობელი ერისთვის, ამ სტატუსის შენარჩუნების ამოცანა ძირითადად ამ 71 პროცენტის მხრებს აწევს. მაშასადამე, საქართველოს სახელმწიფოებრივ-ტერიტორიული მოწყობის განსაზღვრაში, ისევე როგორც საქართველოს საშინაო და საგარეო პოლიტიკის ყველა სხვა პრობლემის გადაჭრაში, ვალდებულნი ვართ ვიხელმძღვანელოთ, ყველა სხვა მოტივებთან ერთად, იმ ამოცანითაც, რომ დაუზარალებლად დაცულ იქნას და განვითარებულ იქნას ქართველი ერის მონოლითური პოლიტიკურ-სახელმწიფოებრივი ქმედუნარიანობა, მის მიერ ზოგადეროვნული მიზნების დასახვისა და მიღწევის უნარი. როგოც ნაჩვენები იქნა ზემოთ, საქართველოს ფედერალიზაციის გეგმა (უფრო ზუსტად _ საქართველოს სრული ფედერალიზაციის გეგმა, რომელიც შემოთავაზებულია შევარდნაძის ხელისუფლების და რიგი პოლიტიკური ჯგუფების მიერ) გარდუვალად შეიცავს ამ ეროვნული მთლიანობის დარღვევის პერსპექტივას. ამგვარად, იგი სტრატეგიულად მიუღებელია ჩვენი სახელმწიფოსათვის განურჩევლად იმისა, თუ როგორი ტაქტიკური ეფექტი ექნება ქართველი ერის ნებაყოფლობითი თვითდანაწევრებისკენ მიმართულ ამ ნაბიჯს ჩვენი ქვეყნის ურთიერთობისთვის იმ კონკრეტულ სეპარატისტულ ძალებთან, რომლებიც დღეს მის მთლიანობას ებრძვიან (ზემოთ ისიც ვთქვით, რომ ეს ეფექტი მოჩვენებითია). ამგვარად, კითხვა დგას: როგორი უნდა იყოს საქართველოს სახელმწიფოებრივ-ტერიტორიული მოწყობის ოპტიმალური ფორმა,

_ რათა დაცულ იქნას საქართველოს ისტორიულმასშტაბიანი სახელმწიფოებრივი ინტერესები,

_ რათა დაცულ იქნას საქართველოს ყველა მოქალაქის ადამიანური უფლებები ეროვნულის ჩათვლით და

_ რათა საქართველოში არსებული ვითარება შეესაბამებოდეს კაცობრიობის პოლიტიკური და ჰუმანიტარული განვითარების გეზს (რომელსაც _ შევნიშნოთ აქვე _ ქართველი ერის მენტალიტეტი დღემდე არაფერში გადასცდომია)?

იგი ვერ იქნება ვერც მარტივად უნიტარული (ვინაიდან აფხაზეთისა და აჭარის ავტონომიური სახელმწიფოებრიობა გვაქვს) და (როგორც ითქვა) ვერც ფედერალური, ანუ თანასწორუფლებიან ერთეულთა შეთანხმებაზე დამყარებული, რომელნიც (ეს ერთეულები) თავისი უფლებამოსილებების ნაწილს გადასცემენ (უდელეგირებენ) “ცენტრს”. იგი აგებული უნდა იყოს “იერარქიული უნიტარიზმის” პრინციპზე. სახელდობრ, საქართველო უნდა განიხილებოდეს არა როგორც ამ დელეგირებულ უფლებამოსილებათაგან შემდგარი უფლებამოსილებით აღჭურვილი ახალი (მეორადი) პოლიტიკური სუბიექტი, არამედ როგორც პირველადი, თავისთავად არსებული ტერიტორიული და პოლიტიკური ერთეული – როგორც ისტორიულად ჩამოყალიბებული ქვეყანა და სახელმწიფო _ რომელშიც შედის, სხვა ნაწილებთან ერთად, ისეთი ნაწილებიც, რომლებიც თავისი მთელი რიგი სპეციფიკური მახასიათებლების გამო საჭიროებენ სპეციფიკურ სტატუსს (სახელდობრ, ავტონომიურობას), რის გამოც მათ ეს სტატუსი აქვთ კიდეც და შესაბამისი უფლებამოსილებიც მინიჭებული (დელეგირებული) აქვთ “ცენტრის” მიერ, ანუ საქარ|თველოს, როგორც ერთიანი სახელმწიფოს, მიერ.

საქართველოს სახელმწიფოში აფხაზეთის ავტონომიური სტატუსის კონკრეტული განსაზღვრის პრინციპებზე და საქართველოს ოსი მოსახლეობის სპეციფიკურად ეროვნული (ეთნიკური) ინტერესების დაცვის პრინციპებზე საუბარი გვაქვს “საქართველოს” ამ ნომერში და წინა ნომერში.

 

ნოდარ ნათაძე

2007

One Response to “♦ რატომ არის ფედერალიზაცია საქართველოსთვის სასიკვდილო”

  1. რა ფედერაცია რის ფედერაცია, ვიღაცა ჩამოთრეულებს რათ ეკუთნით რომ ფედერაცია ჰქონდეთ? არ ეკუთვნით. …

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s