Iberiana – იბერია გუშინ, დღეს, ხვალ

სოჭი, აფხაზეთი, სამაჩაბლო, დვალეთი, ჰერეთი, მესხეთი, ჯავახეთი, ტაო-კლარჯეთი იყო და მუდამ იქნება საქართველო!!!

♦ ატომური ელექტროსადგურები _ მითი და რეალობა

 

 

 ***

 

ფუკუშიმა – იაპონური ჩერნობილი 

 

 

მიწისძვრისა და ცუნამის შედეგად მსოფლიო საშინელი საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა. 

ატომური ელექტროსადგური (აეს) “ფუკუშიმა – 1” – ის აფეთქებამ ყველა აიძულა კიდევ ერთხელ დაფიქრებულიყო, უსაფრთხოა თუ არა ატომური ენერგეტიკა.

საზოგადოებრივ მეხსიერებაში საშინელი ტერმინი დაკავშირებულია ორ ყველაზე დიდ ატომურ კატასტროფასთან: 1986 წელს ჩერნობილის ატომურ ენერგეტიკულ სადგურზე და 1979 წელს აეს “Three-mile-ireland”-ზე (აშშ) მომხდარი აფეთქება.

“მდუღარე” ატომური რეაქტორი (BWR) ფუკუსიმაში, მუშაობს დაახლოებით, როგორც ჩვეულებრივი ელექტრო ჩაიდანი. ის ჩადებულია წყალქვეშ და როცა ხურდება აცხელებს წყალსაც. რეაქტორიდან სითბოს მიღებით წყალი იქცევა ორთქლად, ხოლო ორთქლი, რომელიც თავის მხრივ, ატრიალებს ელექტროგენერატორის ტურბინის “ფრთას”, გრილდება და უბრუნდება რეაქტორს. თუკი წყლის დინება შეჩერდა, წარმოიშობა პრობლემა: აქტიური ზონა გადახურდება და წყლის მთელი მოცულობა გადაიქცევა ორთქლად. ორთქლი წარმოშობს მაღალ წნევას რეაქტორის დიდი დახურული კაფსულის შიგნით და თუკი აქტიური ზონა გადახურდა, მისი მეტალის გარსი დაიწყებს დნობას და გამოიწვევს დარჩენილი ყველა ნაწილის გადაწვას. უარეს შემთხვევაში გალღვება რეაქტორის კაფსულის ფსკერი, ხოლო რადიოაქტიური ნივთიერებები მოხვდება მის ფსკერზე.

თეორიულად
აეს-ი მოწყობილია ისე, რომ მაღალ რადიოაქტიურ მასას არ მისცეს საშუალება გააღწიოს გარეთ. მნიშვნელოვანი ზიანი მიადგება რეაქტორს, თუმცა, თეორიულად, რადიოაქტიური ნივთიერება არ იქნება საშიში გარემოსათვის. პრობლემა ისაა, რომ ეს მხოლოდ – თეორიულად.

აეს-ებში შემუშავებულია უსაფრთხოების სხვადასხვა დონე. აეს “ფუკუშიმა – 1”-ზე მომხდარმა ავარიამ აჩვენა, რომ ეს სისტემაც ყოველთვის არ მუშაობს.

მიწისძვრის შედეგად “ფუკუშიმის” მოქმედი სამი რეაქტორი ავტომატურად გამოირთო. ამ მიზეზით შეწყდა ელექტროენერგიის მიწოდება წყლის ნასოსებისთვის, რომელთაც წყალი მოყავთ მოძრაობაში და აგრილებენ აქტიურ ზონას. ასეთი შემთხვევისთვის არსებობს დიზელ-გენერატორები. მათ საჭიროებისამებრ აღადგინეს ელექტროენერგიის მიწოდება, მაგრამ 1 საათის შემდეგ გაურკვეველი მიზეზების გამო კვლავ შეწყვიტეს მუშაობა. ეს ნიშნავს, რომ დამატებითმა დამცავმა მექანიზმმა ამ სიტუაციაში არ იმუშავა.

აღნიშნულმა ფაქტმა უფრო აქტუალური გახადა მოწინააღმდეგეთა სიფრთხილე მსოფლიო ატომის მიმართ, რომელიც მკვეთრად იყო დემონსტრირებული ფილმში “ჩინური სინდრომი”. აღმოჩნდა რომ, აქტიური ზონის მრავალმა დამცავმა მექანიზმმაც შეიძლება არ იმუშაოს. ასეთ შემთხვევაში გაიჟონება კატასტროფული რაოდენობის ტოქსიკური ნივთიერება, რომელიც არსებული გარემოსათვის იქნება დამღუპველი წლების განმავლობაში.

კონტრარგუმენტი
არსებობს კონტრარგუნეტიც ზემოთ მოყვანილი აღწერილობის მიმართ: რეაქტორის ნაწილობრივ მოშლილობას აეს “Three-mile-ireland”-ში არ მოჰყოლია სერიოზული შედეგები. რეაქტორის აქტიური ზონის ფსკერი დადნა, მაგრამ კორპუსმა გაუძლო გადნობას.

ჩერნობილის აეს-ის ავარიის დროს, რომლის რეაქტორიც თავიდანვე ითვლებოდა არაუსაფრთხოდ, საეჭვოა, რომ დაერთოთ ნება განეთავსებინათ რომელიმე ქვეყანაში სოციალური ბლოკის შიგნით. გარემოს დაინფიცირება მოჰყვა აფეთქებას, რომლის შედეგად რადიაცია გავრცელდა ჰაერის საშუალებით და არა რეაქტორის აქტიური ზონის დნობით.

მოკლედ რომ ვთქვათ, არცერთი აეს-ის აფეთქებას არ მოჰყოლია იმდენი მსხვერპლი, რამდენიც იაპონიაში მომხდარ მიწისძვრასა და ცუნამს.

ყველაზე მნიშვნელოვანი ინფორმაცია თავმოყრილია ტოკიოს ელექტროკომპანია TERCO –ს (Tokyo Electric Power Company) ბიულეტენში.

გარედან ჩანდა რეაქტორის შენობის გამანადგურებელი დიდი აფეთქება.

მარეგულირებელი ღერძები ახშობენ ატომურ რეაქციას. ამ სტადიაზე სითბოს გამოყოფა გრძელდება იმდენად, რამდენადაც იშლება რადიოაქტიური ნაწილაკები, ამასთანავე, ეს წარმოადგენს დამამთავრებელ სტადიას.

საინტერესოა ატომური უსაფრთხოების იაპონური კომისიის წარმომადგენლის, რიოხეი სიომის განცხადება, რომ რეაქტორის განადგურება ჯერ კიდევ შესაძლებელია და ინჟინერები ამოწმებენ ეს რამდენად რეალურია.

ამასთან ერთად, აშკარაა, რომ აფეთქების შედეგად სულ მცირე დაზიანებულია შენობის კედლების შიდა ნაწილი, სადაც რეაქტორია მოთავსებული.

პრინციპში, ამ ფაქტმა არ უნდა გამოიწვიოს რადიოაქტიური ნივთიერების გაჟონვა, რადგანაც შენობა ეს მხოლოდ გარე ნაწილია. შესაძლო გაჟონვისაგან მთავარ დამცავ ნაწილს მეტალის შიდა კორპუსი წარმოადგენს.

იზოტოპები
მომხდარი ავარიის გარშემო, როგორც სპეციალისტები ამბობენ, უფრო მეტი კითხვა არსებობს, ვიდრე პასუხი.

“ბეტონის შენობა დაინგრა, ჩვენ გავარკვიეთ, რომ რეაქტორის შიდა კორპუსი შენობის შიგნით აფეთქებისას ხელუხლებელია”, ამბობენ პასუხისმგებელი პირები.

აზრით აფეთქება გამოიწვია წყალბადის გამოყოფამ სისტემურ გაგრილებასთან დაკავშირებული პრობლემების შედეგად.

აქამდე, ერთადერთი, რაც ვიცით რადიოაქტიური ნივთიერების გამოყოფასთან დაკავშირებით, წარმოიშვა რეაქტორის სავენტილაციო კაფსულის მიზეზით.

როდესაც კაფსულის მთავარ კორპუსში მატულობს ორთქლის წნევა, ეს ზოგჯერ მოქმედებს გაგრილების ავარიული სისტემის მუშაობაზე და ამ დროს, ორთქლის ნაწილი გამოიყოფა კაფსულაში. World Nuclear News-ის მონაცემებით, ნგრევამ კაფსულაში 2-ჯერ გადააჭარბა დასაშვებ დონეს და მაშინ მიღებული იქნა გადაწყვეტილება, გაეშვათ ორთქლის ნაწილი ატმოსფეროში. ეს გამონაფრქვევი შეიცავს მხოლოდ ისეთ რადიაქტიულ იზოტოპებს, რომელთაც დაშლის მოკლე პერიოდი ახასიათებთ. ამ დროს წარმოიშობა გამა-გამოსხივება, რომელიც დაფიქსირებყლი იქნა კიდეც ამ შემთხვევაში. ერთადერთი ფაქტი, რომელაც ჯერ-ჯერობით ახსნა არ აქვს, ესაა ცეზიუმის რადიაქტიული იზოტოპების აღმოჩენა. ეს იზოტოპი ატომური რეაქციისას წარმოიშობა და აქტიურ ზონაში უნდა რჩებოდეს. იგი აღმოაჩინეს აეს-ის საზღვრებს გარეთ, რაც შესაძლოა, იმის დამადასტურებელი იყოს, რომ დაიწყო რეაქტორის ნგრევა. “უმნიშვნელო რაოდენობით ისეთი რადიოიზოტოპების აღმოჩენა ატმოსფეროში, როგორებიცაა ცეზიუმი და იოდი, იმას მოწმობს, რომ რომელიღაც ღერძებმა არ იმუშავა”, – ამბობს ბრიტანელი პროფესორი რეგანი. “ტრი-მაილ-აილენდისა” და ჩერნობილის აეს-ებზე ავარიების გამოცდილებიდან გამომდინარე, მალე მივიღებთ პასუხს ბევრ შეკითხვაზე, მაგრამ ექსპერტები მიიჩნევენ, რომ მომხდარის სრული სურათის მისაღებად ბევრი თვე და, შეიძლება, წელიც კი გახდეს საჭირო. ბევრი რამ იქნება დამოკიდებული კომპანია “ტერსოსა” და იაპონიის ხელისუფლების გახსნილობაზე ავარიის მიზეზების გამოძიების პროცესში. ისე როგორც სხვა ქვეყნებში, იაპონიაშიც ატომური ენერგეტიკა არ გამოირჩევა გახსნილობითა და გამჭირვალობით. 2002 წელს “ტერსოს” დირექტორთა საბჭოს თავმჯდომარე და 4 დირექტორი გადადგა, რადგან მათ მიმართ გაჩნდა ეჭვი, რომ ისინი აყალბებდნენ კომპანიის კუთვნილ ატომურ ელექტროსადგურებზე უსაფრთხოების შესახებ ანგარიშებს. ასეთივე გაყალბებები დაფიქსირდა 2006 და 2007 წლებში.

ფუკუშიმაზე ავარია უეჭველად გამოიწვევს სერიოზულ ცვლილებებს ატომური ენერგიის გამოყენებისადმი მიდგომებში მთელ მსოფლიოში. საერთოდ, ბუნდოვანია, რამ გადააწყვეტინათ იაპონელებს აღმოსავლეთ სანაპიროზე, მაღალი სეისმური აქტივობის ზონის მახლობლად, იქ, სადაც მიწისძვრებმა აეს-ებს ადრეც მიაყენეს ზარალი და დაზიანება, ამდენი ატომური ელექტროსადგური აეშენებინათ. “ტრი-მაილ-აილენდზე” ავარიამ აშშ-ში თითქმის 30 წლით შეაჩერა სამოქალაქო ატომური რეაქტორების მშენებლობა. რა ზეგავლენას მოახდენს ფუკუშიმაზე ავარია ბრიტანეთსა და რუსეთზე, რომლებიც ამ დღეებშიც კი აცხადებენ, რომ ატომური ენერგეტიკის შემდგომ განვითარებაზე აქცენტს ისევ გააკეთებენ ძნელი სათქმელია. აღარაფერს ვამბობ ირანზე, რომელიც ძირითადად რუსეთის ხელშეწყობით, ბუშერის აეს-ის მშენებლობას შეუპოვრად და ჯიუტად განაგრძობს. ხოლო სომხეთი, ასევე ჯიუტად არ აჩერებს მეწამორის აეს-ის ფუნქციონირებას, მიუხედავად “მაგატეს” და ევროპელი ექსპერტების არაერთი რჩევისა და გაფრთხილებისა.

მოამზადა დავით დაიაურმა

 “ბანკები და ფინანსები”

  

***

 

„საქართველოში ატომური ელექტროსადგურის შექმნა არ შეიძლება“

 

ინტერვიუ ფიზიკა-მათემატიკის მეცნიერებათა დოქტორთან, პროფესორ შალვა საბაშვილთან

ქვეყნდება შემოკლებით

– თქვენი აზრით, რა ბედი ელის ატომურ ენერგეტიკას, როგორც იაპონიის მოვლენებმა აჩვენა, უსაფრთხოების დღევანდელი სისტემა უვარგისია, ხოლო „მაგატე“ უსუსური ორგანიზაცია. რა მოხდება ამ მიმართებით?

– ენერგეტიკის ძალიან ბევრი წყარო არსებობს. დედამიწაზე უმეტესი მათგანი მზის მოქმედების, ოკეანის, ქარის, წიაღისეული და ა.შ. შედეგია. წიაღისეული რესურსი ალბათ ამოიწურება, ამიტომ მათ გამოყენება არ გამოყენებაზე საუბარი აღარც კი ღირს. მათმა ფართოდ გამოყენებამ თავის დროზე შეიძლება გარკვეული ზიანი მიაყენა დედამიწის აგებულებას, მაგრამ უფრო მეტი ზიანი ტყეების გაჩეხვამ მიაყენა. ტყეების გაჩეხვას მოაქვს ჟანგბადის შემცირება ორი მიზეზით. ერთია ის, რომ თავად დაწვისას ხდება ჟანგბადის შემცირება და მეორე, თავად ხეები გამოიმუშავებენ ჟანგბადს. ჟანგბადის შემცირებას ნახშირორჟანგის მომეტება თავისთავად მოჰყვება. ნახშირორჟანგის მომეტება კი დედამიწაზე დათბობას იწვევს.

ატომური ენერგეტიკა ნაკლებად საფრთხის მომცველად მიიჩნევა, მაგრამ, როგორც ახლა ირკვევა, მაინც საკმარის საფრთხეებს შეიცავს. დედამიწაზე მომხდარი მიწისძვრებისა და სხვა პროცესების შედეგად ატომური ელექტროსადგური მწყობრიდან თუ გამოვიდა, მას საფრთხეების მოტანა შეეძლება. ყველაზე უსაფრთხო ენერგია მზიდან მოდის. თუ მაქსიმალურად ავითვისებთ ამ ენერგიას, სხვა ენერგიის გამოყენება აღარ დაგვჭირდება.

რაც შეეხება, ატომური ელექტროსადგურების უსაფრთხოების დაცვას, იგი მაღალბალიანობაზე უნდა იყოს გათვლილი, თუმცა მისი სრულად დაცვა შეუძლებელია.

– ჩვენ არ გვაქვს ატომური ელექტროსადგური, თუმცა მის აშენებაზე სულ ახლახანს ინტენსიურად საუბრობდნენ. რა საჭიროა ამის გაკეთება ჰიდრორესურსებით მდიდარ ქვეყანაში, თან სეისმურად არცთუ საიმედო რეგიონში?

– საქართველოში ატომური ელექტროსადგურის შექმნა არ შეიძლება. ჩვენთან შეიძლება გამოვიყენოთ წყლის ენერგია, რომელიც ჩვენს ქვეყანას ძალიან ბევრი აქვს და იმდენად ბევრი, რომ მისი გატანა საზღვარგარეთაც შეგვიძლია. თუ საქართველოში, მომავალში ატომური ელექტროსადგურის აშენება მოხდება, იმდენად უნდა იყოს დაცული, რომ ნაკლებ საფრთხეს უნდა შეიცავდეს და დაცვის მექანიზმები მრავალჯერ ძლიერი უნდა იყოს.

საქართველოში შეიძლება აშენდეს ისეთი ატომური ელექტროსადგური, რომელიც გათვლილი იქნება მხოლოდ მეცნიერული დაკვირვებებისთვის. ჩვენი ქვეყნის მთა-გორიანი რელიეფი საფრთხეს უფრო აძლიერებს, რადგან სეისმურად საშიშ ზონაში ვართ, გარდა ამისა, გვაქვს მიძინებული ვულკანები იალბუზის სახით, რომლის ამოფრქვევა ბოლოს XII–XIII საუკუნეების პერიოდში დაფიქსირდა, ამას მოწმობს მისი ზედაპირი.

– ჩვენს მეზობლებს აქვსთ ატომური ელექტროსადგურები, ჩენრნობილის ამბებმა საკმაოდ დაგვაზარალა, სომხეთში კი მეწამორის ატომურ ელექტროსადგურს არ აჩერებენ. ეს ხომ პატარა ქვეყანაა, სადაც სპიტაკის ტრაგედია მოხდა?

– სასურველია, რომ ამიერკავკასიაში ატომური ელექტროსადგური საერთოდ არ არსებობდეს, რადგან სეისმური ზონა არამარტო საქართველოა, არამედ სომხეთიც და მთელი კავკასია. თუ რეაქტორს ეკონომიკური მოგებისთვის ააშენებენ, შეიძლება ითქვას რომ იმავე ეკონომიკისთვის, მან შესაძლოა ბევრად მეტი ზარალი მოიტანოს.

 

 

გაზეთი “ბანკები და ფინანსები”

  

 

***

 

ატომური ელექტროსადგურები _ მითი და რეალობა

 

ჩვენი შეშფოთება გამოიწვია რამდენიმე თვის წინ გაკეთებულმა განცხადებამ საქართველოში ატომური ელექტროსადგურის შესაძლო აშენების შესახებ. ერთხელ უკვე იყო ამის მცდელობა წინა საუკუნეში, 80-იანი წლების დასაწყისში. მოსკოვიდან მოსული მითითების შესაბამისად, საქართველოში დაიძებნა სამშენებლო მოედანი. ყველაზე მისაღებად შეირჩა გალის რაიონი. ქართველ მეცნიერებს დაევალათ, შეესწავლათ ადგილის გეოფიზიკური მახასიათებლები. საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის გეოფიზიკის და სამშენებლო მექანიკისა და სეისმომედეგობის ინსტიტუტების სპეციალისტებმა შეისწავლეს რეგიონი და დაადგინეს, რომ ადგილის გეოლოგიური თავისებურებების გამო, სეისმომედეგი მშენებლობის ნორმებისა და წესების შესაბამისად, გალის რაიონში ატომური ელექტროსადგურის აშენება მიუღებელია.

ქვემოთ გთავაზობთ მასალას ატომური ელექტროსადგურების შესახებ. იგი ეძღვნება ჩერნობილის კატასტროფის 24 წლისთავს, რომელიც აპრილში აღინიშნება.

 

პატივცემულო მკითხველო,

კატასტროფამ ასეულობით ათას ადამიანს მოუტანა უბედურება…

ავარია ჩერნობილის ატომურ ელექტროსადგურში (აეს) მოხდა 1986 წლის 26 აპრილს. მოულოდნელად განვითარდა ურან-235-ის რადიოაქტიური დაშლის ჯაჭვური რეაქცია #4 ბირთვულ რეაქტორში (აეს მოიცავდა 4 ასეთ რეაქტორს). 2-3 წამის შემდეგ მას მოჰყვა ხანძარი რეაქტორის აქტიურ ზონაში (ტემპერატურა აიწია 4000-5000 ოჩ-მდე) და აფეთქება, რომელმაც ბირთვული რეაქტორის სახურავი _ 3000 ტონიანი ფილა _ მოწყვიტა ადგილს. შედეგად რეაქტორის აქტიური ზონიდან  გარემოში გამოიტყორცნა რადიოაქტიური ნივთიერებები დიდი რაოდენობით; ბირთვული საწვავის ფრაგმენტები გავრცელდა ატომური სადგურის მიმდებარე ტერიტორიაზე. რეაქტორიდან 10 დღის განმავლობაში იფრქვეოდა მყარი, თხევადი და აირადი ნივთიერებების სახით რადიოაქტიური ნუკლიდები, ვიდრე ბოლოს და ბოლოს ჯაჭვური რეაქციის პროცესი არ შეაჩერეს. ატმოსფეროში მოხვდა 1-2.1018 ბეკერელის რიგის საერთო აქტივობის რადიონუკლიდები (1 ბეკერელი შეესაბამება რადიონუკლიდის ერთ დაშლას წამში) 250-ზე მეტი სახეობის რადიოაქტიური იზოტოპის სახით, რომელთა ნახევრად დაშლის პერიოდი სხვადასხვაა, დაწყებული 0,000164 წამიდან 245 000 წლამდე. მხოლოდ ბელორუსიის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ამ 10 დღის განმავლობაში გავრცელდა რამდენიმე ათეულჯერ მეტი დღეგრძელი რადიონუკლიდი, ვიდრე ატომური ბომბის აფეთქებისას ხიროსიმაში.

ავარიის პირველ დღეს რადიოაქტიური ნივთიერებები გამოიტყორცნა ატმოსფეროში დაახლოებით 10 000 მეტრის სიმაღლეზე. ატმოსფეროს ქვედა ფენები ამ დროს ნელა მიიწევდა დასავლეთის მიმართულებით, შუა ფენები გაცილებით ჩქარა გადაადგილდებოდა ჩრდილოეთით და ჩრდილო-აღმოსავლეთით (სკანდინავიის ქვეყნებისკენ), ხოლო ზედა ფენები _ აღმოსავლეთით, ჩინეთის, იაპონიის, აშშ-ს მიმართულებით. რადიოაქტიური ნითიერებების ძირითადი ნაწილი კონცენტრირებული იყო ატმოსფეროს შუა ფენებში.

ამიერკავკასიის მიმართულებით დაჭუჭყიანებული ჰაერის მასების გადატანა დაიწყო თვის ბოლოს. ევროპის ჩრდილოეთიდან შემობრუნებული რადიოაქტიური ღრუბელი საქართველოში შემოიჭრა თურქეთის ტერიტორიიდან შავი ზღვის სანაპიროზე. ნალექების განსაკუთრებულმა ინტენსივობამ იმ წლის მაისში განაპირობა რადიოაქტიული იზოტოპების დიდი ოდენობით დალექვა საქართველოს შავი ზღვისპირა ზოლში.

ატმოსფერულმა პროცესებმა ხელი შეუწყო რადიონუკლიდების გავრცელებას დიდ ტერიტორიაზე და ფაქტობრივად, გამოიწვია გარემოს გლობალური დაჭუჭყიანება. დაბინძურდა ჰაერი, ნიადაგები, წყლები, მცენარეული საფარი. მოძრავმა რადიოაქტიურმა ღრუბელმა ევროპული ქვეყნების დიდ ნაწილზე გაავრცელა განსაკუთრებით დიდი რაოდენობით ისეთი რადიონუკლიდები, როგორიცაა იოდ-131, ცეზიუმ-134 და ცეზიუმ-137.  მცირე ნახევრად დაშლის პერიოდის შედეგად იოდ-131 მალე გაქრა, მაგრამ ევროპის ბევრ ქვეყანაში ჯერ კიდევ არის ზედაპირულ ნიადაგებში რადიოაქტიურობა, რომელიც წარმოიქმნა უფრო დღეგრძელი რადიონუკლიდის _ ცეზიუმ-137-სგან.

ავარიიდან პირველ კვირაში ჩერნობილის აეს-ის 30 კმ-იანი ზონიდან სამუდამოდ გაასახლეს 135 ათასი მცხოვრებიდან 115 ათასი. ისინი განიცდიდნენ ძალიან მაღალი დოზით გარე დასხივებას და ასევე, თუმცა უფრო ნაკლები ხარისხით, დასხივებას შიგნიდან _ რადიოაქტიური მტვრის ჩასუნთვის გზით. ავარიის დროს გამოფრქვეული რადიოაქტიური ნივთიერებები (დღეგრძელი და დღემოკლე ნუკლიდები) დაეფინა გარემოს ასეულობით კილომეტრის რადიუსში. 144 ათასი ჰა მიწა გამოვიდა მწყობრიდან. მათი გამოყენება სოფლის მეურნეობის პროდუქტების მოსაყვანად შეუძლებელი გახდა. დაიღუპა 492 ათასი ჰა ტყე. თხევადი რადიოაქტიური ნივთიერებები ჩაედინა მდ. პრიპიატში (იგი დნეპრის შენაკადია). მდინარე 10-15 მეტრით მაღლაა განლაგებული წყლოვან ჰორიზონტზე, რომელიც აქ გამოიყენებოდა სამეურნეო წყალმომარაგებისათვის… (ამ გეოგრაფიული მდგომარეობიდან გამომდინარე კატასტროფული შედეგების გათვლა ადვილია). ცხოვრება აიკრძალა ათობით დასახლებულ პუნქტში და სოფელში, სამუდამოდ დარჩა გამოკეტილი რადიონუკლიდებით დაბინძურებული მრავალი ათასი სახლ-კარი.

სსრკ ოფიციალური სტრუქტურების განცხადებით, 1990 წლის აგვისტოს მონაცემებით, ჩერნობილის კატასტროფის მასშტაბები ასეთია: ავარიის და ავარიის შედეგების შედეგად გარდაიცვალა 7090-ზე მეტი ადამიანი, ინვალიდად აღიარებული იქნა 30 ათასი კაცი, სამედიცინო დახმარებისათვის მიმართა 132 820 მოქალაქემ, მათ შორის 26 748 ბავშვია. კლინიკებში მოათავსეს 5748 ადამიანი, მათგან 1753 _ ბავშვი. მოწამლულ ზონაში ბავშვთა სიკვდილიანობა 1000 ცოცხლად დაბადებულ ბავშვზე თითქმის 60%-ით გაიზარდა 1985 წელთან შედარებით და 800-ს გადააჭარბა; კიბოთი დაავადებულთა რიცხვი იმავე წელთან შედარებით 2-ჯერ და მეტად გაიზარდა, ხოლო ქრონიკული პათოლოგიით დაავადებული ბავშვების რაოდენობა _ 4-ჯერ და მეტად. მწვავე სხივური დაავადების დიაგნოზი დაუსვეს 445 კაცს. ჯანმრთელობის მხრივ დაზარალებული ადამიანების საერთო რაოდენობამ 4 მილიონს გადააჭარბა.

ზემოთ მოყვანილი მონაცემები ეხება მხოლოდ უკრაინის, ბელორუსიის და რუსეთის რაიონებს. საქართველო აქ არ არის გათვალისწინებული მაშინ, როცა შავი ზღვისპირეთი მკაფიოდ იყო დაფიქსირებული საბჭოთა ექსპერტების მიერ, როგორც ყველაზე დაბინძურებული ადგილი მთელი სსრკ-ს ტერიტორიაზე. მათივე მონაცემებით რადიოაქტიურობის ფონი გაიზარდა: ქ. ბათუმში _ 500 ათასჯერ, კოლხეთის დაბლობზე _ საშუალოდ 100 ათასჯერ, აფხაზეთის ტერიტორიაზე _ 50 ათასჯერ. აღსანიშნავია, რომ საქართველოში დაბინძურებას ლაქების ხასიათი ჰქონდა. ჩატარებული კვლევების შედეგად, საქართველოს წყლებში, ნიადაგებში, მცენარეულ საფარში და კვების პროდუქტებში ავარიის შედეგად 1986 წლის მაისის თვეში აღმოჩნდა შემდეგი რადიონუკლიდები: (ფრჩხილებში მოცემულია მათი ნახევრად  დაშლის პერიოდები): ლანთან-140 (1,7 დღე-ღამე), იოდ-131 (8,0 დღე-ღამე), ბარიუმ-140 (12,8 დღე-ღამე), ცეზიუმ-141 (33,0 დღე-ღამე), ნიობიუმ-85 (35,2 დღე-ღამე), რუთენიუმ-103 (39,6 დღე-ღამე), სტრონციუმ-85 (64,8 დღე-ღამე), ცირკონიუმ-95 (65,5 დღე-ღამე), ცეზიუმ-134 (2,06 წელიწადი), ცეზიუმ-137 (30,2 წელიწადი). მაღალმა ნალექიანობამ 1986 წლის მაისში დასავლეთ საქართველოში ხელი შეუწყო რადიონუკლიდების ინტენსიურ შეღწევას ნიადაგებში. ავარიიდან 2 წლის შემდეგაც კი ეს რეგიონი ცეზიუმ-137-ით დასაშვებ ნორმაზე 500-ჯერ მეტად იყო გაჭუჭყიანებული. 1980-1985 წლებთან შედარებით 1990 წლისათვის დასავლეთ საქართველოს მოსახლეობაში გაიზარდა შემდეგი დაავადებები: ანემია ფეხმძიმე ქალებში 47%-ით, ენდოკრინული სისტემის პირველადი დაავადებები _ 24%-ით, შაქრიანი დიაბეტი მოზრდილებში _ 42%-ით, ბავშვებში _ 10%-ით, ლეიკოზით დაავადება მთლიანად საქართველოში გაიზარდა 2,5-ჯერ. ავთვისებიანი წარმონაქმნების საშუალო წლიურმა  მატებამ შეადგინა 4,1%; ავარიის მომდევნო წლებში გაიზარდა სიმახინჯეც ბავშვებში (მაგალითად, აჭარაში 2-3-ჯერ). ჩერნობილის ავარიის ლიკვიდაციას 1207 ქართველი ემსხვერპლა.

ავარიის შედეგად ყველაზე მეტად დაზარალდა კიევის, გომელის, ბრიანსკის, მოგილევსკის და ჟიტომირის ოლქები. მათ შემდეგ რიგში აღმოჩდნენ საქართველო, მოლდავეთი და ლიტვა. რადიოაქტიურ დაბინძურებას უკვალოდ არ ჩაუვლია ევროპის ქვეყნებშიც. მათ შესახებ მწირია ინფორმაცია.

 

სსრკ-ს ხელისუფლებამ ეს უბედურება არ აკმარა მოსახლეობას და ახალი “საჩუქარი” მოუმზადა მას _ საკვებად “რადიაციული” ხორცის სახით. 1986-1988 წლებში ჩერნობილის კატასტროფით ყველაზე მეტად დაბინძურებულ ოლქებში აწარმოეს 1748900 ტონა ხორცი (3,2-ჯერ მეტი, ვიდრე ამ ოლქებში იწარმოებოდა მშვიდობიან დროს). აქედან 1 702500 ტონა ხორცის რადიოაქტიური დაჭუჭყიანების ხარისხი იყო “დროებითი დასაშვები დონის ფარგლებში”, ხოლო 46 400 ტონა ხორცისა _ “დროებით დასაშვებ დონეზე მაღალი”. ჯანმრთელობისათვის დიდ საფრთხეს წარმოადგენს ასეთი ხორცი, ამიტომ კატეგორიულად იკრძალება მისი გამოყენება სპეციალური დამუშავების გარეშე და მისგან შებოლილი პროდუქტის ან ძეხვეულის წარმოება. მიუხედავად ამისა, ხელისუფლებამ დუმილი ამჯობინა. ორი წელი მიირთმევდა დაბინძურებულ ხორცს და ხორცის პროდუქტებს სსრკ-ს მოსახლეობა. შეჭმას შემთხვევით გადაურჩა გორის ხორცკომბინატში შემოტანილი 317,8 ტონა რადიონუკლიდებით დაბინძურებული ხორცი, რომელიც მხოლოდ ეროვნული ძალების, განსაკუთრებით საქართველოს სახალხო ფრონტის, დიდი ძალისხმევით იქნა გატანილი საქართველოს ფარგლებს გარეთ 1990 წლის გაზაფხულზე. რა ბედი ეწია დანარჩენ “რადიოაქტიურ ხორცს”, მათ შორის თბილისის და ბათუმის ხორცკომბინატებში შეტანილს? პასუხი ნათელია, პატივცემულო მკითხველო…

შინაგანი დასხივების მთავარ საშიშროებას წარმოადგენდა აგრეთვე ადგილობრივი წარმოების რძე და რძის პროდუქტები, სიმინდი, ჩაი, კაკალი, მურაბა, ღვინო, კენკროვანი ნაყოფები, სოკო და ა.შ., რომლებიც დასავლეთ საქართველოდან ხვდებოდა აღმოსავლეთ საქართველოს დიდი ქალაქების საკოლმეურნეო ბაზრებში და ვრცელდებოდა მოსახლეობაში. სწორედ ამან განაპირობა ჩერნობილის ავარიასთან დაკავშირებული ლეიკოზების მაღალი მაჩვენებელი, მაგალითად, თბილისში, სადაც რადიაციული ფონი არ შეცვლილა წინა წლებთან შედარებით ჩერნობილის ავარიის შედეგად.

რა მდგომარეობა იყო ევროპის სხვა ქვეყნებში ჩერნობილის ავარიიდან 15 თვის შემდეგ? 1987 წლის აგვისტოში ბრიტანეთის მთავრობამ გააკეთა განცხადება _ “ინგლისში მომატებული რადიოაქტიურობის მატარებელია ნახევარი მილიონი სული ცხვარი, და არ ვარგა დასაკლავად ხორცისათვის” და გააგრძელა აკრძალვა ცხვრების დაკვლაზე მანამ, სანამ ცეზიუმ-137 შემცველობა მათში არ დაეცემოდა ნორმამდე.

ავარიის შედეგების დროული და კვალიფიციური სალიკვიდაციო ღონისძიებების გატარება სსრკ-ს ხელისუფლების მიერ უდავოდ გამოიღებდა შედეგს და ტრაგედიას არ ექნებოდა ასეთი მასშტაბები, როგორიც ახლაა.

უკანასკნელი მონაცემებით (2000 წლის ოქტომბერი) 600 ათასამდე ლიკვიდატორიდან, რომლებიც მონაწილეობას იღებდნენ რადიოაქტიურად დაჭუჭყიანებული ზონის გაწმენდაში, 80% ცოცხალი აღარ არის. მათ შორის იყო 100 ათასზე მეტი ოფიცერი და ჯარისკაცი, რომლებიც ავარიიდან მომდევნო 6 თვეში დასხივდნენ. რადიოაქტიურად დაჭუჭყიანებული რეგიონების დღევანდელი  მაცხოვრებლები, კვლავ განიცდიან მუდმივ დასხივებას როგორც გარედან, ისე შიგნიდან _ რადიოაქტიურად დაბინძურებული საკვები პროდუქტების გამოყენების გზით. დაახლოებით 1,4 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს ისეთ რეგიონებში, სადაც რადიაცია 5-ჯერ მეტია დასაშვებ ნორმაზე. თითქმის 5,3 მლნ კაცის საცხოვრებელ ადგილას ნიადაგის დაჭუჭყიანება 5-10-ჯერ მეტია ნორმაზე. მოსახლეობა მუდმივ სტრესშია, დაავადებათა ახალ-ახალი გამოვლინების მოლოდინში.

სპეციალისტების მონაცემებით, ჩერნობილის ავარიიდან 5 წლის შემდეგ საქართველოს შავიზღვისპირა რეგიონში მოხდა რადიოეკოლოგიური სიტუაციის სტაბილიზაცია. ამჟამად აღარ წარმოადგენს საშიშროებას ადგილობრივი წარმოების როგორც სასოფლო სამეურნეო პროდუქტების, ისე ველური კენკრის, სოკოს და ხილის ნაყოფის გამოყენება.

გრიგორი მედვედევი, ატომური ენერგეტიკის სპეციალისტი, რომელიც ჩერნობილის აეს-შიც მუშაობდა,  გვიამბობს: “ჩერნობილის აეს-ში ავარიიდან ერთი წლის თავზე წავედი მიტინოს სასაფლაოზე პატივის მისაგებად დაღუპული მეხანძრეებისა და ოპერატორებისათვის. აქ დაკრძალეს არა მარტო ატომური სადგურის პერსონალი, არამედ ისინიც, ვინც შემთხვევით აღმოჩნდა იმ საბედისწერო ღამეს ტრაგედიის შორიახლოს და არ ესმოდა მომხდარის რეალური საშიშროება.

სასაფლაო სოფელ მიტინოს გაგრძელებაზეა გადაჭიმული _ ეს არის მკვდრების უზარმაზარი ქალაქი. იგი სულ ახალია, სუფთა. საფლავები რიგებადაა ჩამწკრივებული და გგონია,  ეს რიგები სადღაც შორს, ჰორიზონტს უერთდება…

მეხანძრეები და ოპერატორები გარდაიცვალნენ საშინელი ტანჯვით 1986 წლის 11-დან 17 მაისამდე პერიოდში. ისინი ძლიერ დასხივდნენ. მათ ორგანიზმში მოხვდა ყველაზე მეტი რადიონუკლიდი. მათი სხეულები რადიოაქტიური იყო გარდაცვალების შემდეგაც. ამიტომ მათი დაკრძალვა მოხდა თუთიის დარჩილულ კუბოებში.

ადამიანურად მიწასაც ვერ მივაბარეთ…

წყეული ატომური საუკუნე!”

ასე აფასებს დარგის სპეციალისტი “მშვიდობიან” ატომურ ენერგიას.

დღევანდელი მდგომარეობა ჩერნობილის აეს-ში,  ასეთია:

_ 1986 წელს ავარიის შედეგად დანგრეული მეოთხე ბლოკი დახურულია სარკოფაგით, რომელიც ააშენეს ავარიის შემდეგ (დასხივების პირობებში);

_ მესამე ბლოკი გამორთულია 1990 წლის 15 დეკემბრიდან ექსპლუატაციიდან მოხსნის მიზნით;

_ მეორე ბლოკი გაჩერდა 1991 წელს ხანძრის შედეგად;

_ პირველი ბლოკი გააჩერეს 1996 წელს ექსპლუატაციიდან მოხსნის მიზნით.

 

 * * *

მკითხველისთვის ნათელი რომ გახდეს, მოკლედ აღვწერთ, თუ რას წარმოადგენს ატომური ელექტროსადგური (აეს).

ატომური ელექტროსადგური არის ენერგეტიკული დანადგარი, რომელშიც ხდება ზოგიერთი მძიმე ქიმიური ელემენტის (ე.წ. ბირთვული საწვავის) ატომური ბირთვების დაყოფის შედეგად გამოყოფილი სითბოს გარდაქმნა ელექტრულ ენერგიად. აეს-ის მთავარი ნაწილია ბირთვული რეაქტორი, რომელშიც მიმდინარეობს ბირთვული საწვავის დაშლის რეაქცია. ბირთვული საწვავი არსებობს ბუნებრივი წარმოშობის (ასეთია ურანის ან თორიუმის რადიოაქტიური იზოტოპების შემცველი მადნები) და ხელოვნურად მიღებული (ურან-235 და პლუტონიუმის იზოტოპები). ატომური რეაქტორის მუშაობის დროს ბირთვულ რეაქტორში წარმოიქმნება რადიოაქტიური გამოსხივება. ბირთვული საწვავის მძიმე ატომთა ბირთვების დაყოფის შედეგად მიიღება უფრო მსუბუქბირთვიანი ახალი ქიმიური ელემენტები, გამოიტყორცნება ნეიტრონები, გამოსხივდება გამა-ქვანტები და გამოიყოფა მნიშვნელოვანი რაოდენობის ენერგია. მიღებული ნეიტრონები დაეჯახებიან სხვა ატომებს და ახლა მათ დაშლიან; ახლად გამოყოფილი ნეიტრონები კიდევ სხვა ატომებს დახლეჩენ და ა.შ. რეაქცია მიმდინარეობს ბირთვული რეაქტორის აქტიურ ზონაში.

ბირთვული რეაქტორის მნიშვნელოვანი მახასიათებელია კრიტიკული მასა, ე.ი. მძიმე ელემენტების იზოტოპების მინიმალური რაოდენობა, რომლის დროსაც შესაძლებელი ხდება ბირთვული დაშლის რეაქციის დაწყება. 1000 მეგავატი სიმძლავრის გამოსამუშავებლად ატომურ რეაქტორში იტვირთება 2% ურან-235-ის შემცველობის 180-200 ტ ურანის კონცენტრატი.

ბირთვულ რეაქტორს აქვს გამაცივებელი სისტემა, რომლის დანიშნულებაა ატომთა ბირთვების დაყოფის შედეგად გამოყოფილი სითბოს მოცილება. თბოგადამტანებად ატომურ ელექტროსადგურში გამოიყენება წყალი, აირი, ლითონი. ყველა თბოგადამტანი გამოსხივების წყაროს წარმოადგენს. წარმოქმნილი სითბო აცხელებს წყალს, მიიღება ორთქლი, რომელიც გამოიყენება ელექტროენერგიის გამოსამუშავებლად.

ბირთვულ რეაქტორში, სხვა იზოტოპებთან ერთად, წარმოიქმნება პლუტონიუმი, რომელიც ატომური ბომბის დასამზადებლად გამოიყენება. 1000 მეგავატი სიმძლავრის რეაქტორში ერთი წლის მუშაობით მიიღება დაახლოებით 170 კგ პლუტონიუმი; 200 ტ ურანის კონცენტრატის გადამუშავებისას რჩება 20-60 კუბ.მეტრი რადიოაქტიურად მაღალაქტიური ნარჩენი. იგი შეიცავს საწვავში წარმოქმნილი დაშლის პროდუქტების 99%-ს და საშიშია რამდენიმე ასეული ათასი წლის მანძილზე. ჯერჯერობით არ არსებობს რაიმე საიმედო მეთოდი გარემოსაგან გადამუშავებული ნედლეულის სრული იზოლირების მიზნით.

აეს-ებში ელექტროენერგიის მიღება შედგება შემდეგი ტექნოლოგიური სტადიებისაგან:

_ ბირთვული საწვავის მოპოვება და გამდიდრება;

_ გამდიდრებული მადნიდან თბური ელემენტების წარმოება;

_ ბირთვული საწვავის გადამუშავება ბირთვულ რეაქტორში, ნამუშევარი საწვავის ტრანსპორტირება და რეგენერაცია;

_ ლიკვიდაცია ან დამარხვა ნარჩენებისა, რომლებიც ყველა სტადიაზე წარმოიქმნება.

ყველა ზემოთჩამოთვლილ ტექნოლოგიურ სტადიაზე წარმოიქმნება ნარჩენები აირადი, თხევადი ან მყარი რადიოაქტიური ნივთიერებების სახით და ხდება გარემოს დაბინძურება. ამასთან დასხივებას იღებს არა მარტო პერსონალი, არამედ მოსახლეობაც, თუმცა მისი დასხივება 2-10-ჯერ ნაკლებია. რაც უფრო მოშორებით ცხოვრობს ადამიანი აეს-დან, მით უფრო ნაკლებ დოზას იღებს იგი. მიუხედავად ამისა, აეს-ების დიდი ნაწილი აშენებულია მსხვილი დასახლებული პუნქტების მახლობლად, რაც ინფრასტრუქტურითაა განპირობებული. 

აეს-ებიდან გარემოში გამოტყორცნილი რადიონუკლიდები სხვადასხვა ნახევრად დაშლის პერიოდით ხასიათდება. რადიონუკლიდების უმეტესობა იშ-ლება სწრაფად და აქვს მხოლოდ ადგილობრივი მნიშვნელობა. ზოგიერთი ცოცხლობს საკმარისად დიდხანს და ვრცელდება მთელს დედამიწაზე. იზოტოპების უფრო მცირე ნაწილი კი გარემოში რჩება პრაქტიკულად მუდმივად (ათასობით წლის მანძილზე) და წარმოადგენს გამოსხივებით გარემოს მუდმივი დაბინძურების წყაროს. ასეთია გადამუშავებული ნედლეული. სწორედ ის წარმოადგენს მოსახლეობის ხანგრძლივი დასხივების მთავარ წყაროს, რო¬მელიც ატომურ ენერგეტიკას უკავშირდება.

ტექნოლოგიური რეგლამენტის დაცვის შემთხვევაში დაბინძურება მინიმალურია როგორც პერსონალისათვის, ისე მოსახლეობისათვის, თუმცა უმნიშვნელო არ არის.

ექსპერტების აზრით, საზოგადოების შიშს იწვევს აეს-ების ტექნიკური გაუმართაობა, მომსახურე პერსონალის დაბალი კვალიფიკაცია ან დაუდევრობა რეგლამენტის დაცვისას, რაც განაპირობებს არა მხოლოდ სამუშაო ზონის, არამედ გარემოს მნიშვნელოვან დაბინძურებასაც. საზოგადოების განსაკუთრებული შიში აეს-ების მიმართ კი გამოწვეულია შესაძლო ავარიებით ბირთვულ რეაქტორებზე, რომლის დროსაც გარემოში ხვდება დიდი რაოდენობით რადიოაქტიური ნივთიერებები.

* * *

ბირთვულ რეაქტორზე ავარიები შეიძლება გამოწვეული იყოს თვით რეაქტორის მუშაობის რეჟიმის დარღვევით, სტიქიური უბედურებებით, როგორიცაა ქარიშხალი ან მიწისძვრა, და ასევე დივერსიებით ან ომით.

მოკლედ განვიხილოთ თითოეული მათგანი.

ჩერნობილის კატასტროფამდე ყველაზე დიდი ავარია აეს-ში, რომელიც მსოფლიომ შეიტყო და რომელმაც აშშ-ში შეცვალა ატომური ენერგეტიკის მიმართ სახელმწიფოს დამოკიდებულება, მოხდა 1979 წელს ვაშინგტონიდან 120 კმ-ით დაშორებულ აეს-ში _ კუნძულ ტრიმაილ-აილენდზე.

ნუთუ მართლა შემთხვევითი იყო ავარიები “ტრიმაილ-აილენდში” და ჩერნობილში? ხდებოდა თუ არა  1986 წლამდე და მას შემდეგაც ავარიები საბჭოთა კავშირის, აშშ-ს თუ სხვა ქვენების აეს-ებში?

გადავხედოთ ატომური ენერგეტიკის განვითარების ისტორიას და დავრწმუნდებით, რომ ავარიები ბირთვულ რეაქტორებზე დაიწყო ფაქტობრივად მათი გამოჩენისთანავე (პირველი აეს ამუშავდა სსრკ-ში 1954 წლის ივნისში).

საბჭოთა კავშირში:

_ 1964-1979 წლებში 15 წლის განმავლობაში არაერთხელ ჩაინგრა ბირთვული რეაქტორის აქტიური ზონის საწვავის ანაწყობები ბელოიარსკის აეს-ის I ბლოკზე. აქტიური ზონის რემონტების დროს მაღალი დოზით დასხივდა მომსახურე პერსონალი.

_ 1966 წლის 7 მაისი, ქ. მელეკასი. სწრაფნეიტრონიან აეს-ში ბირთვული რეაქცია გახდა უმართავი. დასხივდა ორი კაცი. რეაქტორში პროცესის შესაჩერებლად ჩაყარეს ორი ტომარა ბორის მჟავა.

_ 1974 წლის 7 იანვარი. ლენინგრადის აეს-ში რკინა-ბეტონის აირსაცავი აფეთქდა მასში რადიოაქტიური აირების დაყოვნების შედეგად. გარემოში გავრცელდა რადიოაქტიური ნივთიერებები. მოსახლეობაზე ზემოქმედების შედეგები უცნობია.

_ 1974 წლის 6 თებერვალი. ლენინგრადის აეს-ში მოხდა შუალედური კონტურის გაგლეჯა პირველ ბლოკზე წყლის ადუღებით გამოწვეული ჰიდროდარტყმების შედეგად. დაიღუპა სამი კაცი. მაღალაქტიური წყალი ფხვნილის პულპასთან ერთად გაშვებულ იქნა გარემოში. მოსახლეობაზე ზემოქმედების შედეგები უცნობია.

_ 1975 წლის ოქტომბერი. ლენინგრადის აეს-ის I ბლოკზე ჩაიშალა აქტიური ზონა. რეაქტორი გაჩერდა და ერთი დღეღამის შემდეგ აქტიური ზონიდან მასალა განბერეს ატმოსფეროში აზოტის ავარიული მარაგით სავენტილაციო მილის გავლით. გარემოში გატყორცნილი იქნა 1,5 მლნ კიური მაღალაქტიური რადიონუკლიდი. შვეციისა და ფინეთის მთავრობებმა ოფიციალურად მიმართეს შეკითხვით სსრკ-ს მთავრობას მათ ქვეყნებზე რადიოაქტივობის გაზრდასთან დაკავშირებით. მოსახლეობაზე ზემოქმედების შედეგები უცნობია.

_ 1977 წელი. ბელოიარსკის აეს-ის მეორე ბლოკზე გადნა აქტიური ზონის საწვავის ანაწყობების ნახევარი. რემონტს აწარმოებდა ერთი წლის განმავლობაში მომსახურე პერსონალი მაღალი დასხივების პირობებში. პერსონალზე ზემოქმედების შედეგები უცნობია.

_ 1978 წლის 31 დეკემბერი. დაიწვა ბელოიარსკის აეს-ის II ბლოკი. ხანძარი გაჩნდა სამანქანო დარბაზის გადახურვის ფილის ტურბინის ზეთის ავზზე დაცემის შედეგად. მთლიანად დაიწვა საკონტროლო კაბელი. რეაქტორი აღმოჩნდა უკონტროლოდ. რეაქტორში ავარიული გამაცივებლის წყლის მიწოდების სისტემის აღდგენის დროს ზედმეტად დასხივდა რვა კაცი.

_ 1982 წლის სექტემბერი. ჩერნობილის აეს-ის პირველ ბლოკზე ჩაიშალა საწვავის ანაწყობის ცენტრალური ნაწილი პერსონალის არასწორი მოქმედების გამო. გამოიტყორცნა რადიოაქტიური ნივთიერებები სამრეწველო ზონაში და ქ. პრიპიატში. ზედმეტად დასხივდა პერსონალი დაზიანებების ლიკვიდაციის დროს.

_ 1982 წლის ოქტომბერი. სომხეთის აეს-ის პირველ ბლოკზე აფეთქდა გენერატორი. დაიწვა სამანქანო დარბაზი. ოპერატიული პერსონალის უმრავლესობა პანიკამ მოიცვა და მიატოვა სადგური, რეაქტორი დარჩა უმეთვალყურეოდ. ადგილზე დარჩენილ ოპერატორებს რეაქტორის გადარჩენაში მიეხმარა კოლის აეს-იდან მოგვიანებით ჩასული ოპერატიული ჯგუფი.

_ 1985 წლის 27 ივნისი. ავარია მოხდა ბალაკოვსკის აეს-ის პირველ ბლოკზე. ამწყობ-გამმართველი სამუშაოების ჩატარებისას ამოიგლიჯა დამცველი სარქველი და სამასგრადუსიანი ორთქლი დაგროვდა შენობაში, სადაც მუშაობდნენ ადამიანები. დაიღუპა 14 კაცი. ავარია მოხდა პერსონალის გამოუცდელობის გამო არასწორი მოქმედებების შედეგად.

_ 1986 წლის აპრილამდე ჩერნობილის აეს-ში ენერგობლოკები 104-ჯერ იყო ავარიულად გამორთული. აქედან მხოლოდ 35-ჯერ გამორთეს პერსონალის მიზეზით.

ამერიკის შეერთებულ შტატებში:

_ 1951 წელი, დეტროიტი. ავარია მოხდა კვლევით რეაქტორზე, რაც გამოიწვია ბირთვული საწვავის გადახურებამ. დაბინძურდა ჰაერი რადიოაქტიური აირებით. პერსონალის ჯანმრთელობაზე გავლენის შესახებ უცნობია.

_ 1959 წლის 24 ივნისი. კალიფორნიის შტატი. გადნა ექსპერიმენტული ენერგეტიკული რეაქტორის თბური ელემენტები გაცივების სისტემის მწყობრიდან გამოსვლის შედეგად.

_ 1961 წლის 3 იანვარი. შტატი აიდაჰო. ორთქლის აფეთქება ექსპერიმენტულ რეაქტორზე. დაიღუპა სამი კაცი.

_ 1966 წლის 5 ოქტომბერი. დეტროიტი. მოხდა აქტიური ზონის ნაწილობრივი გადნობა გაცივების სისტემის მწყობრიდან გამოსვლის შედეგად.

_ 1971 წლის 19 ნოემბერი. მინესოტას შტატი. თითქმის 200 ათასი ლიტრი რადიოაქტიური ნივთიერებებით დაბინძურებული წყალი ჩაედინა მდ. მისისიპიში რეაქტორის ნარჩენების საცავიდან. გარემოზე ზემოქმედების შედეგები უცნობია.

_ 1979 წლის 28 მარტი. პენსილვანიის შტატი. აეს-ში კუნძულ ტრიმაილ-აილენდზე მოხდა აქტიური ზონის ნაწილის გადნობა რეაქტორის გაცივების სისტემაში წყლის დანაკარგების გამო. გასკდა რეაქტორის დამცავი ხუფი; ატმოსფეროში გამოიფრქვა დღემოკლე რადიოაქტიური აირების ნუკლიდები მცირე  რაოდენობით, თხევადი რადიოაქტიური ნარჩენები გაშვებულ იქნა მდინარეში. მოსახლეობა ევაკუირებულ იქნა უბედურების ზონიდან რამდენიმე დღით, ვიდრე საშიშროება არ იქნა აღმოფხვრილი.

_ 1979 წლის 7 აგვისტო, ტენესის შტატი. ათასამდე კაცმა მიიღო ნორმით დაშვებულზე 6-ჯერ მეტი დოზით დასხივება მაღალკონცენტრირებული ურანის საწვავის გამოტყორცნის შედეგად ბირთვული საწვავის მწარმოებელი ქარხნიდან.

_ 1982 წლის 25 იანვარი. როჩესტერის მახლობლად რეაქტორზე ორთქლის გენერატორის მილის გახეთქვის შედეგად მოხდა რადიოაქტიური ორთქლის გამოტყორცნა ატმოსფეროში. გარემოზე ზემოქმედების შედეგები უცნობია.

_ 1982 წლის 30 იანვარი. ნიუ-იორკის შტატი. ქ. ონტარიოს მახლობლად აეს-ზე შემოღებულ იქნა საგანგებო მდგომარეობა _ რეაქტორის გაცივების სისტემაში ავარიის შედეგად მოხდა რადიოაქტიური ნივთიერებების გაჟონვა ატმოსფეროში. გარემოზე ზემოქმედების შედეგები უცნობია.

_ 1985 წლის 28 თებერვალი. აეს “სამერ-პლანტ“-ში ვადაზე ადრე იქნა მიღწეული კრიტიკული მდგომარეობა და ბირთვული დაშლის პროცესი გახდა უმართავი.

_ 1985 წლის 19 მაისი. ნიუ-იორკის მახლობლად აეს “ინდიან-პოინტ-2“-დან მოხდა რადიოაქტიური წყლის გაჟონვა. ავარიის მიზეზი გახდა გაუმართაობა სარქველში. რამდენიმე ასეული ლიტრი დაბინძურებული წყალი მოხვდა აეს-ის გარეთაც.

_ 1986 წელი. უებერს-ფოლსი. ურანის მადნის გამდიდრების საწარმოში მოხდა აფეთქება. აფეთქდა რადიოაქტიური აირის რეზერვუარი. დაიღუპა ერთი კაცი; რვა _ დაიჭრა.

დიდ ბრიტანეთში:

_ 1957 წლის ოქტომბერი. ხანძარი გაჩნდა უინდსკეილის ბირთვულ რეაქტორზე, რაც ცნობილი გახდა დიდი ბრიტანეთის მინისტრთა კაბინეტის საიდუმლო დოკუმენტების დღის სინათლეზე გამოტანის შედეგად 30-წლიანი ვადის გასვლის შემდეგ. ცეცხლი გაჩნდა ოპერატორების არასწორი მოქმედების გამო _ ნაჩქარევი რეაგირების შედეგად პროცესის ტემპერატურულ ცვლილებაზე. ხანძრით გამოწვეული გარემოს რადიოაქტიური დაბინძურება გაცილებით (დაახლოებით 1000-ჯერ) მეტი იყო, ვიდრე კუნძულ ტრიმაილ-აილენდზე, მაგრამ ნაკლებ სერიოზული (დაახლოებით 1000-ჯერ), ვიდრე ჩერნობილში. გარემოზე ზემოქმედების შედეგები უცნობია.

_ ატომური რეაქტორები ვინდსკეილში, უინაფრიტში და დოურნიში რადიოაქტიურ წყლებს უშვებდნენ ირლანდიის ზღვაში 50-იანი წლებიდან 90-იან წლებამდე.

_ სხვა აფეთქებების შესახებ ინფორმაცია დახურულია.

სავარაუდოა, რომ მსგავსი მდგომარეობაა დღემდე სხვა ქვეყნების აეს-ებშიც.

ძვირფასო მკითხველო, მიაქციეთ ყურადღება: ლაპარაკია სხვადასხვა ტიპის რეაქტორებზე _ უსაფრთხოების დაბალი და მაღალი გარანტიებით, დამცავი ხუფებით, სარკოფაგებით, სსრკ-ში და დასავლეთის განვითარებულ სახელმწიფოებში შექმნილი კონტრუქციებით. როგორც ჩანს, ავარიების მინიმალური რისკით ატომური ელექტროსადგურები არ არსებობს. 

 

* * *

რა სარგებლობა მოუტანა კაცობრიობას აეს-ებზე მუშაობის გამოცდილებამ?

ჩერნობილის აეს-ის ავარია შოკისმომგვრელი გახდა დასავლეთის ექსპერტებისთვის არა მხოლოდ იმიტომ, რომ მათი პროგნოზი ატომური ენერგიის უსაფრთხოების შესახებ მეტისმეტად ოპტიმისტური აღმოჩნდა, არამედ იმიტომ, რომ მოხდა კატასტროფა, რომელიც საერთოდ არ ითვლებოდა თეორიულად შესაძლებლად და, შესაბამისად, არ იყო გათვალისწინებული რეაქტორის დაცვის სისტემებით.

ჩერნობილამდე მომხდარმა მხოლოდ ერთმა მაქსიმალურმა ავარიამ (ავარია, რომელიც შესაძლებელია მხოლოდ თეორიულად) _ 1979 წელს აშშ-ში “ტრიმაილ-აილენდ”-ის აეს-ში მიაყენა პირველი სერიოზული დარტყმა ატომურ ენერგეტიკას და გაფანტა ილუზია აეს-ების უსაფრთხოების შესახებ. ექსპერტების განმარტებით, ეს ავარია მხოლოდ “ეკონომიკური” იყო, ადამიანის მსხვერპლი არ მოჰყოლია. გარემოში გაიფრქვა მოკლე ნახევრად დაშლის პერიოდის ინერტული რადიოაქტიური აირები, რომლებიც დიდ საშიშროებას არ წარმოადგენენ. მცირე ავარიებს და პრობლემებს აშშ-ს აეს-ების მუშაობისას ხშირად ჰქონდა ადგილი, მაგრამ ასეთი მასშტაბური ავარია 1979 წლამდე არ მომხდარა.

აშშ-ს ექსპერტების გათვლებით, რომლებიც აპროექტებდნენ და აშენებდნენ აეს-ებს აშშ-ში, ერთი მაქსიმალური ავარია ბირთვული საწვავის გალღობით და რეაქტორის სრულად გამოყვანით მწყობრიდან შეიძლება მომხდარიყო დაახლოებით ათას წელიწადში ათასი რეაქტორიდან ერთზე. სწორედ ეს გათვლები დაედო საფუძვლად ატომური ელექტროენერგიის წარმოების კლასიფიკაციას, როგორც “შედარებით უსაფრთხო” ტექნოლოგიას. მიუხედავად ამისა, რეაქტორების დაცვის სხვა საშუალებებთან ერთად, გამოიყენებოდა უმტკიცესი რკინა-ბეტონის გუმბათი, რომელიც ავარიის შემთხვევაში ჩამოეცმეოდა რეაქტორს და დაიცავდა მოსახლეობას მაქსიმალური ავარიისგან. “ტრიმაილ-აილენდში” 1979 წელს სწორედ ასეთ გუმბათში გაჩნდა ბზარი, რაც აშშ-ს სპეციალისტებისთვის სრულიად მოულოდნელი იყო. აშშ-ს ენერგიის დეპარტამენტმა ავარიის მიზეზების გულდასმითი ანალიზის შემდეგ, 100-ზე მეტი ახალი კონსტრუქციული მოთხოვნა წაუყენა აეს-ების უსაფრთხოებას, რამაც მათი მშენებლობა ბევრად უფრო გააძვირა. 1979 წლის ავარიამდე ელექტროენერგიის ღირებულება ყველა გათვლებით ბირთვულ ენერგიას დიდ უპირატესობას აძლევდა სხვა ტიპის თბურ ელექტროენერგიებთან შედარებით. “ტრიმაილ-აილენდში” ავარიის შემდეგ ეს უპირატესობა გაქრა, მეტიც, აეს-ებში ელექტროენერგიის გამომუშავება “შედარებით უსაფრთხოს” კატეგორიიდან გადაყვანილ იქნა “პოტენციურად საშიში” ტექნოლოგიის კატეგორიაში. ამ დროიდან შეწყდა აშშ-ში ახალი აეს-ების მშენებლობა და დაპროექტება.

1986 წელს, როცა ჩერნობილის აეს-ში ავარია მოხდა, მსოფლიოს 25 ქვეყანაში 428 ენერგეტიკული ბირთვული რეაქტორი მოქმედებდა, 149 რეაქტორი კი იყო მშენებლობის ან დაპროექტების სტადიაზე. ბირთვული ენერგია უზრუნველყოფდა მსოფლიოში ელექტროენერგიის წარმოების დაახლოებით 16% (220 გეგავატს). აეს-ებით გამომუშავებული ელექტროენერგიის ფარდობითი წილი სხვადასხვა იყო სხვადასხვა ქვეყანაში. ყველაზე მეტი კვლავ რჩებოდა აშშ-ში, ორჯერ ნაკლები იყო საფრანგეთში, სამჯერ ნაკლები _ სსრკ-ში და ა.შ. საფრანგეთში აეს-ებით გამომუშავდებოდა მთელი ელექტროენერგიის 70%, იაპონიაში _ 18,5%, აშშ-ში _ 13%, გერმანიაში _ 17,6%.

1986 წელს ჩერნობილის კატასტროფის შემდეგ ახალი აეს-ების მშენებლობა და დაპროექტება შეწყვიტეს, გარდა აშშ-სი,  გერმანიამ, კანადამ, შვეციამ, ბელგიამ, შვეიცარიამ, ფინეთმა, უნგრეთმა, ჩეხეთმა, სლოვაკეთმა.

გასული საუკუნის ბოლოსათვის, ჩერნობილის ავარიიდან 10-12 წლის შემდეგ, მსოფლიოში აეს-ებით გამომუშავებული მთელი ენერგიის (23%-ის, ამ მაჩვენებლის გაზრდა განაპირობა იმან, რომ ახლადამოქმედებული აეს-ების გაჩერება შეუძლებელია, ვიდრე საწვავი ნედლეული არ გადამუშავდება.) 68% მოდიოდა მსხვილ განვითარებულ ქვეყნებზე (ანუ მსოფლიოს ენერგეტიკული სიმძლავრის 15-16%). თუ თავიდან დასავლეთის წამყვანი ქვეყნები აშენებდნენ აეს-ებს, 90-იანი წლების ბოლოს მათი მშენებლობა და დაპროექტება გაიზარდა მეორე რიგის ქვეყნებში. კერძოდ, რუსეთში (6), კორეაში (2), ესპანეთში (1), ტაივანში (2), ინდოეთში (6), ბრაზილიაში (6), კუბაში (4), თურქეთში (3), პოლონეთში (2), ეგვიპტეში (2), ტაილანდში (1), ისრაელში (1). მიუხედავად ამისა, ექსპერტების შეფასებით, ასე-ების ჯამურ სიმძლავრეს აქვს კლების ტენდენცია. ამის ძირითად მიზეზად, ეკონომიკურ ჩავარდნასთან ერთად, ასახელებენ წინააღმდეგობას საზოგადოების მხრიდან.

ბევრ ქვეყანაში ელექტროენერგიის მწვავე დეფიციტის დროსაც კი უარს ამბობდნენ მშენებარე ატომურ ელექტროსადგურებზე და მიმართავდნენ ელექტროენერგიის წარმოების სხვა ტექნოლოგიებს. მოვიყვანთ გერმანიის მაგალითს.

გასული საუკუნის 90-იან წლებში ფართო საზოგადოებისთვის ცნობილი გახდა იმ საფრთხეების შესახებ, რომელთა წინაშე კაცობრიობა აღმოჩნდა ქიმიურად მავნე ნივთიერებების წარმოებისა და გამოყენების შედეგად, კერძოდ კი, ატმოსფეროში ნახშირორჟანგის დაგროვებით გამოწვეული სათბურის ეფექტის შედეგად, რომელიც დედამიწაზე ტემპერატურის მომატებას განაპირობებს და კლიმატური კატასტროფით ემუქრება მას. ნახშირორჟანგი გამოიყოფა თბოელექტროსადგურებში ელექტროენერგიის გამომუშავებისას ქვანახშირის, ნავთობის ან ბუნებრივი აირის დაწვის შედეგად. შექმნილი ვითარების გამო ნახშირორჟანგის გამოყოფაზე სახელმწიფოებს დაუწესდათ ლიმიტი. ამასთან დაკავშირებით, გერმანიის ბუნდესტაგის მიერ 1991 წელს შეიქმნა სპეციალური კომისია, რომელსაც უნდა შეესწავლა პრობლემა და მთავრობისთვის მიეცა რეკომენდაციები, შეემცირებინათ ელექტროენერგიის მოხმარება, რომელიც ქვეყნის ინდუსტრიალიზაციას უკავშირდებოდა, თუ შეემცირებინათ მისი წარმოება, რაც ნახშიროჟანგის გამოყოფის შემცირებასთან იყო დაკავშირებული. მიუხედავად დიდი მოთხოვნილებისა ელექტროენერგიაზე, კომისიამ დაუშვებლად მიიჩნია მისი წარმოების მიზნით აეს-ების მშენებლობის გაფართოება გერმანიაში. პირიქით, პრობლემის გადასაჭრელად შესთავაზა მთავრობას არაპოპულარული ეკონომიკური ბერკეტებით ენერგიის ხარჯის შემცირება; ხოლო ატომური ენერგეტიკის გამოყენება საერთაშორისო პლანში სრულიად აბსურდულად მიიჩნია: “ასეთი ტექნიკის განვითარებადი ქვეყნების ხელში ჩაგდება ისეთივე უზნეობაა, როგორც საჭესთან შვიდი-რვა წლის ბავშვის დასმა”, _ განაცხადეს მათ.

ატომური ენერგეტიკის მიმართ კრიტიკული დამოკიდებულება გამოთქვეს აშშ-ს მეცნიერებმაც. აშშ ეროვნული მეცნიერებათა აკადემიის 700-მდე ღრმად პატივცემულმა წევრმა კატეგორიული მოთხოვნით მიმართა მსოფლიოს: “ან უსაფრთხო გახადონ ქვეყნებმა არსებული აეს-ები, თუ ეს თეორიულად შესაძლებელია, ან უარი თქვან მათზე”.

მსგავსი არაფერი მომხდარა სსრკ-ში. ჩერნობილის ავარიის შემდეგაც კი არ შეწყვეტილა აქ ავარიული რეაქტორების მოქმედება. მეტიც, ხდებოდა გაჩერებული აეს-ების გარემონტება და ამოქმედება, რაც გაცილებით ზრდის ავარიების რისკის ხარისხს. გაგრძელდა საბჭოთა და უცხოელი ექპერტების მიერ დაწუნებული H<VR და DDTH ტიპის რეაქტორების შენება და დაპროექტება. არაერთი მცირე და საშუალო ძალის ავარია მოხდა 1986 წლიდან აეს-ებზე. ინფორმაცია ძირითადად გასაიდუმლოებულია, თუმცა ირიბი გზებით მაინც ხდება ცნობილი საზოგადოებისათვის.

XX საუკუნის 90-იან წლებში ყოფილი სსრკ-ს ტერიტორიაზე ირიცხებოდა 91 აეს-ი, რომელთა კონსტრუქციები თავიდანვე ვერ აკმაყოფილებდა საერთაშორისო მოთხოვნებს უსაფრთხოებაზე. მათგან რუსეთში იყო 26 აეს-ი, უკრაინაში _ 13, ყაზახეთში _ 1, სომხეთში _ 1. რუსეთის მეცნიერებათა აკადემიის დაჟინებული მოთხოვნით დახურულიყო რუსეთის აეს-ების უმეტესობა მათი უსაფრთხოების მიმართ წაყენებული მოთხოვნების გამო, “შავ სიაში” მოხვდა ყველა აეს-ი, გარდა ორი სადგურისა, და რეკომენდაცია მიეცა მთავარობას, 10 წლის განმავლობაში გაეჩერებინა ისინი.

მძიმე მდგომარეობაა უსაფრთხოების მხრივ ჩვენი უახლოესი მეზობლის _ სომხეთის აეს-შიც. იგი ექსპლუატაციაში შევიდა 1976 წელს. სადგურის მუშაობა 10-15 წელიწადზე იყო გათვლილი. იმუშავა 13 წელი. 1989 წლის სპიტაკის მიწისძვრის დროს გააჩერეს. 1994 წელს სომხეთმა აღადგინა მეწამორის აე-სადგური ოთხწლიანი იძულებითი გამორთვის შემდეგ, მიუხედავად აქტიური წინააღმდეგობისა უზენაესი საბჭოს გარემოს დაცვის კომიტეტისა და მოსახლეობის მხრიდან სადგურის არასაკმარისი უსაფრთხოების გამო. ამ წინააღმდეგობას ჰქონდა დასაბუთებული მიზეზები. მეწამორის აეს-ი განლაგებულია სეისმურად საშიშ ტეროტორიაზე. აღდგენის დროსაც, 1994 წელს, არ გაუკეთდა მას ავარიისგან საიმედოდ დამცავი საშუალებები; არ ჰყავდა კვალიფიციური ტექნიკური პერსონალი; არ იყო გადაწყვეტილი რადიოაქტიური ნარჩენების დამარხვის პრობლემები და სხვა. რეგლამენტის მიხედვით ატომური სადგური უნდა გაეჩერებინათ და დაეკონსერვებინათ ხელმეორედ ამოქმედებიდან 3-5 წლის შემდეგ. თუმცა აეს-ი მუშაობს დღესაც და არ ჩქარობენ მის გაჩერებას.

უნდა აღინიშნოს, რომ სომხეთის მოქმედ აეს-ს შეეძლო ელექტროენერგიით რესპუბლიკის მოთხოვნების დაკმაყოფილება მხოლოდ 25%-ით და ესეც საპროექტო სიმძლავრის მიხედვით, რომელსაც სადგური რეალურად ვერასოდეს გამოიმუშავებდა. ვფიქრობთ, რომ იგი რუსეთის პოლიტიკური ინტერესების სამსახურში უფრო იყო და არის, ვიდრე სომხეთის ეკონომიკის განვითარების სამსახურში.

მეორედ ამოქმედების შემდეგ არაერთხელ გავრცელდა ხმები აეს-დან რადიოაქტიური გაჟონვების შესახებ. უკანასკნელი მონაცემებით (2006 წ. ნოემბერი), სადგური ბირთვულ საწვავს იღებს რუსეთისაგან. 1 ოქტომბერს გააჩერეს ნედლეულით შესავსებად და გეგმიური პროფილაქტიკური რემონტის ჩატარების მიზნით. გადამუშავებული საწვავი სომხეთიდან არ გააქვთ (იგი შეიცავს პლუტონიუმს), საწყობდება აეს-თან ახლოს დროებით საცავში, რომელიც აშენდა 1999 წელს საფრანგეთის დაფინანსებით. ამჟამად გამოცხადებულია ტენდერი ახალი საცავის მშენებლობაზე, რომელსაც, წყაროს ცნობით, სომხეთი საკუთარი ბიუჯეტით დააფინანსებს. ობიექტი ექსპულატაციაში უნდა შევიდეს 2008 წელს.

“მიუხედავად ევროპის მოწოდებებისა, დაიხუროს სადგური, ჩვენ ვგეგმავთ მის ექსპლუატაციას მინიმუმ 12 წლის განმავლობაში”, _ იუწყება “სომხეთის ხმა”.

“აეს-ის ფინანსურ აქციებს წარმართავს HFJ “TЭC HJCCBZ”, პროფილაქტიკურ რემონტს ახორციელებენ ევროპის გადასახადების გადამხდელთა თანხებით. 2006 წელს ამ მიზნით სომხეთს გადაეცა 1,3 მლნ ევრო. ორი წლის წინ იმავე მიზნით ხარჯები გასწია ვაშინგტონმა.

“ბოლო ორი წელია, რაც აეს-ი მოგებაზე მუშაობს (კოვზი ნაცარში ჩაუვარდა სადგურის მართვაში რუსეთის მონაწილეობის კრიტიკოსებს). ამერიკელები და ევროპელები დაჟინებით მოითხოვენ აეს-ის დახურვას და თან აფინანსებენ სადგურის უსაფრთხოებას, რუსეთი კი ზრდის მის ეკონომიკურ ეფექტურობას”, _ ნიშნისმოგებით იუწყება იგივე წყარო.

ჩერნობილის ავარიამ თვალნათლივ აჩვენა, რომ ავარიებმა აეს-ში არ იცის ნაციონალური საზღვრები. გამონაბოლქვი რადიოაქტიური ნივთიერებების გადატანა შესაძლებელია ქარის, ღრუბლის, გრუნტის წყლების, მდინარეთა საშუალებით.

როგორ აისახება სომხეთის აეს-ის მუშაობა საქართველოს ეკოლოგიურ მდგომარეობაზე? _ სამწუხაროდ, უცნობია.

აეს-თან დაკავშირებულ საფრთხეებს შორის ზემოთ ვახსენეთ მათი ხელოვნურად აფეთქება. მართლაც, ბირთვულ რეაქტორებზე ავარიის გამოწვევას დივერსიით ან ომით არაერთი სტატია ეძღვნება.

როგორც ყოფილი გერმანიის დემოკრატიური რესპუბლიკის ბირთვული კვლევების ცენტრალური ინსტიტუტის დირექტორი გ. ფლახი აღნიშნავს, “სამხედრო თვალსაზრისით ბირთვული რეაქტორის შენობა წარმოადგენს წერტილოვან სამიზნეს, ხოლო აეს-ი მთლიანად _ ფართობრივ სამიზნეს. თავდასხმის პოტენციურ საშუალებებს წარმოადგენს საავიაციო ბომბები, “ჰაერი-მიწა” და “მიწა-მიწა” კლასის რაკეტები და მძიმე არტილერია… სამხედრო თვალსაზრისით აეს-ის დანგრევა შეიძლება განხილულ იქნეს როგორც მხოლოდ დამსჯელი ღონისძიება სამოქალაქო მოსახლეობის წინააღმდეგ, რადგან მისი ეკოლოგიური და სანიტარულ-ჰიგიენური შედეგები ხანგრძლივი ხასიათისაა. ევროპის ტერიტორიაზე განლაგებული თუნდაც ერთი აეს-ის დანგრევა გამოიწვევს უზარმაზარი სივრცის რადიოაქტიური დასნებოვნების ისეთ დონეს, რომ სრულიად გამოუსადეგარი გახდება ცხოვრებისათვის”. ფლახის მიერ მაგალითად განხილულია 1000 მეგავატის სიმძლავრის აეს-ის ბლოკი, წყალ-წყლიანი ტიპის რეაქტორით (ასეთივე რეაქტორია სომხეთშიც. რ.დ.) და მისი ხელოვნურად აფეთქების შემთხვევა ჩვეულებრივი შეიარაღების გამოყენებით. ავტორის თანახმად, აქტიური ზონის გადნობით გამოწვეული ავარიის დროს ჩერნობილის აეს-ში 1986 წელს გარემოში გამოიტყორცნა ბირთვული ნედლეულის დაყოფის პროდუქტების მხოლოდ 3,5%. ჩვეულებრივი შეიარაღებების გამოყენებით დარტყმის მიყენების შემთხვევაში მოსალოდნელია რადიოაქტიური პროდუქტების 10%-მდე გამოტყორცნა და გაბნევა ატმოსფეროში რამდენიმე 1000 კმ-ის რადუსით. გარემოს რადიოაქტიური დაბინძურების შედეგების მიხედვით ძირითადი განსხვავება მხოლოდ დროის ფაქტორით გამოიხატება: ბირთვული ბომბის დარტყმის დროს ტერიტორიის რადიოაქტიური დასნებოვნება პირველ დღეებზე მოდის; აეს-ების დანგრევისას კი შედეგები მრავალი წლის მანძილზე გრძელდება. ატმოსფეროში აეს-იდან დაყოფის პროდუქტების 10%-ის გამოტყორცნის შედეგად რადიოაქტიური დასნებოვნების ხარისხი 10-დან 75 წლამდე პერიოდში 4-ჯერ უფრო მაღალი იქნება, ვიდრე ბირთვული დარტყმის დროსაა.

უნდა გვახსოვდეს: კავკასია საომარი კონფლიქტების საშიშროების ზონაშია. მაშასადამე, არც დივერსიაა შეუძლებელი და არც ომი გამორიცხული.

და ბოლოს მოკლედ შევეხებით ბირთვულ რეაქტორზე ავარიის გამოწვევას სტიქიური უბედურებებით.

როგორია საქართველოს სეისმური აქტიურობა და დასაშვებია თუ არა აეს-ის აშენება მის ტერიტორიაზე? ამ კითხვაზე პასუხი ვთხოვეთ აწ განსვენებულ ცნობილ სეისმოლოგს, პროფესორ ელეონორა ჯიბლაძეს. აი, რა გვიპასუხა მან:

“არასპეციალისტებისთვის გასაგები რომ იყოს, დასახასიათებლად გამოვიყენოთ მიწისძვრების პოპულარული კლასიფიკაცია 12-ბალიანი სკალით.

საქართველო სეისმურად აქტიური ქვეყანაა. კავკასიონის სამხრეთი ფერდობი და ჯავახეთის ზეგანი მიმდებარე ტერიტორიებით ხასიათდება 9 ბალით. დანარჩენი ტერიტორია ეკუთვნის 8-ბალიან ზონას, თუმცა მასში არის მცირე უბნები 7-ბალიანი ინტენსივობით _ შავი ზღვის სანაპიროზე და აჭარაში. საქართველოს სეისმური აქტივობის ფონური მნიშვნელობა საშუალოდ 8 ბალის ტოლია. VFUFNЭ-ს სამშენებლო ნორმების მიხედვით ეს ნიშნავს, რომ ატომური ელექტროსადგური  უნდა აშენდეს 10-ბალიანი ინტენსივობის მქონე მიწისძვრის მოხდენის შესაძლებლობის გათვალისწინებით. ეს კი ძალიან ძვირია, იმდენად, რომ _ არარეალურიც. მშენებლობის ღირებულება დამოკიდებულია სეისმურ დარაიონებაზე, რომელიც საფუძვლად უდევს მშენებლობის ნორმატივების შედგენას. ასე მაგალითად, 7-ბალიან რაიონში სახლი შენდება 1 ბალით მაღალ ინტენსივობაზე გაანგარიშებით, რაც ნაგებობის ფასს ზრდის დაახლოებით 4-ჯერ; 8-ბალიდან 9 ბალზე გადასვლა დაახლოებით 9-ჯერ აძვირებს მშენებლობას, ხოლო 7-ბალიანიდან 9-ბალიანზე გადასვლისას მშენებლობის ღირებულება იზრდება დაახლოებით 4X9=36-ჯერ (გაძვირებას განაპირობებს მშენებლობაში სპეციალური დეტალების შეტანა უსაფრთხოების გაზრდის მიზნით. მაგალითად, იაპონიაში სახლები შენდება რხევების ჩამხშობ დემპფერებზე და მოძრავ სახსრებზე _ მიწისძვრისას სახლი “გორავს” ბიძგების შესაბამისად, რის გამოც არ ინგრევა).

სეისმურად აქტიურ რეგიონებში არის გეოლოგიური რღვევებიც.

“ერთსაც დავუმატებდი. ცნობილია, რომ დიდ კაშხლებს შეუძლია შეცვალოს მიმდებარე ტერიტორიის სეისმურობა. ამას სეისმოლოგიაში აღძრულ სეისმურობას უწოდებენ. არის ქვეყნები, სადაც აღძრული სეისმურობით ძლიერი მიწისძვრები წარმოიშვა, რასაც მოჰყვა დიდი მსხვერპლი. საქართველოში უკვე გვაქვს ერთი დიდი კაშხალი ენგურჰესის სახით. შენდება ხუდონჰესიც. ასე რომ, ეს მომენტიც  აუცილებლად გასათვალისწინებელია.

“რაც შეეხება სომხეთს, იგი სეისმურად არანაკლებ აქტიურია, ვიდრე საქართველო, მეტიც. საერთაშორისო სეისმოდარაიონებით სომხეთის ტერიტორია ძირითადად 9-ბალიანია. არის მცირე უბნები 8 ბალიანი და არის წერტილები, რომელთა სეისმურობა 10 ბალია.

“სომხეთის ტერიტორიის მაღალი სეისმოაქტიურობა 1989 წლის დეკემბერში უჩვენა სპიტაკის მიწისძვრამაც, რომლის ინტენსივობა 9-10 ბალს შეადგენდა. აღსანიშნავია, რომ სომხეთის ტერიტორიაზე, განსაკუთრებით ერევნის სამხრეთით, ისტორიული მონაცემების მიხედვით, დაიმზირებოდა კატასტროფული მიწისძვრები 9 და მეტი ბალით, იმდენად ძლიერი, რომ სომხეთის ისტორიული დედაქალაქი _ დვინი _ მიწისპირიდან აღიგავა და დედაქალაქი IX საუკუნეში ერევანში გადმოიტანეს. აეს-ის აშენება დაუშვებლად მიმაჩნია კავკასიაში დედამიწის ქერქში მიდინარე ტექტონიკური პროცესების თავისებურებათა გამო. საერთაშორისო ნორმებითაც აეს-ის მშენებლობა დაუშვებელია იმ ტერიტორიაზე, რომელზედაც შეიძლება მოხდეს 8-ბალიანზე უფრო ძლიერი მიწისძვრა“.

* * *

ახლა თქვენს ყურადღებას შევაჩერებთ რადიაციული საფრთხის არსზე.

რას იწვევს რადიაცია, რატომაა იგი საშიში?

რადიოაქტიური ზემოქმედების ქვეშ მყოფი ადამიანი ფიზიკურად ვერაფერს შეიგრძნობს. დიდი დოზით დასხივებისას რადიაცია შლის უჯრედებს, აზიანებს ორგანოებს, ქსოვილს და წარმოადგენს სწრაფი სიკვდილის მიზეზს. იგი ჩვეულებრივ ვლინდება რამდენიმე საათში ან დღეში. მცირე დოზებით დასხივება კი იწვევს მთელ რიგ გარდაქმნებს, რომლებიც განაპირობებენ კიბოს ჩამოყალიბებას ან გენეტიკურ დარღვევებს.

ავთვისებიანი სიმსივნეების წარმოქმნის სავარაუდო დრო დასხივების მომენტიდან სხვადასხვაა დაავადებების და ასაკის მიხედვით. ყველაზე ადრე, 2-წლიანი ფარული პერიოდის შემდეგ, ვითარდება ლეიკოზები, რომლებიც მაქსიმალურ სიხშირეს აღწევს 6-7 წლის შემდეგ; შემდეგ წლებში მათი გამოვლენის სიხშირე მცირდება და დასხივებიდან 25 წლის შემდეგ პრაქტიკულად არ ვლინდება დაავადება. მოცულობითი სიმსივნეები კი შეიძლება განვითარდეს დასხივებიდან 10 წლის შემდეგ. მათი სიხშირე მაქსიმუმს აღწევს 30-35 წლისთვის. რადიაციის ზემოქმედებით გამოწვეული კიბოს ყველაზე გავრცელებული სახეობებია სარძევე ჯირკვლების და ფარისებური ჯირკვლის კიბო.

რადიაციის მიმართ ძალიან მგრძნობიარე არიან ბავშვები. რაც უფრო მცირე ასაკისაა ბავშვი, მით უფრო ძლიერია მათზე რადიაციის ზემოქმედების ხარისხი. მცირე დასხივებაც კი შეიძლება გახდეს მათთვის ტრაგიკული შედეგების მიზეზი. მაგალითად, ხრტილოვანი ქსოვილის დასხივებას შეუძლია შეანელოს ან საერთოდ შეაჩეროს ბავშვის ძვლების ზრდა და განავითაროს ჩონჩხის ანომალიები. ტვინზე დასხივება იწვევს გონებანაკლულობას და იდიოტიზმს. მუცლადმყოფი ნაყოფის ტვინის დასხივებისას კი დიდია რისკი, რომ გონებრივად ჩამორჩენილი ბავშვი დაიბადება.

მოსახლეობის შიშს იწვევს რადიოაქტიური დაბინძურების კიდევ ერთი მახასიათებელი: რადიაცია არ ჩანს, უჩინრად “მოქმედებს” და აავადებს. სნეულება მაშინ იჩენს თავს, როცა ადამიანი დაავადებისაგან ძნელად განსაკურნებელია. ამაშია მისი ყველაზე საშინელი ფარული საფრთხე. ამის საილუსტრაციოდ დავესესხებით იმავე გრიგორი მედვედევს, რომელიც თავის ნარკვევებში “ჩერნობილის აეს-ში ავარიის შესახებ” აღწერს ავარიის დღეს პრიპიატში თვითმხილველთა ნაამბობის მიხედვით:

“…გაზაფხულის მზიანი დღე იყო. ქუჩა სავსე იყო ბავშვებით. იყო ჟრიამული, სიცილი, კისკისი, ბიჭუნები თამაშობდნენ ქვიშის გროვებთან, აშენებდნენ ქვიშის სახლებს, გაჰყავდათ ქვიშაში გვირაბები. მოზრდილი გოგო-ბიჭები დაქროდნენ ლილვაკებზე. ახალგაზრდა დედები ასეირნებდნენ ჩვილებს საბავშვო ეტლებით. ქალაქი ცხოვრობდა ჩვეულებრივი რიტმით.

სადილობის დროისთვის ჰაერი გახდა უფრო მწვავედ შეგრძნებადი, პირში გაჩნდა მჟავე გემო… სულ ეგ იყო…

ჰაერში კი ამ დროს, როგორც შემდეგ გახდა ცნობილი, იყო 1000 მილიბერამდე საათში (დაახლოებით 250 000-ჯერ მეტი, ვიდრე ნორმით დაშვებული დასხივების საშუალო დოზაა. რ.დ.). ჰაერში იყო პლუტონიუმიც, ცეზიუმიც, სტრონციუმიც… იოდ-131 იყო ყველაზე მეტი.

საღამოსთვის ფარისებრი ჯირკვლები ყველას _ ბავშვებსაც და დედებსაც _ გაეტენა იოდის იზოტოპით….

ისე კი, თითქოს, ყოველმხრივ ჩვეულებრივი დღე იყო, 1986 წლის 26 აპრილი…”

ჩერნობილის კატასტროფამ კარგად აჩვენა, რამდენად დაუცველი იყო ეკოლოგიურად საბჭოთა ხალხი. თუმცა მოსახლეობა ამ მხრივ ხშირად დაუცველია განვითარებულ დემოკრატიულ ქვეყნებშიც სხვადასხვა მიზეზების გამო. დაცვა მხოლოდ სამოქალაქო საზოგადოების აქტიურობის დროსაა შესაძლებელი.

რადიოაქტიური გამოსხივებისგან ფიზიკური დაცვის განხორციელება ნაციონალურ დონეზე წარმოადგენს უპირველესად მთავრობების მოვალეობას, საერთაშორისო დონეზე კი ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტომ (VFUFNЭ) უნდა უზრუნველყოს იგი.

ამ დაცვების და უსაფრთხო ატომური ელექტროსადგურების არ სჯერათ არც მსოფლიოს “მწვანეებს”. ამიტომაც მათი დევიზია:

“მსოფლიო აეს-ების გარეშე!”

 

მასალა მოამზადა რუსუდან დუნდუამ

 

გაზეთი  “საქართველო

 

 

 



 

6 Responses to “♦ ატომური ელექტროსადგურები _ მითი და რეალობა”

  1. daya said

    მადლობა სამსახურისთვის, რომელიც ამ მასალამ გამიწია ჩემი ესეს დამუშავებაში. მადლობა ავტორს.

    Like

  2. dysprozium said

    tu shezleba rom es masala ganvatavso chems blogze,

    Like

  3. Giorgi L said

    ეს მასალა რომ გამოვიყენო ჩემს სასკოლო პრეზენტაციაში შეიძლება? რა თქმა უნდა ბიბლიოგრაფიისა და ლინკის მითითებით.

    Like

  4. Luka said

    ძალიან მგარი სტატიაა, ფაქტობრივად ამომწურავი!
    დიდი მადლობა!

    Like

კომენტარის დატოვება

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s